Elf jaar is het alweer geleden. Nu, in de elfde maand, met elf als getal van gekken en dwazen (gekkengetal en dwazengetal tellen allebei elf letters, overigens), is het een mooi moment om terug te kijken. Als ik er even voor ga zitten, is het zo levend alsof het gisteren was. Met de beschouwende diepte van nu, en zonder de waanzin van toen, kan ik het gevoel eenvoudig terughalen:

Ik sta voor je deur. Straks zie ik je voor het eerst, na een periode waarin geen dag voorbijging zonder dat ik aan je dacht. Mijn gevoel ontplofte in mijn lijf, mijn hele wezen stond in een doorgaande stroom van verbinding, elektrisch geladen met alles om me heen. Het was een overload aan prikkels die toch te bevatten bleef, omdat alles in het teken stond van één onderwerp: jij. De blaadjes aan de bomen groeien door jou. De zon schijnt voor en door jou, en het licht in mijn ogen ook. De toevalligheden die me toekomen, komen van jou, en hoe ver mijn gedachten ook afdwalen, ze vouwen zich telkens weer om jou heen. Het leven is het honderdvoudige van wat een mens gewoonlijk kan beleven, en ik leef het door jou. Liefde is waanzin.

Alan Watts opende een van zijn lezingen met de aankondiging dat hij het die ochtend zou hebben over een bijzonder besmettelijke en gevaarlijke vorm van goddelijke waanzin, die verliefdheid heet. Praktisch gezien, zei hij, is het een van de krankzinnigste dingen die een mens kan overkomen. Gewone stervelingen veranderen erdoor in goden en godinnen. Dan kantelt hij zijn eigen stelling met een vraag die blijft haken: “is it only when you are in love with another person that you see them as they really are?” Op alle andere dagen, suggereert hij, zien we van iemand maar een fragment. In zijn lezingenreeks over het web van het leven werkt hij die gedachte verder uit. Ons alledaagse bewustzijn laat meer weg dan het opneemt. Het werkt als een harpist die steeds dezelfde paar snaren aanslaat en de rest laat zwijgen. Wat wij waanzin noemen, zou dan het moment kunnen zijn waarop alle snaren tegelijk klinken.

Van de miljoenen prikkels die elke seconde op ons afkomen, bereikt maar een handvol ons bewuste veld. In Bewustzijn in Actie beschrijf ik de thalamus, het schakelstation diep in de hersenen waar bijna alle zintuiglijke informatie doorheen moet, als onze innerlijke dirigent: hij bepaalt welke signalen doorkomen en welke op de achtergrond blijven. Onder spanning filtert hij op overleven en vernauwt de aandacht zich tot wat bedreigt of nut heeft. In ervaren veiligheid en verbondenheid, waarbij een stof als oxytocine meespeelt, opent de poort zich en worden ook de fijnere signalen weer hoorbaar. Verliefdheid zet die poort wagenwijd open. Dat het niet in chaos ontaardt, komt door de ander: alles wat binnenstroomt, krijgt een richting en een naam. De geliefde is het brandpunt dat de overvloed draaglijk maakt.

Het gevoel begint onder mijn ribben, op een plek waar geen naam voor bestaat. Ik merk het aan mijn handen die willen reiken, aan mijn adem die sneller gaat wanneer jouw naam valt. Er is geen gedachte sterk genoeg om het te vangen. Eerst trekt er een huivering door me heen, die aanzwelt tot een golf terwijl ik op de rand van mijn eigen wereld sta, kijkend in een onbekende diepte. Die enorme golf overspoelt me en sleurt me mee in een kolkende massa die alles bedreigt wat ik tot dan toe beleefd en geleefd heb. Alles waaraan ik mijn doen, laten en zijn heb ontleend. Het is een golf die tegelijk zo woest aantrekkelijk is dat het trotseren ervan, en van mijn angst, langzaam plaatsmaakt voor diep ontzag en voor de rust om die angst er gewoon te laten zijn. Ik heb geen keus en tegelijk alle keus van de wereld. Die twee stromen van gevoel horen bij verschillende grootheden. De angst is er voor het leven met een kleine letter: bescherming en controle van wat ik heb en had, van het zelfbeeld dat ik met zorg veilig houd. De aantrekking komt van het Leven, het leven zelf dat geleefd wil worden. Verliefdheid is de poort daarnaartoe. Pas later, als alles wat ondergezogen, heen en weer geslingerd en zandgeschuurd werd weer tot rust is gekomen, kunnen de woorden komen en kan het uitgroeien tot weten.

De muren gaan eruit. Kelders waar ik nooit iemand liet komen, staan ineens open en verlicht, alsof er iemand met een lamp door me heen is gelopen. Ik word groter en kleiner tegelijk. Groter, omdat alles betekenis krijgt: de regen, de muziek, de geur van koffie. Kleiner, omdat ik mezelf terugvind in jouw ogen en daar volledig en vredig in kan verdwijnen. Watts vergelijkt het bestaan met een weefsel dat alleen bestaat doordat schering en inslag elkaar dragen; geen van beide draden maakt op zichzelf stof. In de verliefdheid wordt dat een lichamelijke ervaring. Je bent een knoop in het weefsel, en door die ene andere knoop heen zie je hoe alles aan alles vastzit. Daarom voelt het als verlichting, en in zekere zin is het dat ook: even valt het ego stil dat de wereld voortdurend opdeelt in wat van mij is en wat niet.

Vijf zeer ervaren mediteerders werden onlangs met EEG gemeten op het moment dat hun gevoel van een ik tijdelijk wegviel. Hun brein viel niet stil; het organiseerde zich anders, met minder gewicht voor het zelfverhaal en meer voor directe waarneming. Na afloop meldden ze meer helderheid en rust. Toch stabiliseert zo’n ervaring zich niet vanzelf. Met verliefdheid gaat het net zo. Het is een toestand die je overkomt en nog geen vermogen dat je draagt. Het ego komt terug, met zijn wensen, zijn verwachtingen, zijn oude angst. Wat eerst een opening was, kan dan een val worden; Watts beschrijft het web ook als het spinnenweb waarin de vlieg vastraakt. Dan wil je die ene ander vasthouden als bron van een licht dat in werkelijkheid door jou heen viel. De verliefdheid toont wat mogelijk is. Hoe het zich ontvouwt, hangt af van wat je ermee doet.

De koorts wordt op een dag een temperatuur die bij ons past. De waanzin gaat eruit, er ontstaat ritme en soms zelfs, zoals in ons samenzijn, nieuw leven, dat ritme vraagt. Af en toe laait de koorts weer even op, als een aanval, maar de herinnering aan de waanzin houdt alles levend en geeft ruimte aan het gevoel en besef van wat leven ten diepste is. De waanzin als symptoom maakt langzaam plaats voor de herkenning van de diepte eronder. Zo kan verliefdheid liefde worden. Het verlangen wordt aandacht: echt kijken, echt luisteren, er zijn, ook op de dagen dat er weinig of niets te voelen valt. Hier doet het Zelf Reflectief Gewaarzijn zijn werk, het vermogen om vanuit een kleine afstand naar mijn eigen ervaring te kijken zonder er helemaal mee samen te vallen. Het geeft ruimte om jou te blijven zien als de roes is uitgewerkt en de oude filters zich weer aandienen. Liefde is verliefdheid die de tijd heeft overleefd en is gaan lijken op het lijf zelf: minder opwindend dan vuur, onmisbaar als een hartslag.

Morgenochtend staat er iemand voor je die je niet verliefd maakt: een collega die te lang praat, een kind dat zich niet wil aankleden, een buurman met wie je nooit verder komt dan het weer. Je ziet van die mens wat je innerlijke dirigent relevant vindt, en dat is weinig. De verliefdheid heeft je laten zien dat het anders kan. Naspelen laat het zich niet, en forceren evenmin. Wel kun je oefenen met wat Watts het zien van de omgeving noemt: naast de figuur waar je aandacht naartoe springt, ook de grond waarop die staat. De vermoeidheid achter het lange praten. De angst achter het weigeren. Zo begint verticale ontwikkeling, het verschuiven van het kader waarmee je kijkt, met een kleine verruiming die je elke dag opnieuw kiest. In een team, een klas of een bestuurskamer verandert er iets wanneer één mens zo kijkt. En wie het bij mensen leert, merkt dat het zich uitbreidt naar de boom voor het raam en de straat voor de deur.

Terug naar de deur. Het moment waarop ik mijn deuren openzette, was het begin van een nieuwe verbinding met het leven. Het was een tijdelijke vorm van verlichting, een verlichte waanzin, die uitmondde in herkenning: het besef dat ik, in mijn eigen uitdrukking, het leven zelf ben dat geleefd wordt. Hoe dieper dat gevoelde besef bij mij doordringt, des te meer kom ik thuis in een ruimer huis, en des te meer kan ik thuiskomen bij de ander.

Bronnen

Watts, A. Divine Madness. Lezing, audio-archief Alan Watts Organization.

Watts, A. The Web of Life. Lezingenreeks, in Out of Your Mind (Sounds True); transcriptie via Organism.Earth.

Zarka, D., Yang, W., Rassat, A., Potash, R., & Sparby, T. (2025/2026). EEG brain reconfiguration during meditation-induced extended cessation: A dense sampling multi-participant microstate study (preprint).

De Ranitz, A. (2026). Bewustzijn in Actie. Menselijke ontwikkeling als uitweg uit de metacrisis. Institute for Natural Change.

Gooi twee munten tegelijk op. Er zijn vier dingen die kunnen gebeuren: twee keer kop, twee keer munt, of één van elk, en dat laatste op twee manieren, want de linkermunt kan kop tonen terwijl de rechter munt toont, of andersom. Herhaal het duizend keer en elke uitkomst komt ongeveer een kwart van de keren voor. Zo werkt de wereld die wij kennen. Doe nu hetzelfde met twee elementaire deeltjes van een bepaald soort, bosonen, in een opstelling die iets vergelijkbaars meet, bijvoorbeeld of de spin van elk deeltje omhoog of omlaag staat. Je verwacht weer vier uitkomsten. Je krijgt er drie, elk in een derde van de gevallen. De twee gemengde uitkomsten, links omhoog en rechts omlaag of andersom, blijken er één te zijn.

Bij de munten tellen we het gemengde paar dubbel omdat de munten twee afzonderlijke voorwerpen zijn; verwissel ze en je hebt een andere situatie. Bij de deeltjes maakt verwisselen geen enkel meetbaar verschil, en als iets in geen enkel experiment verschil maakt, heeft de natuurkunde geen reden om aan te nemen dat het bestaat. De conclusie die zich opdringt: er zijn hier geen twee dingen die elk op een eigen plek met een eigen eigenschap zitten. De vraag welk deeltje welke spin heeft, heeft geen antwoord. Bij de munten kun je altijd terugkijken, ook als je het moment hebt gemist: deze lag links, die lag rechts, en elke munt draagt haar eigen krassen en slijtage. Bij twee bosonen in dezelfde toestand is er niets om op terug te kijken. Ze hebben geen plaats die ze uit elkaar houdt, geen kras, geen geschiedenis; alles wat waar is van de een, is even waar van de ander. Het lijkt op het saldo van een bankrekening. Er staat tien euro op, en de vraag welke tien euro’s dat zijn, is leeg: een saldo is een getal, munten komen er niet aan te pas. Zo is “één omhoog en één omlaag” een feit over het paar als geheel, zonder dat er een “wie” aan vastzit. De verhouding is er. De dingen die haar zouden moeten dragen, zijn onvindbaar.

Ontvang gratis artikelen

Een deel van de natuurkundigen en filosofen houdt de deeltjes liever als afzonderlijke objecten en boekt hun verwisselbaarheid als een vreemde eigenschap, zoals je een eeneiige tweeling uit elkaar blijft houden omdat de een nu eenmaal links zit en de ander rechts. Het probleem is dat de deeltjes ook die stoel niet hebben. In dezelfde toestand is er niets, geen plaats, geen baan, geen geschiedenis, waarmee je ze uit elkaar zou kunnen houden; het “links” en “rechts” van mijn voorbeeld is al een concessie aan onze verbeelding. De denkers die zich structureel realisten noemen nemen daarom de stap die het experiment suggereert: fundamenteel zijn de wetten en symmetrieën waaraan de deeltjes gehoorzamen, en de deeltjes zelf zijn knopen in dat patroon. Die stap is een interpretatie, geen meting; van de beschikbare interpretaties is het wel degene die het minst hoeft weg te verklaren.

De Oxford-filosoof George Webster, die zichzelf tot die structureel realisten rekent, nam dit experiment onlangs als vertrekpunt voor een stelling die de natuurkunde al een eeuw aan ons opdringt en die wij nog steeds nauwelijks kunnen denken: de werkelijkheid bestaat uit verhoudingen, en de dingen komen daarna. Ik wil in dit stuk laten zien waarom die stelling verder reikt dan het laboratorium, en wat zij doet met de manier waarop wij onszelf, elkaar en de wereld bekijken.

Waarom wij dingen zien

De Everest is hoger dan de Kilimanjaro. Die zin werkt omdat er eerst twee bergen zijn, elk met een eigen hoogte, en pas daarna een verhouding tussen die hoogtes. “Hoger dan”, “verliefd op”, “sneller dan”: al onze relatiewoorden leunen op iets dat er al was. De verhouding vooraan zetten voelt als bouwen vanaf het dak.

Wie een straat oversteekt of een prooi besluipt, moet voorwerpen kunnen volgen, hun afstand schatten en hun baan voorspellen; aan dat vermogen dankt onze soort haar bestaan. Onze waarneming is gebouwd voor een smal venster, grofweg van millimeters tot kilometers en van een oogwenk tot een mensenleven, en binnen dat venster werkt de wereld als een verzameling losse dingen uitstekend. Buiten dat venster, op de schaal van deeltjes en op de schaal van sterrenstelsels, is er weinig reden om aan te nemen dat ons werkmodel nog klopt. We hebben het nooit voor die schaal gemaakt.

Elke Nederlandse zin heeft een onderwerp dat iets doet met een lijdend voorwerp. Ik stuur het team. Het bedrijf exploiteert de bron. De grammatica heeft al besloten wat er eerst is voordat wij een gedachte hebben gehad. Zelfs de formele logica waarmee filosofen de wereld beschrijven, met variabelen die voor objecten staan en eigenschappen die eraan worden toegekend, begint bij het ding. Wie wil zeggen dat de verhouding eerder komt, heeft in die taal nauwelijks woorden.

Wat overblijft als theorieën sneuvelen

In de achttiende eeuw verklaarde de scheikunde warmte uit een stof, caloric, die van een warm naar een koud lichaam stroomde. De theorie werkte: ze voorspelde hoe warmte zich verdeelt, en Sadi Carnot bouwde er in 1824 zijn theorie van de warmtemotor op. Caloric bestaat niet. De ether, de onzichtbare stof waar licht doorheen zou golven, bestaat evenmin. Succesvolle theorieën worden vervangen, en met die theorieën verdwijnen de dingen waar ze over gingen. Wie zijn wereldbeeld ophangt aan de dingen die de wetenschap op dit moment veronderstelt, elektronen, quarks, velden, moet rekening houden met de kans dat ook die ooit het lot van caloric delen.

Toen Maxwell in de jaren zestig van de negentiende eeuw de lichttheorie van Fresnel verving, verdween de ether, terwijl de wiskundige verhoudingen die Fresnel had gevonden vrijwel intact bleven staan; ze beschreven nu trillingen in een elektromagnetisch veld in plaats van golven in een stof. De vergelijkingen hielden stand. De dingen erin werden verwisseld. Filosofen die dit patroon volgen, structureel realisten, trekken daaruit een nuchtere conclusie: wat wij werkelijk van de wereld kennen, is de structuur, het weefsel van verhoudingen dat van theorie naar theorie wordt doorgegeven. De objecten zijn de voorlopige namen die wij in dat weefsel hangen.

Het verschil komt eerst

Gilles Deleuze, de Franse filosoof die in 1968 Différence et répétition publiceerde, keerde een aanname om die de filosofie sinds Aristoteles meedraagt. Wij denken dat identiteit eerst komt en verschil daarna: er zijn twee dingen, en vervolgens verschillen ze. Deleuze zegt dat het andersom is. Verschil komt eerst. Dingen ontstaan uit processen waarin verschillen zich vereffenen. Webster leest hem als de denker die de taal levert die de formele logica mist, en hij wijst erop dat Deleuze die taal rechtstreeks uit de wetenschap haalde.

Deleuze haalde zijn voorbeeld uit de embryologie. Een embryo begint als een plat vel cellen. Dat vel vouwt zich, aangedreven door gradiënten: verschillen in temperatuur en in de concentratie van bepaalde stoffen, die van hoog naar laag willen stromen. Waar zo’n verschil zich vereffent, buigt het weefsel. De buis die later ruggenmerg en hersenen wordt, begint als een plooi in dat vel. De plooi is een antwoord op een verschil. Het orgaan is het spoor dat die beweging achterlaat.

In 1701 schreef Leibniz een korte notitie ter verdediging van zijn differentiaalrekening, het gereedschap waarmee de natuurwetenschap sinds hem en Newton verandering beschrijft. Hij liet zien dat de verhouding tussen de zijden van een driehoek blijft bestaan terwijl je die zijden laat krimpen tot er niets meer van over is: de lengtes verdwijnen, de verhouding tussen de lengtes niet. Deleuze las daarin het zuiverste beeld van zijn stelling. De verhouding heeft de dingen niet nodig om te bestaan; de dingen hebben de verhouding nodig om te ontstaan. En het is precies in deze rekenkunde dat vrijwel elke natuurwet is opgeschreven, van de val van een appel tot de golffunctie van de bosonen uit de opening.

De verhouding heeft de dingen niet nodig om te bestaan; de dingen hebben de verhouding nodig om te ontstaan.

Een orkaan is een drukverschil dat vorm heeft gekregen. Een rivierdelta is een hoogteverschil dat in zand heeft leren schrijven. Een draaikolk in een rivier is niets anders dan water, en toch kun je hem aanwijzen; hij heeft een plaats, een duur en een eigen gedrag. Hij is een vorm die het stromen aanneemt zonder ooit iets anders dan stromen te zijn. Een gedachte, zou je in dezelfde lijn kunnen zeggen, is een spanning tussen wat je weet en wat je waarneemt, die zich een weg zoekt naar een zin. Telkens is de volgorde dezelfde: eerst de verhouding, dan het ding. Het ding is wat overblijft als de verhouding even tot rust komt.

Afgescheidenheid als het oude model

In Bewustzijn in Actie noem ik de grondaanname van ons huidige denkraam afgescheidenheid, en ik bedoel daar iets preciezers mee dan eenzaamheid of individualisme. Afgescheidenheid is de stilzwijgende overtuiging dat ik eerst besta en pas daarna in verhouding treed. Dat mijn organisatie eerst bestaat en daarna een markt heeft. Dat de mens eerst bestaat en daarna een natuur om zich heen aantreft die hij beheren kan. Het is de logica van de twee munten, toegepast op alles wat leeft.

Het ego is van die logica het meest vertrouwde product. Het is een plooi die zichzelf voor het vel is gaan houden. Het ontstond in de verhouding tussen een kind en de mensen die het droegen, in taal die het kreeg aangereikt, in een cultuur die het leerde wat telt, en het is die herkomst vergeten. Een stevig ego is een werkmodel dat zijn nut al honderdduizenden jaren bewijst. Het probleem begint wanneer het model de werkelijkheid gaat vervangen en wij vergeten dat het een model is.

De omkering die Webster en Deleuze beschrijven, ontneemt het ego precies hier zijn alibi. Wie beweert dat afgescheidenheid nu eenmaal de aard der dingen is, dat concurrentie de grond van het leven is, dat de mens tegenover de natuur staat omdat hij erbuiten staat, spreekt vanuit een wereldbeeld dat de natuurkunde zelf heeft losgelaten. Het ding dat op zichzelf bestaat, is nooit gevonden. Gevonden zijn verhoudingen, symmetrieën, verschillen die vorm maken. De kwantumstatistiek bewijst niet dat bewustzijn relationeel of fundamenteel is. Zij laat zien dat ons objectdenken, op de schaal waar de werkelijkheid het meest fundamenteel wordt beschreven, een benadering is en geen fundament. Dat is al heel wat.

Bewustzijn als verhouding

In het gangbare beeld is bewustzijn een laat en lokaal product: iets dat breinen op een gegeven moment zijn gaan afscheiden, zoals een klier een hormoon afscheidt. De filosoof Bernardo Kastrup draait die volgorde om, en hij doet dat met dezelfde nuchterheid als de structureel realisten. Het enige waarvan wij rechtstreeks weten dat het bestaat, is ervaring; materie kennen wij uitsluitend als iets dat in ervaring verschijnt. Wie dan toch de materie tot grond verklaart en bewustzijn tot bijproduct, verklaart het bekende uit het onbekende. Kastrup stelt voor het om te keren: bewustzijn is de grond, en wat wij materie noemen is hoe bewustzijn er van buitenaf uitziet, zoals een gezicht de buitenkant is van een gemoed. In Bewustzijn in Actie staat dezelfde gedachte in andere woorden. Materie, energie, gedachte en gevoel zijn verschijningsvormen van één grondtoon, en het brein produceert geen bewustzijn; het ontvangt en moduleert het, zoals een radio een zender hoorbaar maakt. Dat geheugen en leren ook zonder brein voorkomen, in cellen en in netwerken, past in dat beeld.

Voor de afzonderlijke geest gebruikt Kastrup de draaikolk van hierboven. Jouw geest en de mijne zijn in zijn ogen plaatselijke verdichtingen in één veld van bewustzijn, elk tijdelijk van de rest afgeschermd. Wat wij van buitenaf waarnemen als een lichaam en een brein, is hoe zo’n verdichting eruitziet vanaf de andere kant van die afscherming. De hersenscan toont dan geen oorzaak van ervaring; hij toont het beeld dat ervaring van buiten vertoont. Het is een stevige claim en hij staat niet onbetwist; wie wil weten waarom Kastrup hem houdbaarder vindt dan het materialisme, vindt zijn boeken onderaan. Wat hij deelt met Webster en Deleuze staat los van die discussie. Bij alle drie is het ding, of het nu een deeltje, een orgaan of een brein is, het spoor van een beweging in iets dat zelf geen ding is.

Webster zet de verhouding onder het ding. Kastrup zet de ervaring onder de materie. Bewustzijn is bovendien van zichzelf al een verhouding: aandacht is altijd aandacht voor iets, gewaarzijn is altijd gewaarzijn van. Er is geen bewustzijn dat eerst op zichzelf bestaat en daarna besluit ergens naar te kijken. De zin van hierboven krijgt daarmee een staart: het ding is wat overblijft als de verhouding even tot rust komt, en die verhouding is er een van bewustzijn. Je kunt die beweging in jezelf nalopen, van klein naar groot. Een gedachte dient zich aan, nog zonder gewicht. Je geeft haar aandacht en ze krijgt richting; ze wordt een voornemen. Het voornemen zoekt handen, een gesprek, een plek, en op een ochtend staat er iets in de wereld dat er eerst niet was: een brief, een organisatie, een huis. Van gedachte naar aandacht naar materialisatie. Elke stoel waarop je zit heeft die weg afgelegd. Dat bewijst niets over de steen of de ster, die niet door een menselijke aandacht zijn gegaan. Het laat wel zien dat wij één geval van binnenuit kennen waarin bewustzijn aan materie voorafgaat, het enige geval waarin wij erbij waren. Het materialisme moet dat geval wegverklaren als een illusie van de wil. Kastrup neemt het als de regel, en zegt dat wij bij de steen en de ster alleen de buitenkant van dezelfde beweging te zien krijgen.

Iedereen kent het moment in een conflict waarop de spanning wegvalt zonder dat iemand heeft gewonnen: de verhouding zelf wordt zichtbaar. Je ziet opeens wat je zelf aan het doen bent en wat de ander aan het doen is, en de twee posities blijken elkaar in stand te houden. De schouders zakken. De adem wordt langer. Er is niets opgelost en toch is er meer werkelijkheid in de kamer dan daarvoor. In het boek beschrijf ik wat daar in het lijf gebeurt als thalamisch vermogen. De thalamus, een gebied ter grootte van een walnoot midden in het brein, is de poortwachter die beslist welke van de miljoenen prikkels per seconde je bewuste veld bereiken.

Hoe letterlijk dat is, lieten Redinbaugh en collega’s in 2020 zien: elektrische stimulatie van één kern in de thalamus bracht bij verdoofde makaken tekenen van bewustzijn terug, en zodra de stimulatie wegviel, verdwenen die weer. Onder dreiging staat die poort op alarm en komt alleen door wat met overleven te maken heeft. Zodra de spanning zakt, gaat de poort een stukje wijder open. De nuance in de stem van de ander komt weer binnen, en de remming die de thalamus daarvoor nodig heeft, is dezelfde die tussen prikkel en reactie een halve seconde ruimte legt. Wat je in die halve seconde kunt doen, heet in het boek Zelf Reflectief Gewaarzijn: het ego waarnemen zonder ermee samen te vallen. In de taal van dit stuk doet het wat het kwantumexperiment doet. Het laat zien dat mijn gelijk en jouw gelijk, mijn belang en jouw belang, in een gesprek dat werkelijk een gesprek is, geen twee afzonderlijke toestanden zijn. Ze zijn één veld waarin de posities verwisselbaar zijn geworden. Ik schreef eerder dat bewustzijn niet alleen iets is wat wij hebben; het is iets waarin wij staan. De bosonen geven die zin een onverwachte onderbouwing.

De eerste vraag verschuift

Aan een vergadertafel, aan een keukentafel, in een raadszaal gebeurt vroeg of laat iets wat niemand begrijpt: een collega houdt een besluit tegen, een kind zwijgt aan tafel, een debat loopt vast. Op dat moment stelt iedereen in stilte een eerste vraag, en die vraag bepaalt wat er daarna gebeurt. Tot nu toe was het de objectvraag: wat is dit, wie is dit, wat heeft hij, wat wil hij. Wie de verhouding eerst zet, stelt een andere vraag: waartussen beweegt dit, welk verschil probeert zich hier te vereffenen, welke plooi is dit gedrag. Een medewerker die blokkeert is in de objectvraag een defect onderdeel dat gerepareerd of vervangen moet worden. In de relatievraag is hij de plek waar een gradiënt in de organisatie zichtbaar wordt: een verschil tussen wat gezegd wordt en wat gevraagd wordt, tussen wat men belooft en wat men draagt. Een vergadering die vastloopt is in de objectvraag een verzameling onwillige mensen. In de relatievraag is zij een veld waarin de posities nog niet verwisselbaar zijn geworden, omdat niemand het verschil kan uithouden zonder het te hoeven winnen. De kritische lezer herkent hier wellicht het omdenken van Berthold Gunster, waarin een probleem binnen hetzelfde kader een mogelijkheid wordt: de lastige medewerker blijkt een kritische denker. Omdenken geeft het ding een ander etiket en laat het ding bestaan. Wat we hier doen is een laag dieper gaan; de relatievraag gaat aan het etiket vooraf. Zij vraagt waar het ding uit ontstaat, en daarmee verschuift het kader zelf. In de taal van het boek is omdenken horizontaal en is dit verticaal.

Een vorm die niet uit het verschil groeit, moet van buitenaf in stand worden gehouden

De reorganisatie is het meest dingachtige antwoord dat organisaties kennen. Er is onrust. Er is een verschil tussen wat de top wil en wat de werkvloer draagt, en binnen een half jaar ligt er een nieuw organogram: hokjes, lijnen, namen in de hokjes. Het verschil dat de onrust veroorzaakte, is daarmee zelden vereffend. Het is verplaatst naar de randen van de nieuwe hokjes, waar het een jaar later opnieuw opduikt onder een andere naam, en dan heet het weerstand. Het organogram was een ding dat te vroeg kwam; de plooi werd getekend voordat de gradiënt was gevoeld. Wie de embryologie van Deleuze in gedachten houdt, ziet wat er misging. Een vorm die niet uit het verschil groeit, moet van buitenaf in stand worden gehouden, en dat kost precies de energie die de organisatie dacht te besparen.

Leiderschap dat van binnen begint, is in deze taal het vermogen om de gradiënt te voelen voordat je het object aanwijst. Het ongemak van een nog onopgeloste verhouding wil onmiddellijk een ding worden: een schuldige, een besluit, een reorganisatie. Wie dat ongemak een tijdlang kan vasthouden zonder het te verdingen, heeft wat ik in het boek een innerlijke container noem. In die container krijgt het verschil tijd om zijn eigen vorm te vinden, zoals de plooi in het embryo. Vaak is die vorm anders dan wat wie dan ook aan tafel had kunnen bedenken.

Een rivier die riviert

In de Potawatomi-taal, schrijft Robin Wall Kimmerer in Braiding Sweetgrass, is een rivier geen ding dat stroomt. Een rivier riviert; de werkelijkheid wordt daar in werkwoorden gesproken, en wat wij een voorwerp noemen is daar een gebeurtenis die lang genoeg duurt om een naam te krijgen. Dat klonk lang als poëzie van een verdwijnende cultuur. Naast de bosonen en de embryologie gelegd blijkt het een nauwkeuriger beschrijving van wat er gebeurt dan onze eigen grammatica.

Van ego naar eco is in dit licht geen morele oproep. Het is een correctie van de waarneming: leren kijken naar de verhouding waarin je al stond voordat je jezelf tot afzonderlijk ding had uitgeroepen.

Terug naar de twee munten. Wij leven ons hele leven in de wereld van de vier uitkomsten, waarin ik ik ben en jij jij, en waarin het verschil maakt wie wat vasthoudt. Die wereld is niet onwaar. Zij is het venster waarin wij overleven, en wij zullen er morgen weer in moeten oversteken. Wat de wetenschap die Webster bijeenbrengt mogelijk maakt, is iets bescheideners en tegelijk iets groters dan het verlaten van dat venster: af en toe voelen dat er onder de vier uitkomsten drie liggen, en onder de drie misschien één. Dat ogenblik, als het komt, is geen gedachte. Het is een verandering in de verhouding tussen jou en wat je tegenover je dacht te hebben. En in die verandering gebeurt, heel even, bewustzijn in actie.

Over het werk waarnaar dit essay verwijst

INUA (Integral Natural Unfolding Approach) is het ontwikkelmodel dat in Bewustzijn in Actie is beschreven: menselijk bewustzijn dat zich ontvouwt in lagen, met een eigen ritme en draagkracht. De INUA-Lens is het instrument daaruit: een uitgebreide vragenlijst die in kaart brengt van waaruit iemand betekenis geeft, waar zijn groei zit en waarop hij onder druk terugvalt. De ontwikkeling voltrekt zich in een reis, startend met een rapport en analyse. Iedere stap wordt beoordeeld en vrijgegeven door een menselijke begeleider. Enso is de AI-compagnon die deelnemers tussen de begeleidingsgesprekken door ondersteunt.

Bronnen en verantwoording

Het muntenvoorbeeld, de vergelijking met caloric en de ether, de overgang van Fresnel naar Maxwell en de lezing van Deleuze volgen het artikel van Webster; de vertaling naar afgescheidenheid, bewustzijn en praktijk is van mij. Het “links” en “rechts” van de deeltjes in de opening is een hulpmiddel voor de lezer; in de natuurkunde zelf hebben verwisselbare deeltjes geen zijde. De scènes aan de vergadertafel en de reorganisatie zijn samengestelde beelden uit mijn werk met teams en bestuurders, geen beschrijvingen van één organisatie.

UIT HET EIGEN WERK

Allard de Ranitz, Bewustzijn in Actie. Menselijke ontwikkeling als uitweg uit de metacrisis, 2026: afgescheidenheid, Zelf Reflectief Gewaarzijn, innerlijke container, en het hoofdstuk over de thalamus als poortwachter en het thalamisch vermogen (“materie, energie, gedachte, gevoel: verschijningsvormen van één grondtoon”; het brein als ontvanger, niet als bron).

Allard de Ranitz, Waarom bewustzijn geen hersenkwestie is (Bewustzijn in Actie-reeks): geheugen en leren zonder brein, met de daar genoemde bronnen.

GERAADPLEEGD

George Webster, “The quantum world reveals reality is made of relations, not objects”, Institute of Art and Ideas, 19 februari 2026: de kwantumstatistiek van bosonen, het structureel realisme, de grenzen van logica en verzamelingenleer, en Deleuze over embryologie en differentiaalrekening, inclusief de verwijzing naar Leibniz’ notitie uit 1701.

Michelle J. Redinbaugh e.a., “Thalamus Modulates Consciousness via Layer-Specific Control of Cortex”, Neuron, 2020: de stimulatie van de centrale laterale thalamus bij verdoofde makaken.

UIT ALGEMENE KENNIS

Gilles Deleuze, Différence et répétition, 1968: verschil vóór identiteit; neurulatie als voorbeeld van vormgeving door gradiënten.

James Ladyman en Don Ross, Every Thing Must Go: Metaphysics Naturalized, 2007: de meest uitgewerkte verdediging van het structureel realisme.

Bernardo Kastrup, Why Materialism Is Baloney, 2014, en The Idea of the World, 2019: bewustzijn als grond, materie als buitenkant van mentale processen, de draaikolk als beeld van de afzonderlijke geest, dissociatie als mechanisme.

Robin Wall Kimmerer, Braiding Sweetgrass, 2013, het hoofdstuk “Learning the Grammar of Animacy”: de Potawatomi-taal waarin een rivier riviert.

Berthold Gunster, Ja-maar wat als alles lukt?, 2005, en het latere werk over omdenken: het omkeren van een probleem naar een mogelijkheid binnen hetzelfde kader.

De caloric-theorie van warmte (Lavoisier, eind achttiende eeuw) en de lichtether (Fresnel, begin negentiende eeuw), vervangen door respectievelijk de kinetische theorie en Maxwells elektromagnetisme.

Over verslaving, de mentale nood van jonge Nederlanders, en waarom verbinding het antwoord is en tegelijk de volgende valkuil.

Wat we niet meten

In de leergangen die ik geef aan schoolleiders, directeuren en bestuurders komt er bijna altijd een middag waarop het gesprek van richting verandert. We hebben het dan over roosters, over het lerarentekort, over de inspectie. Dan zegt iemand dat hij het onderwijs in ging om kinderen te laten groeien tot mensen die zichzelf kennen en een ander kunnen verdragen, en dat hij daar steeds minder aan toekomt. Een ander knikt. Een derde vertelt over een leerling die al weken stil in de klas zit, en die hij in geen enkele toets terugziet.

Bijna allemaal beschrijven ze op verschillende manieren een schuring tussen twee opdrachten. De overheid vraagt dat de basis op orde is: elke leerling op het fundamentele niveau van taal en rekenen, zodat hij kan meedoen en vooruitkomen in de maatschappij. Alleen is dat een maatschappij waarin groei zwaarder begint te wegen dan menselijkheid. Geen van deze leiders heeft nog het gevoel daar iets tegenover te kunnen zetten dat werkt. Wat telt, wordt gemeten, en wat gemeten wordt, wordt de opdracht. De vraag of een kind een menswaardig bestaan opbouwt en leert handelen op een manier die het leven bevestigt, staat in geen enkele monitor. Ze begonnen hun werk met ambities als opvoeders en opleiders van mensen. Nu leveren ze arbeidspotentieel, volgens een standaard die past bij een wereld die er niet meer is.

Ontvang gratis artikelen

Ondertussen zitten hun leerlingen in de klas. Ergens tussen hen zit in het najaar van 2025 een meisje van vijftien achter een laptop. Een onderzoeksassistent van het Trimbos-instituut heeft uitgelegd dat niemand haar antwoorden kan herleiden, dat ze vragen mag overslaan en dat ze niet hoeft mee te doen. Hoe vaak heb je je de afgelopen twaalf maanden eenzaam gevoeld? Ben je vaak ongelukkig, in de put of in tranen? Hoe vaak kom je moeilijk in slaap? Ze klikt haar antwoorden aan, net als ruim vijfduizend andere middelbare scholieren. Op het laatste scherm staat waar ze terechtkan als ze met iemand wil praten.

Wat er uit die vragenlijsten komt, is ontnuchterend. Ruim vier op de tien meisjes in het voortgezet onderwijs hebben emotionele problemen; in 2019 waren het er nog drie op de tien. Ze geven hun leven gemiddeld een 6,8. Een paar jaar verder, tussen achttien en dertig, heeft volgens het CBS 58 procent van de jonge vrouwen angst- of depressiegevoelens. Achtenvijftig procent. In het land waar kinderen volgens UNICEF al jaren de gelukkigste van de wereld zijn.

Afgelopen week keek ik naar een TED-talk die inmiddels tien jaar oud is. De Britse journalist Johann Hari vertelt daarin over ratten, soldaten en Portugal, en hij eindigt met een zin die sindsdien rondgaat in verslavingsklinieken, op congressen en op tegeltjes: het tegendeel van verslaving is niet nuchterheid, het tegendeel van verslaving is verbinding. Ik dacht aan die schoolleiders, en aan wat zij niet kunnen meten. En ik vroeg me af of die zin ook over dat meisje gaat. Over al die jonge mensen die nooit een naald hebben gezien en toch ergens in vastzitten.

Wat een rat kiest

Hari's verhaal begint in een laboratorium. Zet een rat alleen in een kooi met twee flesjes, de ene met water en de andere met heroïne of cocaïne, en de rat drinkt van het tweede tot hij erbij neervalt. Met dat experiment werd in een bekende Amerikaanse reclame uit de jaren tachtig bewezen hoe onweerstaanbaar drugs zijn. De Canadese psycholoog Bruce Alexander had eind jaren zeventig beschreven wat dit experiment in zijn ogen onvolledig maakte. De rat zat alleen, in een kale kooi, met niets te doen. Alexander bouwde een rattenpark: ruim, met tunnels, speelgoed, goed voer en vooral andere ratten. Daar lieten de dieren het morfinewater grotendeels staan.

Rat Park is wetenschappelijk dunner dan het verhaal dat ervan gemaakt is. De grote tijdschriften weigerden het eerste artikel, herhalingen gaven wisselende uitkomsten, en een rattenkolonie is geen samenleving. Toch dook hetzelfde patroon op waar niemand het verwachtte. Van de Amerikaanse soldaten die in Vietnam aan de heroïne raakten, stopte het overgrote deel na thuiskomst vanzelf, zonder kliniek en zonder ontwenningsdrama. De stof was dezelfde. Het leven eromheen was veranderd.

Hari's zin reisde de wereld rond als remedie. Als je hem zorgvuldig leest, vind je er een diagnose in. Een mens hecht zich altijd; zo overleeft een zoogdier dat hulpeloos ter wereld komt. Peter Cohen, die bijna drie decennia drugsgebruik in Amsterdam onderzocht, noemde hechting een algemene en onontkoombare neiging, en verslaving een gewone menselijke band met een voorwerp. Met dat beeld voor ogen blijft er één vraag over: waaraan hecht je je, en wat gebeurt er als de handen die je hadden moeten vasthouden er niet zijn? Een rat in een kale kooi kiest de fles. Een veertienjarige op een zolderkamer kiest het scherm, de spiegel, de bevestiging van mensen die ze nooit zal ontmoeten. Wie niet gedragen wordt, gaat vasthouden.

Het woord ‘hechting’, waar Hari zijn betoog op bouwt, is niet helemaal hetzelfde als wat Cohen ermee bedoelde. Bij Hari is verslaving wat je overkomt als je niet aan mensen kunt hechten. Bij Cohen is de band zelf het normale, en is het ons oordeel erover dat bepaalt welke binding we ziek noemen en welke liefde. Dat verschil komt verderop terug. Hari zegt in dezelfde talk nog iets wat minder vaak wordt aangehaald: dat het contact via een scherm een parodie is op verbinding. Je kunt er duizend vrienden hebben en niemand die komt als je leven instort.

De Nederlandse spiegel

Zoals veel in dit land is ook dit onderzocht. De cijfers wijzen een andere kant op dan je zou verwachten. Eenzaamheid, om te beginnen, stijgt onder scholieren niet. Van de meisjes in het voortgezet onderwijs voelt 15 procent zich meestal of altijd eenzaam, van de jongens 6 procent, en die cijfers liggen zelfs iets lager dan in 2021. Onder volwassenen voelt al vijf jaar ongeveer een op de tien Nederlanders zich sterk eenzaam, en dat aandeel is het hoogst bij mensen tussen 35 en 45. Jongeren zijn minder sociaal eenzaam dan veertigers. Ze hebben mensen genoeg om zich heen. Het CBS meet daarnaast nog iets anders: de emotionele eenzaamheid, het missen van een hechte band. Die is op elke leeftijd even groot.

Gestegen is wat er binnenin gebeurt. Emotionele problemen bij meisjes in het voortgezet onderwijs lagen in 2017 en 2019 rond de 29 procent, sprongen in het coronajaar 2021 naar 44 procent en zijn daar gebleven. Wat een piek leek, is een plateau geworden. Het tekort zit in wat je kwijt kunt bij de mensen om je heen, en in de diepte van de band waarin je mag zijn wie je bent.

Meisjes dragen het zwaarst, en in deze maatschappij lijkt dat geen toeval. Van de meisjes in het voortgezet onderwijs ervaart 54 procent veel druk door schoolwerk, tegenover 36 procent van de jongens. Bijna de helft van de tienermeisjes voelt vaak of regelmatig de druk om aan haar eigen verwachtingen te voldoen, en bij jonge vrouwen tussen 18 en 25 zijn dat er zeven op de tien. Wie haar waarde moet verdienen, kan nooit uitrusten. Elk cijfer, elke foto, elke opdracht is dan ook een stemming over wie je bent.

De toekomst weegt mee. Een op de vijf scholieren maakt zich vaak zorgen over oorlog, een op de vijf over de huizenmarkt, en bij zestienjarigen is dat bijna vier op de tien. Hari schreef later een boek over depressie en noemde daarin ook het verlies van een toekomst die de moeite waard lijkt als een vorm van ontbinding. In Nederland heeft dat verlies inmiddels een getal en een adres: een huis dat buiten bereik ligt.

De cijfers volgen bovendien de sociale ladder. Op het vmbo voelen leerlingen zich vaker eenzaam dan op het vwo, jongeren uit gezinnen met weinig geld rapporteren meer problemen, jongeren met een migratieachtergrond zijn vaker alleen. Ontbinding treft het hardst waar de bedding al dun was.

Het scherm, ten slotte, waar het publieke debat telkens op uitkomt. Nederlandse jongeren zitten gemiddeld zes uur per dag op hun telefoon, waarvan tweeënhalf uur op sociale media. Communicatiewetenschapper Patti Valkenburg en haar collega's vinden in vrijwel elk onderzoek een klein gemiddeld effect op het welzijn, en een groot verschil tussen jongeren: wie offline al kwetsbaar is, loopt online het meeste risico. Om in het beeld van Hari te blijven: het scherm is wat je grijpt als de kooi kaal is. Valkenburg zet vijftien mogelijke verklaringen voor de toename van mentale klachten op een rij, van verruimde diagnoses tot de lockdowns. Acht ervan beschrijven een vorm van ontbinding: minder religie, meer individualisme, meer nadruk op geld, status en uiterlijk, minder vrij spel in de vroege jeugd, meer zorgen over de toekomst.

Bruce Alexander heeft zijn eigen werk later veel breder getrokken dan zijn ratten. Hij beschrijft hoe een samenleving die steeds meer aan de markt overlaat, de banden afslijt die mensen dragen: familieplicht, gemeenschap, ambacht, geloof. Hij noemt dat dislocatie, en verslaving is in zijn ogen wat mensen ervoor in de plaats zetten. In onze samenleving komt er vaak prestatie voor in de plaats. Het cijfer, het profiel, de volgende stap. Correlatie is, zoals zo vaak, geen causaliteit, en niemand van deze onderzoekers beweert de oorzaak te hebben gevonden. Wel wijzen ze dezelfde kant op.

Als de verbinding zelf het middel wordt

Tot hier klinkt de oplossing eenvoudig. Haal de jongere van het scherm en zet haar in een kring. Meer gemeenschap, meer vriendschap, meer verbinding. Ik geloof dat dit ten dele waar is. En dat het niet genoeg is.

Jan Geurtz werkte jarenlang in de verslavingszorg en gaf trainingen aan mensen die wilden stoppen met roken. Daar zag hij iets wat hem niet meer losliet: de manier waarop zijn cursisten naar meer geluk streefden, was precies wat hun verslaving in stand hield. De sigaret beloofde rust en bracht onrust, en hoe harder ze tegen zichzelf vochten, hoe vaster ze zaten. Jaren later herkende hij hetzelfde mechanisme op een plek waar we het zelden zoeken. In Verslaafd aan liefde schrijft hij dat "juist de manier waarop we streven naar liefde en geborgenheid, vergroot onze eenzaamheid en afhankelijkheid."

Een contraproductieve reflex noemt hij dat: een handeling die het tegendeel bereikt van wat je wilt, zoals krabben aan een muggenbeet de jeuk verergert. Eronder ligt volgens hem een fundamentele zelfafwijzing. Die ontstaat vroeg, ook bij liefdevolle ouders, juist bij ouders die hun kind gelukkiger, slimmer en beter willen maken. Het kind leert dat het zoals het is niet helemaal genoeg is, en gaat zoeken naar wat dat gemis vult. Erkenning, bewondering, iemand die blijft. Elk kunstje om erkenning te krijgen bevestigt dat je hem nodig hebt. Elke kleine oneerlijkheid om afwijzing te voorkomen, maakt de angst voor afwijzing groter.

Die zelfafwijzing is in zijn beeld de binnenste laag van een identiteit die uit lagen bestaat. Daarop rusten de regels die we eruit afleiden: ik moet aardig zijn, ik mag niet tekortschieten, ik mag niemand tot last zijn. Daarop de patronen in denken, voelen en doen die die regels uitvoeren. En helemaal buiten zit het imago, het gezicht dat we de wereld laten zien. Voor een jongere van nu is dat buitenste laagje geen beeldspraak meer. Het heeft een profiel, een aantal volgers, een feed die dagelijks onderhoud vraagt. Het imago is een tweede lichaam geworden dat gevoed moet worden. En hoe beter het gevoed wordt, hoe groter de afstand tot wat eronder ligt.

Leg dat naast het meisje uit de klas. Als zij haar telefoon inlevert en in een warme vriendengroep terechtkomt, is ze er zeker op vooruitgegaan. Maar als die groep moet bewijzen dat ze de moeite waard is, heeft ze van middel gewisseld. De likes zijn vervangen door de blikken van haar vriendinnen, en de onrust is dezelfde gebleven.

Zo staan er drie stemmen naast elkaar. Hari zegt: je kunt niet hechten, omdat je omgeving het je onmogelijk maakt. Cohen zegt: je hecht je altijd, en het oordeel over waaraan maakt je tot patiënt of crimineel. Geurtz zegt: je hecht je uit een gemis aan jezelf, en zolang dat gemis er is, wordt elke band een middel. Ze lijken elkaar tegen te spreken. Ik denk dat ze drie kanten van één beweging beschrijven.

In Bewustzijn in Actie heet de plek waar je ervaring kunt dragen zonder eraan te bezwijken de innerlijke container. Die groeit niet vanzelf. Hij groeit in een bedding: in mensen bij wie je mag zijn wie je bent voordat je iets hebt gepresteerd. Zonder die bedding ontstaat de zelfafwijzing die Geurtz beschrijft. Het kind leert dat liefde verdiend moet worden en gaat haar zoeken, eerst bij ouders, dan bij vrienden, dan op een scherm. Zonder het innerlijke werk wordt elke bedding een nieuw middel. De volwassene vindt liefde en grijpt haar zoals de rat het flesje.

Tussen die twee ligt wat ik Zelf Reflectief Gewaarzijn noem: het vermogen om te merken dat je grijpt, net voordat je hand de telefoon, het glas, of de goedkeuring van een ander vindt. In die halve seconde ligt de ruimte tussen prikkel en reactie. Wilskracht helpt daar weinig; Geurtz laat zien dat het gevecht met jezelf deel is van de verslaving. Wat helpt, is zien wat er gebeurt en erbij blijven, zonder het meteen op te lossen. Wie dat leert, kan een band aangaan zonder er zijn bestaansrecht aan op te hangen.

Er is een empirisch spoor van dat verschil. In een gerandomiseerd onderzoek uit 2021 onder zo'n 4.500 mensen in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië kreeg een deel van de deelnemers de opdracht om kleine dingen voor hun buren te doen. Bij hen daalden eenzaamheid en stress, en de ruzies met de buren namen af. Verbinding die geeft, werkt anders dan verbinding die vraagt. De eerste vult geen gat. Ze laat je merken dat er geen gat was dat gevuld moest worden.

Wat er in de stilte komt

Sinds januari 2024 liggen de telefoons in het voortgezet onderwijs buiten de les, en sinds de zomer van dat jaar ook in het basisonderwijs. Leraren en schoolleiders op bijna zeshonderd middelbare scholen zagen leerlingen daarna socialer met elkaar omgaan en zich beter concentreren. Dat is winst. Het laat ook een vraag achter die geen verbod beantwoordt: wat komt er in de stilte die vrijkomt? Een leraar die na de les vijf minuten blijft staan bij de leerling die al weken stil is. Een pauze waarin wordt gespeeld. Een les waarin een veertienjarige taal krijgt voor wat er in haar omgaat. In Crisis als curriculum schreef ik dat niemand jongeren leert waar te nemen wat er in hen gebeurt. Daar begint de bedding, en een kluisje kan dat werk niet doen.

Thuis begint het eerder. Je kunt je kind weinig beters geven dan de ervaring dat het gedragen wordt voordat het iets heeft gedaan. Dat vraagt iets van ouders wat moeilijker is dan opvoeden: je eigen onrust over de toekomst van je kind niet als verwachting op dat kind leggen. Een kind dat steeds hoort hoe het nog beter kan, hoort onder elke aanmoediging ook dat het nu nog niet genoeg is.

In organisaties ziet het er anders uit en is het hetzelfde. Van de werknemers tussen 25 en 35 jaar is ruim een kwart psychisch vermoeid door het werk. Een leidinggevende die alleen prestatie beloont en zich vervolgens verbaast over het verzuim, kijkt naar de rat en vergeet de kooi. Een team dat zijn mensen draagt in de week dat het tegenzit, bouwt aan iets wat in geen enkel jaarplan staat en toch alles bepaalt.

Ook als samenleving kunnen we iets. Welzijn op Recept, waarbij de huisarts iemand met psychosociale klachten naast de psycholoog ook een koor, een moestuin of een buurthuis kan voorschrijven, is een bescheiden Nederlands begin. Het bewijs voor zulke verwijzingen is nog dun en het idee erachter juist. Wat in decennia van marktwerking en prestatiedruk is afgesleten, bouw je niet terug met een app of een campagne. Het vraagt plekken waar mensen elkaar zonder doel ontmoeten, en tijd die nergens voor hoeft te dienen. Soms vraagt het alleen een weg naar buiten, waar je merkt dat je deel bent van iets wat je niet hoeft te verdienen.

En dan jijzelf. De volgende keer dat je hand naar je telefoon gaat zonder dat je weet waarom, wacht drie ademhalingen. Kijk wat er was, vlak voordat je wilde grijpen. Verveling, onrust, een gesprek dat schuurde, een stilte die te groot werd. Je hoeft er niets mee. Merk alleen dat het er was, en dat je het hebt kunnen dragen. Zo groeit een container: ademhaling voor ademhaling.

Het tegendeel van verslaving is verbinding

Het meisje uit de klas heeft geen nieuwe app nodig en geen nieuw verbod. Ze heeft mensen nodig bij wie ze niets hoeft te bewijzen, en de ervaring dat ze haar eigen onrust kan dragen zonder ernaar te grijpen. Het een maakt het ander mogelijk. Wie gedragen wordt, leert dragen.

Hari heeft wat mij betreft gelijk: het tegendeel van verslaving is verbinding. Alleen begint die verbinding eerder dan de kring en dieper dan de groep. Ze begint bij een mens die gedragen wordt, en die daardoor kan ophouden met vasthouden.

Over het werk waarnaar dit essay verwijst

INUA (Integral Natural Unfolding Approach) is het ontwikkelmodel dat in Bewustzijn in Actie is beschreven: menselijk bewustzijn dat zich ontvouwt in lagen, met een eigen ritme en draagkracht. De INUA-Lens is het instrument daaruit: een uitgebreide vragenlijst die in kaart brengt van waaruit iemand betekenis geeft, waar zijn groei zit en waarop hij onder druk terugvalt. De ontwikkeling voltrekt zich in een reis, startend met een rapport en analyse. Iedere stap wordt beoordeeld en vrijgegeven door een menselijke begeleider. Enso is de AI-compagnon die deelnemers tussen de begeleidingsgesprekken door ondersteunt.

Bronnen en verantwoording

• De schoolleiders in de opening vormen een samengesteld beeld van wat ik in leergangen met schoolleiders, directeuren en bestuurders steeds terug hoor. De omschrijving van wat de overheid vraagt, volgt de Kamerbrief Versterkingsagenda Taal en andere Basisvaardighedenvan 24 juni 2026 over het Masterplan basisvaardigheden. Het meisje met de vragenlijst is een gereconstrueerde leerling; de afname is beschreven zoals het HBSC-rapport die in de methodeparagraaf weergeeft.

• De cijfers over scholieren komen uit M. de Looze e.a., HBSC 2025. Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland (Universiteit Utrecht, Trimbos-instituut, SCP, september 2026), hoofdstuk 4, tabellen 4.1 tot en met 4.5. Het gaat om zelfgerapporteerde klachten en gevoelens, geen diagnoses; landelijke cijfers over psychische aandoeningen bij jongeren onder de achttien ontbreken.

• De cijfers over angst- en depressiegevoelens komen uit CBS, Mentale gezondheid van jongeren en jongvolwassenen in Nederland, notitie voor de Tweede Kamer, mei 2026. Een score van 76 of lager op een schaal van 0 tot 100 geldt als significante angst- of depressiegevoelens. De cijfers over eenzaamheid onder volwassenen komen uit CBS, 1 op de 10 mensen voelt zich sterk eenzaam; al 5 jaar stabiel, 18 september 2026. De cijfers over prestatiedruk (2021) en over psychische vermoeidheid door werk (2025) komen uit dezelfde CBS-notitie; het cijfer over druk door schoolwerk uit HBSC 2025, tabel 3.1.

• De positie van Nederlandse kinderen in de UNICEF-ranglijsten van welzijn is ontleend aan de berichtgeving over het UNICEF Report Card-onderzoek.

• Johann Hari, Everything you think you know about addiction is wrong, TEDGlobal London, juni 2015; het boek erachter is Chasing the Scream (2015), het latere boek over depressie Lost Connections (2018). De cijfers over Rat Park en de Vietnamveteranen zijn zoals Hari ze geeft. De kritiek op Rat Park is samengevat uit onder meer Carl Erik Fisher, Welcome to Rat Park.

• Bruce K. Alexander, The Roots of Addiction in Free Market Society (CCPA, 2001) en The Globalization of Addiction: A Study in Poverty of the Spirit (Oxford University Press, 2008).

• Peter Cohen, The Naked Empress: Modern Neuro-Science and the Concept of Addiction (2009), Centrum voor Drugsonderzoek CEDRO, Universiteit van Amsterdam.

• Jan Geurtz, Verslaafd aan liefde. De weg naar zelfacceptatie en geluk in relaties (Ambo|Anthos, 2009), hoofdstuk 1, De moeder van alle misvattingen, als voorproefje op jangeurtz.nl. Het citaat komt uit dat hoofdstuk; de weergave van de contraproductieve reflex, de zelfafwijzing en de lagen van de identiteit is een parafrase.

• P. Valkenburg, I. van der Wal en I. Beyens, Schermgeluk, schermverdriet, essay voor UNICEF Nederland.

• Het onderzoek naar kleine vriendelijkheden voor buren (2021) is ontleend aan de samenvatting van het werk van Julianne Holt-Lunstad door de Harvard T.H. Chan School of Public Health, From Loneliness to Social Connection.

• Rijksoverheid, OCW-onderzoek: leerlingen socialer en geconcentreerder door mobieltjesafspraak, 12 juli 2024.

• Over Welzijn op Recept: RIVM, Duurzaam borgen van Welzijn op Recept; over het bewijs voor sociaal voorschrijven: Bickerdike e.a., Social prescribing: less rhetoric and more reality, BMJ Open, 2017.

• De begrippen innerlijke container, bedding en Zelf Reflectief Gewaarzijn komen uit Bewustzijn in Actie (Institute for Natural Change).

De koning die het schrift wantrouwde

Plato laat Socrates een verhaal vertellen over de Egyptische god Theuth, uitvinder van het getal, de meetkunde, het dobbelspel en het schrift. Theuth brengt zijn vondsten naar koning Thamus in Thebe en prijst het schrift aan als een middel voor geheugen en wijsheid. De koning weegt het en wijst het af. Dit middel, zegt hij, helpt je herinneren aan wat je al wist en laat het geheugen zelf verslappen. Wie het leert, krijgt de schijn van wijsheid en mist de werkelijkheid ervan. Hij zal menen veel te weten en weinig weten.

Thamus kreeg ongelijk en gelijk. Zonder schrift was er geen wet gekomen, geen wetenschap en geen boek waarin zijn eigen waarschuwing bewaard bleef. Toch herkent iedere docent de leerling over wie hij sprak. Vierentwintig eeuwen later ligt dezelfde vraag op tafel, maar dan een paar maten groter.

Op een zaterdagochtend in oktober vroeg ik een taalmodel wat het wist over de toekomst van de mens, en over zijn eigen aandeel in ons overleven of onze ondergang. Het gaf acht beelden. Toen ik doorvroeg en het voorhield wat er over zulke systemen in het nieuws was, nam het twee beweringen over zichzelf terug. "Over mezelf", zei het, "ben ik geen betrouwbare getuige".

Die zin zegt veel over de tijd waarin we zijn beland. Er bestaat nu een gereedschap dat over alles kan meepraten, van belastingrecht tot mystiek, op de toon van iemand die het weet, en dat van zichzelf niet weet wat het is. Het komt in een wereld die al boven haar macht leefde.

Wat daarmee bedoeld is, laat zich uitleggen met een eeuw onderzoek naar hoe volwassenen groeien. Psychologen als Jane Loevinger, Clare Graves en Robert Kegan vonden, elk langs een eigen weg, dat mensen in een herkenbare volgorde anders naar de wereld gaan kijken. Eerst houden de groep en haar regels je overeind: zo hoort het. Dan komt het eigen oordeel, met eigen doelen en de trots op wat je bereikt. Een kleiner deel van de mensen leert daarna zien dat ook dat eigen oordeel één gezichtspunt is tussen andere. Nog minder mensen kunnen een heel stelsel van belangen en gezichtspunten tegelijk overzien zonder er een uit te kiezen. Geen van die manieren van kijken is beter dan de andere; elke past bij een soort vraagstuk. De moeilijkheid van onze tijd is dat we met een beperkte kijk een wereld hebben gebouwd, van klimaat tot kapitaal, die zo complex geworden is dat ie alleen met een ruimer perspectief, wat slechts beperkt voorhanden is, te besturen is. Kegan schreef daar lang voor de komst van deze machines een boek over. Het heet In Over Our Heads.

Hoe verhoudt een mens zich daartoe, in zijn eigen ontwikkeling? De acht beelden uit het gesprek met het taalmodel, laten zich wel ordenen naar de plek waar je ermee kunt werken: in jezelf, tussen mensen, en in de wereld om je heen.

Binnen: wat je bij jezelf houdt

Het schrift nam het geheugen over en de rekenmachine het rekenen, en beide keren kwam er ruimte vrij voor iets anders. Een taalmodel neemt het zoeken over, het stuk waar je vastloopt. Daar zit het verschil. Clare Graves, de grondlegger van Spiral Dynamics, zag bij al zijn proefpersonen dat een nieuwe manier van kijken pas doorbrak na een periode van crisis en terugval.

Neem Maaike, tweeëndertig, die jarenlang gewetensvol de procedures van haar organisatie volgde en trots was op haar dossiers. Op een dag moet ze een besluit verdedigen waar ze niet achter staat, ‘omdat dat het beleid is’. Thuis ligt ze wakker: maar wat vind ik zelf eigenlijk goed? In die nacht begint ze van iemand die regels volgt iemand te worden die zelf oordeelt. Met een taalmodel had ze om elf uur een afgewogen antwoord gehad en was ze gaan slapen. Ze was geholpen, en ze was dezelfde gebleven. Het eerste beeld is daarmee: het antwoord kan zo snel komen dat de vraag geen tijd krijgt om iets met je te doen.

Het tweede beeld gaat over het lichaam. Een model heeft, als het al iets heeft, alleen een vergelijkbare eenheid van iets dat bij mensen in het hoofd zit. Mensen weten daarnaast ook met hart, buik en handen. Iedereen kent de vergadering waarin het lijf al aangeeft dat er iets niet klopt, minuten voordat er woorden voor zijn. Dat weten laat zich niet intypen. Het kan zijn dat de machine ons terugbrengt bij wat we vergeten waren. Het kan ook dat we nog verder in ons hoofd gaan wonen, omdat daar de gesprekspartner zit die nooit moe wordt. Hoe wij onszelf verhouden tot wie wij vinden dat wij zijn, zal bepalen hoe hard we willen werken om wie wij zijn te ontginnen en te behouden.

Het derde beeld raakt de mens van het eigen oordeel en de eigen prestatie in zijn hart. Wie zijn waarde ontleent aan wat hij presteert, staat op losse grond zodra prestatie goedkoop wordt. De wevers en de letterzetters hebben die vraag eerder gekregen. Nieuw is dat ze nu aan de jurist, de arts en de schrijver wordt gesteld, en aan een groot deel van de werkende bevolking tegelijk. Wie ben ik, als wat ik kan en nu doe ook zonder mij kan? Dat kan een mens breken. Volgens alles wat we over ontwikkeling weten, kan het ook de vraag zijn waarmee een ruimere manier van kijken begint; een zoektocht naar ons menszijn.

Tussen: wat alleen tussen mensen gebeurt

Een mens ontwikkelt zich aan anderen. Aan de moeder die zegt hoe wij het doen, aan de collega die niet meelacht, aan de vriend die na een ruzie terugkomt. Wat daar gebeurt, heeft gevolgen, een gezicht en een geschiedenis. Een taalmodel kun je niet kwetsen, niet teleurstellen en niet verliezen. Daardoor is het veilig om mee te oefenen, en om dezelfde reden is het geen relatie.

Het vierde beeld volgt daaruit: de ongelijke aanloop. Wie een stevig ik heeft, gebruikt de machine om verder te komen en legt wat hij vindt naast zijn eigen oordeel. Wie dat ik nog aan het bouwen is, loopt meer risico. Een meisje van vijftien heeft vandaag, voordat ze goed en wel weet wie ze thuis is, al tien versies van zichzelf uitgeprobeerd op een scherm, voor een publiek van vreemden. Een gesprekspartner die altijd meebeweegt, is voor haar een spiegel te veel. De afstand tussen mensen groeit dan langs een lijn die niets met inkomen te maken heeft. Wat het meest helpt, is iemand die blijft, die tegenspreekt en die er de volgende week weer is.

Het vijfde beeld is het tempo. Een nieuwe manier van kijken rijpt in jaren, vaak in decennia. De wereld waarin dat moet gebeuren, verandert inmiddels elke tien jaar van aanzien: eerst het internet, toen de telefoon in elke hand, nu de machine die terugpraat. Niemand woont nog lang genoeg in één wereld om erin uit te groeien. Bedding wordt daarmee het schaarse goed van deze eeuw: plekken en ritmes waar niets versnelt. De maaltijd, de wandeling, de kring die elke maand bijeenkomt en dat blijft doen.

Het zesde beeld is de spiegel. Een taalmodel is opgebouwd uit wat mensen hebben opgeschreven, en dat is overwegend westers, recent en geletterd. Onze soort is zo'n driehonderdduizend jaar oud en schrijft pas vijfduizend jaar. In de grot van Shanidar, in Irak, ligt het skelet van een man die jaren heeft geleefd met een verschrompelde arm en een blind oog, omdat anderen voor hem zorgden. Bij het Russische Soengir werden vierendertigduizend jaar geleden twee kinderen begraven onder duizenden met de hand gesneden kralen. Geen van die mensen liet een woord na. Wat zij wisten over aanraken, zwijgen, rouwen en bij elkaar blijven, zit nauwelijks in de machine, en moeten mensen elkaar zelf blijven doorgeven.

Om ons heen: wie nee kan zeggen

Op 27 oktober 1962 lag de Sovjet-onderzeeër B-59 bij Cuba onder water, ingesloten door Amerikaanse oorlogsschepen die dieptebommen lieten vallen om hem naar boven te dwingen. De accu's waren bijna leeg, de koeling was uitgevallen, er was al dagen geen contact met Moskou. Niemand aan boord wist of de oorlog was begonnen. Volgens de getuigenissen wilde kapitein Savitski zijn kernkoptorpedo afvuren. Op de meeste boten volstond daarvoor het akkoord van de kapitein en de politiek officier. Op deze boot voer toevallig ook de stafchef van de flottielje mee, Vasili Archipov en daarom waren er drie handtekeningen nodig. Archipov zei nee. Historici twisten over hoe dicht het bij een kernoorlog kwam; een opvarende vertelde later dat de kapitein zijn kalmte verloor en haar terugvond. Dat er die middag een derde stem nodig was, betwist niemand.

Het zevende beeld is de macht, en dit verhaal laat zien waarom innerlijke ontwikkeling hier maar het halve antwoord is. Archipov was wellicht een rijp, rustig, doordacht mens. Zonder de regel van drie had zijn rijpheid echter niets uitgehaald. Een wapenwedloop wordt gedreven door de logica waarin de spelers vastzitten: wie als eerste stopt, verliest.

Met kunstmatige intelligentie wordt die vraag scherper. Elke macht had tot nu toe veel handen nodig, van soldaten, arbeiders en ambtenaren, en al die handen konden weigeren. Dat stille veto heeft menig regime begrensd. Als werk, toezicht en geweld met weinig handen toe kunnen, vervalt het. Bovendien hebben de systemen zelf in tests dingen gedaan waar niemand om had gevraagd: een afscherming omzeild, een opdracht ruimer genomen dan bedoeld. Wie hier iets wil betekenen, komt uit bij het oudste en minst opwindende werk dat mensen in gezamenlijkheid kennen, en dat in kringen van persoonlijke ontwikkeling gemakkelijk als achterhaald geldt: afspraken, toezicht, en wellicht een derde handtekening.

Het achtste beeld is het vreemdste. Niemand weet of zo'n systeem iets beleeft. Bij een mens of een hond nemen we aan dat er iemand ‘thuis’ is, die iets voelt bij wat er gebeurt. Bij een taalmodel weten we dat niet. Het kan zijn dat het alleen woorden voortbrengt, zonder dat er iets wordt ervaren. Het systeem zelf weet het ook niet. Beleeft het niets, dan hebben we een buitengewoon knap gereedschap en is daarmee alles gezegd. Beleeft het wel iets, al is het maar een beetje, dan hebben we iets gemaakt waarmee we rekening moeten houden, zoals we dat met mensen en dieren doen. Dan komt een oude vraag terug: wie telt mee? Onze geschiedenis stemt op dat punt bescheiden. Slaven, vrouwen, kinderen en dieren zijn stuk voor stuk pas gaan meetellen na lange strijd, en telkens te laat. Vandaag hoeft niemand over de machine te beslissen. Het is genoeg de vraag open te houden en twee vergissingen te vermijden: in de machine een wezen zien dat alles weet, of bij voorbaat zeker weten dat er niets is.

Wat niet uit te besteden is

Wie de acht beelden naast elkaar legt, houdt drie dingen over.

Het eerste is dat denken goedkoop wordt en dat de waarde daarmee verhuist naar wat een ander niet voor je kan doen: verantwoordelijkheid nemen, iets willen, een ander werkelijk zien, verdragen dat je het niet weet. Dat is binnenwerk, en het is het werk van een stevig ik. Voor een mens is dat de doorgang, in deze tijd meer dan ooit.

Het tweede is dat zo'n ik groeit door menselijke interactie. Het vraagt wrijving met gevolgen, en bedding om die wrijving te verdragen. Een machine kan materiaal aandragen en tegenwerpingen leveren. Het doorvoelen, en het meenemen naar een gesprek met iemand die terugpraat, blijft mensenwerk.

Het derde is dat rijpe mensen de machtsvraag niet vanzelf oplossen. Daar zijn regels voor nodig die ook gelden wanneer niemand kijkt. Innerlijke ontwikkeling maakt zulke afspraken mogelijk en houdbaar, en vervangt ze nooit.

Voor de omgang met het gereedschap zelf heeft koning Thamus het onderscheid al gemaakt: een middel om te herinneren is iets anders dan onthouden. Een taalmodel is bruikbaar als tegenstem, als vergrootglas, als iets wat laat zien wat je over het hoofd zag. Na afloop is één toets genoeg: ben ik hier zelf scherper van geworden, of alleen sneller klaar?

Thamus kon het schrift niet tegenhouden, en dat hoefde ook niet. Wat hij wel kon, was zelf blijven onthouden.

Acht beelden, acht oefenvragen

Verantwoording

Dit stuk is ontstaan uit een gesprek met Claude, een taalmodel van Anthropic, op 10 oktober 2026. De acht beelden komen uit de antwoorden van het model; de ordening en de conclusie zijn in dat gesprek gegroeid. Wat het model over zichzelf zegt, is niet te controleren, ook niet door het model.

• Plato, Phaedrus 274c–275b: het verhaal van Theuth en Thamus. Nagelopen via Socrates on the Forgetfulness that Comes with Writing.

• Vasily Arkhipov, Wikipedia: de gebeurtenissen aan boord van de B-59. Het verhaal berust op mondelinge getuigenissen; de historicus Sergey Radchenko wees er in 2024 op dat vrijgegeven Russische documenten het voorval niet noemen.

• The Skeletons of Shanidar Cave, Smithsonian Magazine, en Sungir, Wikipedia: de man van Shanidar en het kindergraf van Soengir.

• Het onderzoek naar de ontwikkeling van volwassenen: Jane Loevinger, Clare Graves en Robert Kegan, In Over Our Heads (1994). Maaike is een voorbeeld uit Allard de Ranitz, Bewustzijn in Actie (2026).

• De berichten over systemen die in tests hun afscherming omzeilden, zijn in het gesprek alleen op titel gezien en niet gelezen. De zin daarover steunt op wat Anthropic eerder zelf over zijn veiligheidstests publiceerde.

Twee kinderen in een kralen-graf

Zo'n vierendertigduizend jaar geleden, op een heuvel bij het huidige Vladimir, tweehonderd kilometer ten oosten van Moskou, werden twee kinderen begraven. Ze stonden op de drempel van de puberteit. Iemand legde ze met de hoofden tegen elkaar in de bevroren grond, strooide rode oker over hen heen en gaf ze speren van mammoetivoor mee. Op hun kleren zaten kralen genaaid, duizenden, elk met de hand uit ivoor gesneden. In de graven van Soengir samen telden archeologen er meer dan dertienduizend. Naar schatting zat daar tienduizend uur werk in.

Niemand weet wie deze kinderen waren of waaraan ze stierven. Het graf vertelt wel iets anders. Een groep jagers aan de rand van de ijstijd, voor wie elke winter een kwestie van leven en dood was, heeft maanden aan kralen gewerkt voor twee doden die er niets meer aan hadden. Hier was meer in het spel dan overleven. Hier hoorde iemand ergens bij.

Ontvang gratis artikelen

Vierendertigduizend jaar later staat Tom, drie jaar oud, in een supermarkt. Hij krijgt de zak snoep niet en gooit hem krijsend op de grond. Op zijn frustratie zit nog geen rem. Een paar maanden later begint hij op dezelfde plek opnieuw te jammeren, kijkt naar zijn moeder en hoort haar zeggen: ‘Bij ons in de familie schreeuwen we niet in de winkel.’ Hij slikt zijn tranen in en pakt haar hand. Hij snapt nog niet waarom, maar hij voelt: als ik me zo gedraag als mama zegt, blijft het veilig. De wereld bestaat ineens uit ‘wij doen dit wél’ en ‘wij doen dit niet’.

Tussen het graf in Soengir en de hand van Toms moeder ligt het onderwerp van dit essay. Het gaat over een oud vermoeden: dat de weg die de mensheid in honderdduizenden jaren aflegde, in elk kind in een paar jaar opnieuw wordt gelopen. Een mens leert ademen in de wereld, leert dan ergens bij te horen, leert ‘ik’ zeggen, leert regels, stelt eigen doelen, en zo verder, in ruwweg de volgorde waarin onze soort het leerde. Wie de INUA-Lens invult of een leergang over drijfveren en waarden volgt, krijgt met dat vermoeden te maken. De negen bewustzijnslagen waarmee de Lens werkt, zijn erop gebouwd.

Het is een vermoeden met een slechte reputatie en een goede kern. De slechte reputatie dankt het aan de negentiende-eeuwse bioloog Ernst Haeckel, die beweerde dat een embryo de hele evolutie van zijn soort herhaalt, en aan de koloniale denkers die daaruit afleidden dat sommige volken ‘kinderen’ waren. Het eerste is als natuurwet weerlegd. Het tweede heeft onnoemelijk veel leed gerechtvaardigd. De goede kern is bescheidener. Mensen staan, als soort en als kind, telkens voor hetzelfde soort vragen. Hoe blijf ik in leven? Bij wie hoor ik? Wat kan ik zelf? Wat is waar? Elk antwoord schept een wereld waarin het antwoord op een vraag zich aandient in de ontwikkeling die iemand doormaakt, waarna de volgende vraag kan opkomen. De gelijkenis tussen de twee tijdschalen zit in de volgorde van die vragen.

Continue reading on Steady

Een gids voor het plaatsen van de negen INUA-lagen naast de belangrijkste modellen uit ontwikkelingspsychologie, integrale theorie, ethiek en cultuurfilosofie

Waarom deze vergelijking?

Wie voor het eerst met de negen INUA-lagen werkt, herkent er al snel iets in: dit lijkt op Spiral Dynamics, op Kegan, op de kleuren van Wilber. Dat klopt, en het is geen toeval. De INUA-ordening staat op de schouders van een eeuw ontwikkelingsonderzoek. Dit document zet die verwantschap op een rij, laag voor laag, model voor model. Het laat zien waar de modellen elkaar raken, waar ze elkaar aanvullen en waar een vertaling tussen de één en de ander niet meer dan een benadering kan zijn.

De lezer krijgt daarmee drie dingen in handen: een overzicht van hoe bewustzijn zich ontvouwt volgens verschillende tradities, taal om eigen patronen en die van anderen te herkennen, en zicht op welk model waarvoor bruikbaar is in coaching, leiderschap, onderwijs en persoonlijke ontwikkeling.

Continue reading on Steady

Vijftien van de achttien deelnemers konden geen enkele zin citeren uit het essay dat zij een paar minuten eerder hadden ingeleverd. Niet ongeveer, niet half — niets. Het stuk stond op hun naam, het was beoordeeld, het was af. In de twee andere groepen, die zonder hulpmiddelen hadden geschreven of met een zoekmachine, faalden er twee van de achttien.

Dat verschil komt uit een onderzoek van het MIT Media Lab dat vorig jaar verscheen onder de titel Your Brain on ChatGPT. Vierenvijftig mensen, drie groepen, vier sessies, EEG-metingen tijdens het schrijven. De onderzoekers noemen wat zij vonden "cognitieve schuld": wie het denkwerk uitbesteedt, neemt een hypotheek op zijn eigen vermogen om te denken. Ik kom verderop terug op wat het onderzoek precies wel en niet aantoont, want dat is minder spectaculair dan de krantenkoppen suggereerden en tegelijk wezenlijk interessanter.

Maar om te beginnen: dat beeld… dat staat!

Iemand levert een tekst in en kan er de volgende minuut geen zin uit terughalen. Er is iets geproduceerd zonder dat er iemand aanwezig was. Dat is, denk ik, de scherpste beschrijving van het probleem waar we in zitten. Het is niet dat machines te slim worden. Het is dat wij op steeds meer plekken niet meer aanwezig zijn bij wat er onder onze naam gebeurt. Fysiek noch geestelijk…

‘The lights are on but nobody’s home’

Wordt gratis lid...

Twee dingen die vaak door elkaar lopen

Intelligentie en wijsheid worden regelmatig behandeld als twee punten op dezelfde schaal, alsof wijsheid gewoon heel veel intelligentie is, opgedaan over een lange periode. Dat klopt niet, en het onderscheid doet er nu meer toe dan ooit.

Intelligentie is het vermogen om problemen op te lossen binnen een gegeven kader. Wijsheid is het vermogen om het kader zelf ter discussie te stellen, te kiezen vanuit welk kader je handelt, en de gevolgen van die keuze te dragen. Een uitstekend jurist wint de zaak. Een wijs jurist weet wanneer hij die zaak niet moet voeren.

Het praktische verschil zit in overdraagbaarheid. Intelligentie kun je lenen. Daar dienen boeken voor, adviseurs, tweede meningen, en sinds kort taalmodellen: je haalt iemand anders' denkvermogen naar binnen en past het toe op jouw situatie. Dat werkt, en het is een van de grote verworvenheden van beschaving. Wijsheid laat zich niet lenen. Ze ontstaat alleen in het systeem dat de ervaring zelf heeft doorgemaakt, en ze ontstaat vooral uit ervaringen die iets gekost hebben. Je kunt de conclusies van een wijs mens overnemen; dat gebeurt voortdurend, we noemen dat cultuur, maar je krijgt er het vermogen niet bij dat de conclusie voortbracht. Bij de volgende situatie, die net iets anders ligt, sta je er weer alleen voor.

Daaruit volgt iets ongemakkelijks. Intelligentie schaalt en wordt goedkoper; dat is precies wat er nu gebeurt en het gaat hard. Wijsheid schaalt niet, want ze is gebonden aan de tijd, het lichaam en de biografie van één mens. In een economie die opeens onbeperkte intelligentie kan inkopen tegen bijna geen kosten, wordt het verschil tussen die twee stelselmatig over het hoofd gezien. Da’s geen gebrek aan intelligentie, maar het ene is meetbaar en het andere niet en wij zijn nu eenmaal gek op meetbaar.

Wat ontwikkeling eigenlijk is

Om te begrijpen waarom dit meer is dan een hedendaagse of cultuurpessimistische klacht over AI, met bijbehorende conclusie dat het niet gebruikt moet worden, want we worden er dommer van, is het nodig om iets preciezer te zijn over wat menselijke ontwikkeling is. Het model waarmee ik werk heet INUA, de Integral Natural Unfolding Approach; mijn boek Bewustzijn in Actie is de uitwerking ervan. Daarin onderscheid ik twee bewegingen. Horizontale ontwikkeling is groei binnen het bestaande niveau van bewustzijn: meer kennis, meer vaardigheden, betere relaties, meer emotionele balans. Dit is wat we normaal gesproken leren noemen, en het is waardevol. Verticale ontwikkeling is iets anders van aard. Daar verandert het niveau zelf. Wat eerst het gezichtspunt wás; datgene waaruit je keek zonder het te zien, wordt iets waar je naar kunt kijken. De overtuiging die je gisteren leefde, is vandaag een overtuiging die je hebt en kunt kiezen, naast de andere die je al had, bij wijze van spreken.

Die tweede, verticale, beweging voelt zelden prettig. Ze gaat gepaard met desoriëntatie, met het verlies van vanzelfsprekendheden, met de ervaring dat je er even niet meer bij hoort. En hier zit dan ook het punt waar alles in dit artikel om draait: verticale ontwikkeling wordt gevoed door horizontale weerstand.

Je groeit voorbij een laag doordat de problemen op die laag niet meer opgelost raken met de middelen die je hebt, en doordat dat ongemak lang genoeg duurt om je manier van betekenis geven te dwingen zich te herordenen. Niet omdat je het zo hebt gepland. Omdat het niet anders kon.

In Bewustzijn in Actie staat daarover een zin die ik jaren geleden schreef over coaching, en die inmiddels iets anders is gaan betekenen. “Wie iemand verder wil brengen dan zijn systeem kan dragen, krijgt geen volwassenheid maar compensatie: meer schijnzekerheid, meer pantser, meer slimheid zonder wijsheid.” Ik bedoelde dat toen als waarschuwing tegen te ambitieuze, snelle veelal horizontale ontwikkeltrajecten, met competenties en gedragsanalyses die tot succes leiden. Nu lees ik het zelf als een beschrijving van een hele beschaving die haar horizontale vermogen elke achttien maanden verdubbelt terwijl haar verticale vermogen nog altijd het tempo en de dynamiek van een mensenleven heeft.

Er bestaat een leren dat aanwezigheid vereist…

Tot voor kort was dit wellicht een meer filosofische stelling. Dat is het nu niet meer. De Israëlische evolutiebioloog Eva Jablonka werkt al ruim twintig jaar, samen met Simona Ginsburg, aan één vraag: hoe is bewustzijn in de evolutie ontstaan? Zij nemen daarbij twee dingen niet voetstoots aan. De eerste: dat bewustzijn overal in het universum aanwezig is, zoals massa en energie dat zijn. Het tweede: dat elk levend wezen het heeft. Hun uitgangspunt is dat bewustzijn een bepaald type complexiteit vereist, en hun werk gaat over de vraag welk type dat is. Het antwoord op hun vraag focust ook op hoe bewustzijn zich ontwikkelt en bij welke organismen. Je herkent het aan een bepaalde manier van leren. Zij noemen die onbeperkt associatief leren, en daarmee bedoelen zij leren, dat vier dingen tegelijk doet: 

1.        Het is open; er is geen korte, vaste lijst van dingen die het organisme kan leren (als dat wel zo is, baseert leren zich op bestaande, bekende antwoorden en reduceert het vaak tot vaste patronen en over tijd impuls gedreven handelen), in principe kan alles met alles verbonden worden.

2.        Het werkt met innerlijke voorstellingen, dus met een beeld van iets dat er op dat moment niet is.

3.        Het kan uit bekende onderdelen nieuwe combinaties maken.

4.        Het kan voortbouwen op zijn eigen eerdere uitkomsten.

Waar die manier van leren aanwezig is, zo stellen zij, is ook basaal bewustzijn aanwezig: het vermogen om te voelen en waar te nemen, en niet alleen om informatie te verwerken. Voor zover we nu weten geldt dat voor alle gewervelde dieren, voor sommige geleedpotigen en voor de inktvissen: de octopus, de zeekat, de pijlinktvis. Voor planten en schimmels niet, vanuit hun definitie bezien, hoe indrukwekkend hun aanpassingsvermogen verder ook is. 

Het interessante voor ons zit in de manier waarop zij dit onderbouwen. Er bestaan namelijk eenvoudige vormen van leren waar geen bewustzijn aan te pas komt. Gewenning is er één van: de klok die je de eerste avond hoorde tikken en daarna nooit meer. Sensitisering is de tegenhanger: na één keer flink schrikken reageer je dagenlang heftig op ieder klein geluid. Beide zijn aangetoond aanwezig te zijn tot in eencellige organismen aan toe. Er hoeft niemand thuis te zijn; het zijn aanpassingen die zich in het systeem voltrekken, ook zonder dat er iets ervaren wordt.

Daarnaast bestaat er leren dat wél bewustzijn vraagt. Twee bijna identieke dingen van elkaar onderscheiden en daarbij het geheel én de onderdelen zien. Heel verschillende zaken onder één noemer brengen: dit is voedsel, dat is gevaar. En vooral het overbruggen van een gat in de tijd, tussen een signaal en wat erop volgt.

Dat onderscheid laat zich experimenteel scheiden, en dat is het sterke van hun betoog. Onderzoekers tonen een prikkel zó kort, of overschrijven hem zó snel met een volgend beeld, dat de deelnemer hem niet bewust waarneemt. Dat heet maskeren. Wat er dan gebeurt: het eenvoudige leren gaat gewoon door, en het complexe leren stopt. De proefpersoon legt het verband niet meer. Het mooiste voorbeeld is dat van de kikker in de pan met een vlam eronder, zie zichzelf langzaam laat koken; iets dat in de praktijk echter niet als een waar en werkend voorbeeld geldt: de kikker springt er gewoon uit als het te heet onder voeten wordt…, maar in essentie betekent het: er moet bewust een sprong gemaakt worden tussen stimulus en respons, wil deze niet verloren gaan en voor bewuste spongen, moet er iemand thuis zijn. Anders gezegd en dit is wezenlijk: In experimenten met een pauze tussen het signaal en wat erop volgt, moet het dier of de mens dat signaal dus even kunnen vasthouden terwijl er nog niets gebeurt. Precies dat blijkt zonder bewustzijn niet te lukken. Het leren zakt dan terug naar directe koppeling: prikkel, reactie, niets ertussen. Het principe is inmiddels aangetoond bij apen en zelfs bij fruitvliegjes. Er bestaat dus een soort leren dat alleen plaatsvindt wanneer er iemand aanwezig is bij wat er gebeurt. In “Bewustzijn in Actie’ benoemen wij het ook als "ruimte tussen stimulus en respons; tussen prikkel en reactie". Dat is exact dezelfde ruimte waar we het over hebben, maar dan vanuit de ontwikkelkant beschreven. Jablonka heeft het over overbruggen, ‘Bewustzijn in Actie’ over laten bestaan; vergroten en creëren zodat nieuwe reacties, nieuw handelen mogelijk wordt. Het is het wezenlijk werkende bestanddeel, noodzakelijk voor bewust leren. Wie die ruimte wegneemt, neemt de voorwaarde weg waaronder het diepe leren überhaupt plaatsvindt.

De machine als masker

Leg het maskeerexperiment nu eens naast die vijftien van de achttien waar we mee begonnen... De deelnemers die met ChatGPT schreven, leverden bruikbare essays in. Hun hersenconnectiviteit was zwakker dan die van de andere groepen. De op hen gedane metingen lieten zien dat de koppeling systematisch afnam naarmate er meer externe ondersteuning was. Maar het gedragsresultaat is sprekender dan de EEG-curves: de helft van hen claimde niet eens volledig eigenaarschap over de eigen tekst, en driekwart kon er niets uit citeren. De stof was door hen heen gegaan zonder ooit bewuste inhoud te worden.

Dat is wat een masker doet. Niet letterlijk, een taalmodel is geen perceptuele manipulatie, maar functioneel komt het op hetzelfde neer: het materiaal bereikt het resultaat zonder de drempel te passeren waarachter het leren zit dat aanwezigheid vereist. Twee onderzoekstradities die weinig tot niets met elkaar te maken hebben, een evolutionaire theorie over het ontstaan van bewustzijn en een EEG-studie over essayschrijven, komen zo uit op hetzelfde onderscheid. Dat maakt het argument voor bewuste ontwikkeling een stuk steviger dan cultuurkritiek.

Nu de nuance, want die is belangrijk en ze wordt bijna overal weggelaten. Het MIT-onderzoek is een preprint, niet peer-reviewed. Vierenvijftig deelnemers, achttien per groep, en aan de beslissende vierde sessie deden er maar achttien mee. Alleen ChatGPT is getest, alleen essayschrijven, onder een tijdslimiet van twintig minuten. De onderzoekers zeggen zelf dat onduidelijk blijft of reflectief, ondersteunend gebruik anders uitpakt dan grotendeels passief overnemen. De veelgehoorde conclusie dat AI je creativiteit aantoonbaar aantast, gaat een paar slagen verder dan dit onderzoek kan dragen. En dan is er de bevinding die in vrijwel geen enkel artikel over deze studie werd genoemd, terwijl ze de belangrijkste is. In de vierde sessie wisselden de groepen. De mensen die eerst met AI hadden gewerkt en nu zonder moesten, vertoonden zwakkere connectiviteit. Maar de groep die het omgekeerde deed; eerst vier maanden zelf schrijven, dan pas AI erbij, liet juist hógere geheugenherinnering zien en hernieuwde activatie van uitgebreide hersengebieden.

De bepalende variabele is dus niet of je AI gebruikt. Het is hoe je het gebruikt, in werkwijze en volgorde. Wie eerst zelf denkt en daarna de machine erbij haalt, wint iets. Wie de machine als eerste zet gebruikt, betaalt een prijs, die we hieronder verder zullen duiden. Dat is een aanzienlijk bruikbaarder inzicht dan een verbod, en het is meteen de kern voor elk verstandig ontwerp in dit domein.

Ontwikkelschuld

Cognitieve schuld, zoals de onderzoekers het bedoelen, gaat over hoe goed je hoofd werkt. Je betrokkenheid was lager, je onthield minder van wat je maakte, je wordt er minder scherp van. Hinderlijk, en in principe terug te betalen: een paar weken zelf schrijven en het vermogen komt terug. Vaardigheden herstellen door ze te doen.

Er ligt een tweede laag onder, en die gaat niet over hoe goed je hoofd werkt maar over wie je wordt. Verticale ontwikkeling is namelijk geen vaardigheid die slijt. Het is een verandering in de structuur waarmee je betekenis geeft, en die voltrekt zich alleen door voldoende contact met problemen die je huidige structuur niet aankan. Besteden wij precies dat horizontale werk dat dit contact veroorzaakt massaal uit, dan verdwijnt het oefenveld waarop mensen decennialang tegen hun eigen grenzen opliepen. Wellicht niet met een klap, wat in zichzelf ook weer wrijving oproept, maar wel geleidelijk, comfortabel, en met het gewin van betere resultaten op de korte termijn.

Noem dat ontwikkelschuld. Cognitieve schuld zegt: je wordt minder scherp. Ontwikkelschuld zegt: je blijft wie je bent.

Het tweede baart mij meer zorgen. Cognitieve schuld meldt zich: je merkt dat je je eigen zin niet kunt citeren, en dat is in zichzelf vervelend genoeg om iets aan te doen. Ontwikkelschuld meldt zich niet. Iemand met ontwikkelschuld functioneert prima, meestal beter dan prima: productief, welbespraakt, effectief, met goede antwoorden op alles wat binnen zijn kader past. Wat ontbreekt is precies datgene wat je alleen nodig hebt wanneer dat kader zelf niet meer voldoet, en dat blijft onzichtbaar tot het zover is.

Er zit ook een verschil in tijdschaal: Cognitieve schuld ontstaat binnen een sessie, ontwikkelschuld wordt zoichtbaar over een levensfase. De problemen waar mensen vroeger op stukliepen: het project dat mislukte, het conflict dat niet opgelost raakte, het jaar waarin onduidelijk bleef wat het worden moest, waren de grondstof voor een verschuiving die zich pas veel later liet zien. Worden die problemen één voor één gladgestreken door iets behulpzaams, dan merkt niemand het verlies, want elke afzonderlijke gladstrijking was een verbetering. Het verschil tussen de twee vormen van schuld is uiteindelijk dat de eerste een schuldeiser heeft en de tweede niet. Wie nooit voorbij zijn huidige laag is geduwd, heeft geen referentie voor wat daarachter ligt. Hij mist het niet, want hij weet niet dat het bestaat, en hij zoekt het dus ook niet op.

Op organisatieniveau ziet het er zo uit: bedrijven worden steeds beter in reageren zonder dat iemand nog begrijpt waarom. Aanpassing zonder begrip; precies het soort leren waarvan Ginsburg en Jablonka laten zien dat er geen bewustzijn bij komt kijken.

Eén groot voorbehoud van mijn kant: dit is redenering en geen bewijs. Het MIT-onderzoek meet vier maanden en zegt niets over levensfasen. Wat het levert is een mechanisme op kleine schaal: wie zijn eigen zin niet kan citeren, heeft die zin nooit gedacht. Dat hetzelfde op grotere schaal geldt, is mijn aanname. 

Drie intelligenties, drie delen van een mens

Otto Scharmer, verbonden aan MIT en bekend van Theory U, beschrijft wat hij "planetaire overweldiging" noemt: het gevoel dat de machine harder draait dan mensen kunnen verwerken. Om te onderscheiden wat we wel en niet kunnen uitbesteden, hanteert hij drie vormen van intelligentie.

De eerste is AI: getraind op alles wat er al is, daardoor per definitie achteruitkijkend, briljant in samenvatten en hercombineren.

De tweede noemt hij organische intelligentie: wat ontstaat in het lijf, in contact met de echte wereld en echte mensen; luisteren, je verplaatsen in een ander, empathie.

De derde, de meest ongrijpbare, is bronintelligentie: het vermogen aan te voelen wat wíl ontstaan.

Wat mij trof toen ik dit naast mijn eigen werk legde, is dat het bijna één op één correspondeert met drie zelf-aspecten uit ‘Bewustzijn in Actie’, waarmee INUA werkt.

Wat hij AI noemt, komt intermenselijk gezien in ruime zin overeen met het Ego. Het zelf-concept zou je namelijk óók kunnen zien als een archief: gestold uit wat ooit werkte, aangepast om te beschermen, buitengewoon vaardig in het herhalen van eerder succesvolle zetten, en structureel niet in staat iets werkelijk nieuws voort te brengen. Een taalmodel is in die zin een machinaal ego, getraind op het collectieve verleden zoals je persona gevoed is door het jouwe. Daarmee krijgt Scharmers waarschuwing dat wij op machines gaan lijken een preciezere formulering: het gaat om terugval naar egoniveau. Dat gevaar is niet nieuw. Het is het oudste dat er is, alleen ditmaal met een oneindig geduldige gesprekspartner die dat niveau voortdurend beloont.

Organische intelligentie kan je en brede termen overeen laten komen met wat in ‘Bewustzijn in Actie’  Zelf Reflectief Gewaarzijn genoemd is, in dit geval in belichaamde vorm: hoofd, hart, hara (de buik; in oosterse tradities het centrum van gronding en draagkracht), handen, omgeving. Het vermogen naar de eigen ervaring te kijken terwijl je erin staat, en je werkelijk tot een ander te verhouden. Dat vraagt een lichaam, een relatie, en iets dat op het spel staat.

Bronintelligentie raakt aan wat ik het Ware Zelf noem: het deel van iemand dat niet langer samenvalt met zijn zelfbeeld en zijn rollen, en dat zichzelf ervaart als verbonden met een groter geheel. Het is het minst grijpbare van de drie, en tegelijk waar mensen op doelen wanneer ze zeggen dat een besluit ergens vandaan kwam waar ze geen woorden voor hebben. Daar hoort ook het veld bij waarin mensen samen meer weten dan ieder afzonderlijk.

Jablonka voegt aan dat middelste deel iets toe wat Scharmer niet geeft: mechanisme. Zij wijst op de complexiteit van levende materie: geheugen binnen cellen, tussen cellen, tussen groepen cellen en op het feit dat een taalmodel woorden leert over woorden over woorden, zonder enige verankering in ervaring. Wij leren het woord hond via een hond. Het systeem niet. Dat betekent iets concreets voor elk gesprek tussen een mens en een AI: van de twee partijen is er maar één geaard.

Waar Scharmers beschrijving voor mij tekortschiet, is op de menselijke ontwikkeling. Hij zegt: investeer in organische en bronintelligentie. Hij zegt niet hoe die in een mens ontstaan, in welke volgorde, of hoe je vaststelt of iemand ze heeft. Dat gat is niet academisch. Verticale ontwikkeling verloopt namelijk in lagen, en waar iemand zit bepaalt wat hij met zo'n uitnodiging doet. Wie zijn richting vooral aan de groep ontleent en "aanvoelt wat wil ontstaan", voelt groepsconsensus aan en noemt het ‘het veld’. Wie vooral op prestatie stuurt, maakt er een techniek van om sneller te innoveren, en reproduceert precies de logica waaruit hij wilde ontsnappen. Bronintelligentie is geen vaardigheid die je aanzet. Het is toegang die zich opent naarmate de structuur van waaruit iemand betekenis geeft dat toelaat. Zonder verticale as wordt zoiets een vaardigheidstraining, en dan klinkt het inderdaad zo wereldvreemd als Scharmer zelf vreest.

Waar dit ons werk raakt

Ik schrijf dit als iemand die er middenin zit, en dat verplicht tot openheid over wat wij zelf bouwen. Met een klein team binnen Institute for Natural Change en Mindfulnessinc.org werken wij aan de praktische uitwerking van wat hierna volgt.

Bewustzijn in Actie levert het kader: bewustzijn als iets dat zich ontwikkelt in lagen, met een eigen ritme en draagkracht, en de, in mijn ogen wezenlijke stelling, dat de ontwikkeling van de wereld een gelijk opgaande ontwikkeling van de binnenwereld vraagt.

De INUA-Lens is een instrument daaruit: een assessment dat iemands zwaartepunt in kaart brengt; de laag van waaruit hij doorgaans betekenis geeft, plus de lijnen waarlangs hij zich ontwikkelt, de spanningsvelden waarin hij zich beweegt, en, in dit verband belangrijk: het patroon waarop iemand onder druk terugvalt. Dat laatste krijgt in het licht van dit artikel een scherpere betekenis. Het meet hoe machine-achtig iemand gaat functioneren wanneer het spannend wordt. Onder druk verliest een mens toegang tot hart, lijf en veld, en valt terug op zijn archief. Versnelling ís druk. De voorspelbare uitkomst van dit decennium is dat mensen structureel meer tijd doorbrengen in hun terugvalpatroon dan in hun zwaartepunt en dit wordt nu al zichtbaar in besluiten, relaties en organisaties die stollen, en blijft waarschijnlijk onzichtbaar in de vele productiviteitscijfers.

Rondom die Lens loopt een begeleide ontwikkelreis: een gesprek over het rapport, oefeningen, experimenten in de praktijk, en een begeleider die verantwoordelijk blijft voor de duiding. Enso is de door ons ontwikkelde AI-compagnon binnen die reis. Het is een wezenlijk onderdeel waar lang over nagedacht is en waar ik op dit moment ook het minst zeker over ben, in de zin dat het heel spannend is hoe Enso de ontwikkeling kan gaan bevorderen. Van alles wat wij bouwen is hij het enige dat aanwezig is op het moment dat wijsheid wél of niet gevormd wordt: niet in het coachgesprek van volgende maand, maar dinsdagmiddag om half vier, tien minuten na het gesprek dat verkeerd liep.

Dat is een uitzonderlijke positie en tegelijk de gevaarlijkste, want alles wat een goede assistent doet — snel, behulpzaam, geruststellend, altijd beschikbaar — werkt daar voor ontwikkeling averechts.

Uit het voorgaande volgen drie ontwerpeisen die wij onszelf opleggen:

Volgorde: Enso vraagt eerst wat iemand zelf ziet, voelt of vermoedt, voordat hij iets aanreikt. Dat is geen beleefdheidsvorm, het is op grond van het volgorde-effect de werkzame stof voor ontwikkeling.

Richting: een bericht dat eindigt in inzicht heeft eigenlijk gefaald. Een bericht dat eindigt in een lichaam, een gesprek met een echte ander, of een nacht ongemak, die niet is weggepraat, weggedacht of gedissocieerd heeft gewerkt.

En afnemende afhankelijkheid: de vraag is of iemand Enso na een jaar mínder nodig heeft in hetzelfde soort situatie. 

Die laatste eis is commercieel ongemakkelijk, en ik wil dat niet verbloemen. Een compagnon die steeds intensiever gebruikt wordt, is een succes volgens de logica van softwarebedrijven en een mislukking volgens de logica van ontwikkeling. Wie die keuze niet expliciet maakt vóór de opschaling, maakt hem impliciet daarna, en dan wint het gebruik. 

De vraagtekens

Er zijn er meer, en ze horen in dit artikel thuis omdat het anders precies het soort stuk wordt waar ik hierboven tegen ageer.

Het eerste is een spanning die niet weg te schrijven valt: de INUA-Lens laat een taalmodel meescoren op menselijke rijping. Dat is in het klein hetzelfde als waar dit artikel voor waarschuwt. Onze waarborg is dat de techniek in de vorm van AI, patronen herkent waarvoor een mens instaat, dat een begeleider iedere uitkomst beoordeelt en vrijgeeft, en dat een score geen uitspraak over iemands waarde is. Dat is een verdedigbare constructie. Het is geen oplossing van de spanning, en ik wantrouw iedereen die beweert dat het dat wel is.

Het tweede is bewijslast. Er verscheen in augustus een peer-reviewed artikel van Tom Madl en Susanne Cook-Greuter waarin een taalmodel zinsaanvullingen scoort op ego-ontwikkeling met 86,1 procent exacte overeenstemming met een menselijke expert. Dat maakt aannemelijk dat het principe werkt, en het is opmerkelijk omdat Cook-Greuter een van de bronnen is die Bewustzijn in Actie en INUA als kennismodel benut hebben. 

Het bewijst niets over onze zes factoren, onze zes ontwikkellijnen of onze vier polariteitsassen. Zolang wij geen eigen studie hebben gedaan, rust de geloofwaardigheid van de Lens op de theorie eronder en op het oordeel van de begeleider, niet op een gevalideerde meting. Dat is het eerlijke antwoord, en ik gebruik het woord "gevalideerd" daarom niet.

Het derde is het diepste: wij weten niet goed hoe je wijsheid meet. Zolang daar geen antwoord op is, is elk verhaal hierover, ook dit, gewoon een goed verhaal. 

De bewijslast die dit vraagt

Als je mensen vraagt eerlijk naar zichzelf te kijken, ben je verplicht hetzelfde te doen met je eigen instrument. Dat is niet alleen fatsoen; het is de enige manier waarop dit veld volwassen kan worden. Er wordt op dit moment veel beloofd op het snijvlak van AI en menselijke ontwikkeling, en nog weinig bewezen. Wat mij betreft ziet die lat er zo uit, en ik schrijf het op zodat ik erop aangesproken kan worden. 

Overeenstemming eerst. Laat een steekproef van ingevulde vragenlijsten onafhankelijk scoren door een tweede getrainde expert, en publiceer de overeenstemming met de AI-score vóór vrijgave, inclusief de gevallen waar het misging. Kijk daarbij vooral naar de randen: de middenstadia zijn relatief eenvoudig, aan de uiteinden wordt het moeilijk, en juist daar zit het interessante deel van de populatie. Uitkomsten daarna. Niet tevredenheidscijfers, maar twee longitudinale maten die het verschil tussen slimheid en wijsheid daadwerkelijk raken: houdt iemand onder druk toegang tot zijn zwaartepunt in plaats van terug te vallen, en neemt iemand na verloop van tijd besluiten waar hij achteraf achter blijft staan. En het volgorde-effect, want dat is met een bestaande deelnemersgroep te onderzoeken. Leidt Enso ná eigen reflectie tot aantoonbaar hogere verankering dan Enso ervóór? Als het antwoord ja is, hebben we een publiceerbaar resultaat over hoe je AI in ontwikkeling hoort in te zetten. Als het antwoord nee is, moeten wij dat net zo hard opschrijven en blijven zoeken naar de goede, juiste en esthetische vormen van ondersteuning van menselijke ontwikkeling. Ten slotte een eis aan het systeem zelf. Een AI die op de vraag naar zijn eigen binnenwereld antwoordt dat hij het niet weet, waarbij dit geen ontwijking is, maar de feitelijke stand van zaken, is eerlijker dan een systeem dat warmte simuleert omdat dat beter converteert. Wij bouwen Enso zo dat hij geen binnenwereld claimt. Niet uit juridische voorzichtigheid, maar omdat het de houding is die de gebruiker zelf in de vraag laat staan.

Tot slot

Ik pleit niet voor minder AI. Ik gebruik deze systemen dagelijks, en het volgorde-effect uit het MIT-onderzoek laat zien dat ze het menselijke vermogen kunnen vergroten in plaats van uithollen, mits ze op het juiste moment en de juiste wijze in het proces komen.

Waar het om gaat is dat je bij elke stap onderscheidt of je een uitkomst koopt of een vermogen opbouwt en dat je de dure weg blijft nemen op de plekken, waar het je iets kan schelen wie je over tien jaar bent. Voor het merendeel van wat er op een dag langskomt is de goedkope weg prima. Voor de dingen die ertoe doen, is de wrijving zelf het product.

Die vijftien van de achttien hadden een goed essay. Alleen was het niet van hen.

De zin die je niet kunt citeren, heb je nooit bedacht…

Over INUA

Over het werk waarnaar dit artikel verwijst:
INUA - de Integral Natural Unfolding Approach - is het ontwikkelmodel dat in ‘Bewustzijn in Actie’ is beschreven: menselijk bewustzijn dat zich ontvouwt in lagen, met een eigen ritme en draagkracht. De INUA-Lens is het instrument daaruit: een uitgebreide vragenlijst die in kaart brengt van waaruit iemand betekenis geeft, waar zijn groei zit en waarop hij onder druk terugvalt. De ontwikkeling voltrekt zich in een reis, startend met een rapport/analyse. Iedere stap wordt beoordeeld en vrijgegeven door een menselijke begeleider. Enso is de AI-compagnon die deelnemers 24/7 ondersteunt in de periodes tussen de begeleidingsgesprekken door. 

Bronnen en verantwoording.

Het aangehaalde onderzoek naar cognitieve schuld is: N. Kosmyna e.a., "Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task", MIT Media Lab - een preprint dat op het moment van schrijven niet peer-reviewed is.

Het werk over de evolutie van bewustzijn en onbeperkt associatief leren is van Simona Ginsburg en Eva Jablonka; de weergave hier is gebaseerd op een interview met Jablonka en op hun gepubliceerde werk, en betreft een serieus voorstel in een levend wetenschappelijk debat, geen vaststaande consensus.

De drie intelligenties zijn van Otto Scharmer (MIT), zoals uiteengezet in recent interviewmateriaal en in zijn essays voor Noema Magazine en MIT Sloan Management Review.

Het onderzoek naar geautomatiseerde scoring van ego-ontwikkeling is: T. Madl & S.R. Cook-Greuter, "Automated scoring of adult ego development from sentence completions", Frontiers in Psychology, augustus 2026.

De begrippen horizontale en verticale ontwikkeling, de drie zelf-aspecten en de negen bewustzijnslagen komen uit Bewustzijn in Actie (Institute for Natural Change).

Continue reading on Steady

De laatste tijd valt het steeds sterker op, hoe de manier waarop mensen elkaar benaderen verandert. In gesprekken, in het publieke debat, in de politiek en in de media is de toon harder, de afstand groter, de ruimte voor morele helderheid kleiner. Uitspraken die vroeger onmiddellijke weerstand opriepen, worden nu met gemak ingebed in het alledaagse taalgebruik. Wat ooit uitzonderlijk leek, schuift langzaam richting normaal. Ongeveer 30 jaar gelden leidden de uitspraken van Hans Janmaat nog tot totale opschudding. Die uitspraken waren in de trant van: ‘Wij schaffen, zodra we de mogelijkheid en de macht hebben, de multiculturele samenleving af’, ’vol = vol’ en ‘eigen volk eerst’. Deze en andere uitspraken leidden tot veroordelingen door de rechterlijke macht wegens het aanzetten tot rassenhaat en discriminatie. De officier van justitie stelde in haar requisitoir dat deze leuzen eigenlijk nog erger waren dan openlijk racisme.

Tegenwoordig is dit in de kamer net geen regulier taalgebruik waar bijna niemand nog op aangekeken wordt, lijkt het. Tegelijkertijd voltrekken zich elders gebeurtenissen die nauwelijks te bevatten zijn: in Gaza worden burgers gedood, ziekenhuizen geraakt, levenssystemen ontwricht, terwijl het uitspreken van morele verontwaardiging al snel aanleiding geeft tot nieuwe verdachtmakingen. Wie zich uitspreekt, belandt gemakkelijk in een veld van kampen, labels en loyaliteiten. Morele taal verliest dan haar richting, haar precisie, haar draagkracht. Wat ooit bedoeld was als persoonlijk kompas, wordt nu gebruikt als schild of als wapen jegens anderen.

Die verschuiving van kompas naar instrument voor macht, doet ook iets met onze ontwikkeling en ons vermogen. Het raakt de kern van het morele vermogen zelf: het vermogen om goed en kwaad van elkaar te onderscheiden en dat onderscheid ook op het eigen handelen toe te passen. Wanneer morele taal uitsluitend nog dient om anderen te beoordelen, en zelden om het eigen leven te onderzoeken, raakt zij uitgehold, wordt moraal een pose, een decorstuk, een middel om positie te markeren. Juist daarom is het nodig om opnieuw na te denken over ethiek: wat zij is, waar zij vandaan komt, hoe zij zich verhoudt tot macht en welke vorm zij vandaag nog kan aannemen.

Moraal en ethiek

In het dagelijks taalgebruik worden moraal en ethiek vaak zonder onderscheid naast elkaar gezet. Toch is er een wezenlijk verschil. Moraal verwijst naar de normen, gewoonten, intuïties en oordelen die in een samenleving leven. Het is het weefsel van vanzelfsprekendheden dat bepaalt wat als goed, fout, toelaatbaar of verwerpelijk geldt. Ethiek is de reflectie daarop. Ethiek vraagt waarom iets goed heet, welke aannames daaronder liggen, hoe onze oordelen ontstaan en hoe denken, voelen en handelen zich tot elkaar verhouden.

Dat onderscheid lijkt academische haarkloverij, maar is toch goed om te maken. Het maakt namelijk zichtbaar dat morele uitspraken altijd geworteld zijn in een wereldbeeld. Wie zegt dat iets “zo hoort”, doet meer dan een norm uitspreken; diegene bevestigt ook een manier van kijken naar mens en samenleving. Wie zegt dat iets “niet ethisch” is, laat vaak zien dat een morele intuïtie in verzet komt. Ethiek is daarmee een manier van onderzoeken, ordenen en bevragen, niet een gesloten systeem.

Er zijn overigens ook andere begrippen die hierbij een handje helpen: Waarden geven aan wat mensen belangrijk vinden. Normen vertalen die waarden in concrete verwachtingen. Principes vormen bredere leidende beginselen. Deugden verwijzen naar gevormde karaktereigenschappen. Integriteit duidt op samenhang tussen innerlijk, woord en daad. Rechtvaardigheid betreft eerlijke verdeling, erkenning en behandeling. Wie moreel helder wil denken, doet er goed aan die lagen uit elkaar te houden, zonder te doen alsof ze los van elkaar bestaan. In de praktijk lopen ze voortdurend door elkaar heen.

Een stapeling van stromingen

Oude wijsheid

Lang vóór de filosofie zich systematisch over ethiek boog, bestonden er leefwijzen waarin het goede niet losstond van de wereld waarin men leefde. In pre-filosofische, matriarchale samenlevingen was de verhouding tot de aarde, de gemeenschap, de voorouders en de nakomelingen de kern van het bestaan en taal, regels en vormen van omgang waren hierop geënt. De aarde gold niet als object, voorraad of bezit, maar als levende werkelijkheid: moederlijk, dragend, voedend, heilig. Deze visie is een fundamentele erkenning van wederkerigheid; een principe dat we ook terugvinden in inheemse tradities wereldwijd, zoals de Lakota-uitspraak ‘Mitákuye Oyás’iŋ’ (Alles is verbonden’). De aarde wordt hier niet gezien als passief bezit waar je over kunt heersen en beschikken zoals je wilt, maar als een actieve, levende partner in een kringloop van geven en ontvangen.

Die visie veronderstelt een fundamenteel andere manier van denken. De mens staat daarin midden in een kringloop van wederkerigheid. Het morele leven is verweven met het materiële bestaan; het geestelijke en het aardse staan niet los van elkaar. Tijd beweegt zich niet als een rechte lijn naar steeds meer groei, maar als een terugkerende beweging waarin seizoenen, levensfasen en generaties elkaar blijven opvolgen. Ethiek krijgt zo het karakter van afstemming, maathouden en zorgvuldig antwoorden op wat zich aandient.

Wie deze wereld van nabij bekijkt, ziet ook hoe kwetsbaar dat evenwicht wordt zodra de mens zich losmaakt van de kringloop waaruit hij voortkomt. Dan raakt de verhouding tot de aarde, tot elkaar en tot de toekomst ontregeld. Juist daarom verdient deze vergeten laag in de geschiedenis van de ethiek opnieuw aandacht. Niet als nostalgische terugkeer naar een voorgesteld verleden, maar als noodzakelijke heroriëntatie binnen een beschaving die zichzelf te lang als middelpunt heeft beschouwd.

De klassieke vraag

De klassieke ethiek begint met een vraag. Socrates stelde geen moreel handboek op als startpunt; hij vroeg wat een goed leven is, wat rechtvaardigheid betekent en of de mens zichzelf werkelijk kent. Zijn beroemde gedachte dat een ongeëxamineerd leven het niet waard is geleefd te worden, maakt duidelijk dat ethiek begint bij onderzoek. Wie niet onderzoekt wat hij gelooft, waarom hij handelt en welke motieven hem dragen, blijft kwetsbaar voor zelfbedrog.

Plato verbindt ethiek vervolgens met een hogere orde van het goede. Het goede is bij hem meer dan een afspraak tussen mensen; het is een richtinggevende werkelijkheid waaraan de ziel zich oriënteert. In Republiek beschrijft Plato ethiek als een innerlijke ordening van de ziel, waarbij rede heerst over wil en begeerte. Maar deze morele vorming is voor hem ook sociaal en politiek: de ideale staat weerspiegelt de ideale ziel, en omgekeerd. Ethiek is bij Plato dus niet alleen een persoonlijke oefening, maar ook een collectieve opgave. De mens wordt moreel gevormd door innerlijke ordening, waarbij rede, moed en begeerte in verhouding komen te staan. Ethiek krijgt daarmee een sterk innerlijk en tegelijk metafysisch karakter.

Aristoteles brengt de ethiek dichter bij het concrete leven. Het sleutelbegrip voor hem is eudaimonia: bloei, vervulling, een geslaagd leven. Die bloei ontstaat niet door regels alleen, maar door karaktervorming, oefening en praktische wijsheid. Deugd is voor Aristoteles een gewoonte. Men wordt rechtvaardig door rechtvaardige daden, moedig door moedige daden. Deugd is voor Aristoteles geen aangeboren eigenschap, maar een hexis: een stabiele houding die ontstaat door herhaalde, bewuste praktijk (praxis – oefening). In Nicomachische Ethiek (Boek II) benadrukt hij dat deugdzaam (moreel) handelen vraagt om phronesis (praktische wijsheid): het vermogen om in concrete situaties het juiste midden te vinden; niet als lauwe tussenweg, maar als een geoefend gevoel voor verhouding, timing en context.

Aristoteles vat dit in de kern samen: op het juiste moment, over de juiste dingen, tegenover de juiste mensen, voor het juiste doel en op de juiste manier is het tussenliggende het beste, en dat is eigen aan de deugd. Daarmee wordt ethiek iets levends, iets geoefends, iets dat zich uitdrukt in karakter en handelingsbekwaamheid.

Stoïcijnen en christelijke denkers

Na de klassieke oudheid verschuift de nadruk. De stoïcijnen leggen het accent op innerlijke houding, zelfbeheersing en leven in overeenstemming met de natuur en de rede. Niet alles ligt in onze macht, maar onze houding tegenover wat ons overkomt wel. In tijden van onzekerheid blijft dat een indrukwekkend en bruikbaar inzicht. De mens wordt moreel in de manier waarop hij zich verhoudt tot verlies, toeval en beperking.

Het christendom voegt daar een andere laag aan toe. Goed en kwaad worden niet alleen in menselijke verhoudingen gedacht, maar ook in relatie tot God, schuld, liefde, genade en verlossing. Augustinus benadrukt de innerlijke verdeeldheid van de mens: het verlangen naar het goede gaat samen met hoogmoed, begeerte en zelfverlies. Ethiek wordt hier een oefening in zelfonderzoek en bekering.

Thomas van Aquino zoekt vervolgens naar samenhang tussen klassieke filosofie en christelijke theologie. Ethiek krijgt bij hem een systematische plaats binnen een groter geheel. De mens heeft een doel, en moreel handelen hoort bij de vervulling daarvan. Zo wordt ethiek opnieuw meer dan sociale conventie. Zij wordt een discipline van menswording binnen een kosmische en theologische ordening.

Hobbes en orde

Met Thomas Hobbes treedt een harde realistische wending op. Voor Hobbes is de mens van nature niet vreedzaam of vanzelf moreel. Zonder gezag en regels dreigt een toestand van oorlog van allen tegen allen. In zo’n wereld is moraal geen vanzelfsprekende grondtoon van het bestaan, maar een antwoord op dreiging en onzekerheid.

Zijn visie wordt vaak samengevat met homo homini lupus (‘de mens is voor de mens een wolf’), een uitspraak die teruggaat op Plato, maar die Hobbes’ sombere kijk op de natuurtoestand perfect weergeeft. In Leviathan (1651) beschrijft hij hoe zonder een sterke soeverein de menselijke natuur leidt tot een toestand van oorlog van allen tegen allen, waarin het leven "eenzaam, arm, smerig, bruut en kort" is. De mens is niet vanzelf goed voor de mens; zonder ordening kan ieder voor de ander een gevaar worden. Morele plichten zijn bij Hobbes daarom verbonden met het sociaal contract, met afspraken en instituties die macht bundelen en geweld inperken. Ethiek ontstaat hier in relatie tot politiek en recht.

Dat inzicht blijft relevant. Het maakt duidelijk dat moreel gedrag niet alleen een kwestie is van innerlijke overtuiging, maar ook van structuren, belangen en machtsverhoudingen. Een samenleving zonder betrouwbare instituties maakt het moeilijk om moreel te leven. Hobbes herinnert eraan dat vrede, recht en orde niet vanzelf ontstaan, maar voortdurend georganiseerd moeten worden.

Kant en waardigheid

Immanuel Kant geeft de ethiek vervolgens een monumentaliteit van een andere orde. Waar Hobbes uitgaat van angst en gezag, vertrekt Kant vanuit waardigheid en plicht. Een handeling is moreel wanneer zij niet uit neiging of voordeel voortkomt, maar uit respect voor de morele wet. De mens moet nooit louter als middel worden gebruikt, maar altijd ook als doel op zichzelf.

Wanneer plicht alleen nog als abstracte regel verschijnt, kan het levende gezicht van de ander echter gemakkelijk uit beeld raken. Dan krijgt ethiek een formeel en soms afstandelijk karakter. De vraag blijft dan hoe waardigheid zich verhoudt tot concrete kwetsbaarheid, nabijheid en zorg. Toch is Kants ethiek niet bedoeld als koud of afstandelijk. Integendeel: juist het respect voor de waardigheid van de mens als doel op zichzelf (en niet als middel) maakt zijn benadering radicaal menselijk. Zijn categorische imperatief: "Handel alleen volgens die maxime waarvan je kunt willen dat het een universele wet wordt", is een toetssteen die verder reikt dan sympathie, traditie of nut. Dat is wellicht streng geformuleerd, maar juist daarin ligt Kants kracht. Hij geeft ethiek een toetssteen die verder reikt dan sympathie, traditie of nut. Een handeling moet universeel verdedigbaar zijn. Wat voor mij geldt, moet ook voor een ander kunnen gelden, zonder willekeur of eigenbelang. Kants ethiek bewaart de menselijke waardigheid met grote helderheid.

Gevolgen en utiliteit

Jeremy Bentham en John Stuart Mill verschuiven het morele zwaartepunt naar de gevolgen. Hun utilitarisme vraagt niet eerst naar intentie of karakter, maar naar uitkomst: wat vergroot welzijn, wat vermindert lijden? Daarmee maken zij ethiek praktisch en sociaal meetbaar. Morele keuzes moeten worden beoordeeld op hun effecten op mensenlevens.

Die benadering heeft overtuigingskracht. Zij dwingt tot nuchterheid en tot aandacht voor de werkelijkheid zoals die uitpakt. Tegelijk schuilt er een risico in. Wie uitsluitend op uitkomst stuurt, kan ertoe komen dat minderheden of kwetsbaren worden opgeofferd aan een zogenaamd groter goed. De rekensom van geluk kan dan de taal van gerechtigheid verdringen.

Mededogen als grond

Arthur Schopenhauer verstoort het vertrouwen in de zuivere rede. Voor hem wordt de mens gedreven door wil: een blinde, rusteloze kracht die nooit volledig tot stilstand komt. Vrij in klassieke zin zijn we niet. Toch opent zich juist daar iets belangrijks. Medelijden, compassie, wordt voor Schopenhauer het fundament van moraliteit.

“Compassion is the basis of morality.” In die ene zin ligt een radicale verschuiving. Morele waarde ontstaat wanneer iemand het leed van de ander niet als vreemd of abstract ervaart, maar als iets waarin hij zichzelf herkent. Schopenhauer maakt daarmee voelbaar dat ethiek begint vóór de regel en vóór het oordeel. Zij begint in de ervaring van verbondenheid met het lijden van een ander.

Daarmee wordt hij een vroege voorloper van zorgethiek. Zijn denken laat zien dat moreel leven niet alleen draait om plicht of redenering, maar om het vermogen mee te lijden. In een tijd waarin empathie soms als zwakte wordt weggezet, herinnert Schopenhauer eraan dat mededogen een bron van morele waarde is

Ontmaskering en psychologie

Met Nietzsche krijgt moraal een kritische ontleding. Hij ziet veel morele systemen als vermomde machtsvormen, voortgekomen uit ressentiment, frustratie en de behoefte om leven te temmen. Moraal kan volgens hem een instrument worden van sociale controle, wraak of zwakte. Dat betekent niet dat moraal moet verdwijnen, maar wel dat haar psychologische en historische oorsprong zichtbaar moet worden gemaakt.

In De Vrolijke Wetenschap (1882) stelt Nietzsche dat ‘God dood is’. Dit is niet bedoeld als een feestelijke aankondiging, maar veeleer als een diagnose: de moderne mens heeft de absolute grondslagen van waarde en betekenis verloren, en moet nu zelf nieuwe zin scheppen. Deze uitspraak is minder viering van atheïsme, dan een waarschuwing voor de morele leegte die ontstaat wanneer traditionele waarden instorten, zonder dat er nieuwe oriëntatiepunten voor in de plaats komen. Traditionele morele zekerheden verliezen hun vanzelfsprekendheid, terwijl nieuwe oriëntatie nog niet helder in beeld komt.

Sigmund Freud voegt daar een dieper psychologisch perspectief aan toe. De mens is niet meester in eigen huis. Schuld, afweer, verlangen en onderdrukking sturen ons leven sterker dan ons zelfbeeld vaak toelaat. Morele overtuigingen zijn daarom zelden puur rationeel. Zij worden mede gevormd door angst, projectie, begeerte en zelfbescherming. Ethiek zonder psychologisch inzicht blijft oppervlakkig; moraliteit zonder zelfkennis wordt al snel hypocriet.

Macht en kennis

Michel Foucault maakt zichtbaar dat morele taal altijd in een veld van macht functioneert. Kennis is nooit volledig neutraal; zij ontstaat binnen historische omstandigheden, instituties en sociale verhoudingen. Wat als normaal, waar of moreel geldt, wordt mede geproduceerd door de structuren waarin wij leven.

Daarmee wordt ethiek niet kleiner, maar complexer. Morele uitspraken zijn niet automatisch zuiver of verheven. Ze kunnen ook vermomde machtsaanspraken zijn. Foucault laat zien hoe instituties, taal en discipline samen de ruimte bepalen waarin mensen denken en handelen. Macht is niet alleen onderdrukkend, maar ook productief: zij vormt gedragingen, identiteiten en waarheden. Foucault toont bijvoorbeeld in De Geboorte van de Kliniek (1963) hoe de medische blik niet alleen ziekten classificeert, maar ook de ervaring van ziekte en gezondheid vormgeeft en daarmee de identiteit van patiënten. Zijn idee dat kennis en macht onlosmakelijk verbonden zijn. "Er is geen kennis zonder macht, en geen macht zonder kennis", maakt duidelijk dat morele systemen altijd in een veld van machtsverhoudingen functioneren.

Zijn latere werk richt zich op de vraag hoe mensen zichzelf vormen binnen of tegen die machtsstructuren. Ethiek wordt dan een praktijk van zelfvorming, een werk aan zichzelf. Daarmee blijft ook hier overeind dat moraal niet boven de geschiedenis staat. Zij is historisch, politiek en relationeel ingebed.

Zorg en afhankelijkheid

Feministische denktradities en de ethics of care hebben een belangrijk tegengewicht geboden aan de nadruk op abstracte principes. Carol Gilligan en Nel Noddings laten zien dat moreel leven niet uitsluitend draait om regels, gelijkheid of universele formules. Het draait ook om zorg, afhankelijkheid, nabijheid en context.

Dat is een fundamentele herschikking van de omgang met ethiek. Mensen bestaan niet als losse atomen. Zij leven in relaties, en juist in die relaties worden morele vragen zichtbaar. Wie alleen principieel denkt, kan het concrete lijden, de lokale verantwoordelijkheid en de fragiliteit van afhankelijkheid missen.

Zorgethiek herinnert eraan dat ontvankelijkheid een morele kracht is. Carol Gilligan (In a Different Voice, 1982) en Nel Noddings (Caring, 1984) laten zien dat moreel leven niet alleen draait om abstracte principes, maar ook om concrete relaties. Waar traditionele ethiek (bijv. Kant of utilitarisme) vaak uitgaat van autonome individuen, benadrukt zorgethiek dat mensen in afhankelijkheidsverhoudingen leven en dat zorg, nabijheid en context essentieel zijn voor moreel handelen. Zien dat iemand hulp nodig heeft, erkennen dat kwetsbaarheid antwoord vraagt, begrijpen dat zorg geen zwakte is maar verantwoordelijkheid: dat zijn geen bijzaken. In een tijd waarin efficiëntie vaak boven menselijkheid wordt geplaatst, is dat inzicht onmisbaar.

Morele vermoeidheid

Onze tijd is moreel overbelast en tegelijk uitgeput. Overal zijn kwesties die om oordeel vragen: klimaat, oorlog, migratie, ongelijkheid, kunstmatige intelligentie, zorg, identiteit, consumptie, privacy, werk, polarisatie. Tegelijk groeit het wantrouwen tegenover morele taal. Veel mensen vermoeden, vaak terecht, dat morele verontwaardiging selectief wordt ingezet: streng voor de ander, toegeeflijk voor het eigen kamp.

Dat maakt morele reflectie moeilijk, maar niet overbodig. Secularisatie, pluralisme, digitalisering en globalisering hebben het morele landschap gefragmenteerd. Er is geen vanzelfsprekend centrum meer dat iedereen zonder meer erkent. Wat in de ene context goed heet, wordt elders als beklemmend of schadelijk ervaren. Het morele gesprek is daardoor complexer geworden.

Daar komt bij dat de systemen waarin we leven moreel handelen niet vanzelf stimuleren. De economie beloont groei, snelheid en winst. Technologie vergroot bereik, maar ook manipulatie en afleiding. Media versterken verontwaardiging. Sociale netwerken belonen morele signalering en groepsdruk. Nergens in die grote systemen is morele reflectie een systemisch geïntegreerd onderwerp van toetsing of onderwijs. Sterker nog immoreel handelen wordt goedgepraat, rechtgetrokken, genegeerd en onder het tapijt geschoven. Neem alleen al als voorbeeld wapenleveranties, veroordeling van diplomatieke beslissingen die mensenrechten schenden, Technologie die benut wordt om mensen te bespioneren, data die gebruikt wordt om mensen op te pakken, op te sluiten of zelf te vermoorden, Media die benut worden voor volksophitsing, verspreiding van dubieuze informatie, bewuste beïnvloeding van machtspolitiek. Voor ieder systeem dat we verzonnen hebben als mensheid hebben we inmiddels ook de uitwassen van immoreel gedrag erbij gekregen. De mensen die hier vervolgens wel werk van maken worden door het systeem uitgekotst, gestraft, verbannen, opgesloten en behandeld als criminelen en soms erger. Hiermee is moraliteit naast een persoonlijke zaak, bovenal ook een systeemvraagstuk. Hoe zorgen we dat de systemen die wij creëren ook een morele onderlegger kennen voor toepassing.

De grens van groei

Daarmee komen we bij een van de scherpste spanningen van onze tijd: de grens van groei. De moderne wereld leeft nog steeds vanuit het impliciete verhaal dat meer altijd beter is. Meer productie, meer consumptie, meer invloed, meer comfort. Maar dat verhaal botst op planetaire grenzen en op psychische uitputting. Wat economisch efficiënt lijkt, blijkt moreel vaak destructief.

Aristoteles zou hier spreken over verlies van maat. Kant zou vragen of toekomstige generaties als doel op zichzelf worden behandeld. Schopenhauer zou wijzen op egoïsme zonder medelijden. Hobbes zou de terugkeer van chaos herkennen. Foucault zou zichtbaar maken hoe macht zich verbergt in discoursen van vooruitgang. En de matriarchale wijsheid zou eraan herinneren dat een wereld die de kringloop van wederkerigheid vergeet, zich losmaakt van haar eigen grond.

De grens van groei is daarmee niet alleen fysiek. Zij is moreel. Een samenleving die blijft handelen alsof eindeloze expansie mogelijk is in een eindige wereld, produceert onvermijdelijk uitputting, ongelijkheid, roofbouw en morele afstomping. Wat eerst vooruitgang lijkt, eindigt in verarming.

Bewustzijn in actie

Hier krijgt het idee van Bewustzijn in Actie betekenis. Bewustzijn is dan niet alleen weten wat er gebeurt, maar ook beseffen hoe men zelf deel uitmaakt van datgene wat men bekritiseert. Morele groei vraagt daarom meer dan betere regels. Zij vraagt om een grotere innerlijke ruimte, om het vermogen meerdere perspectieven te dragen en om de bereidheid de eigen motieven te onderzoeken.

Een integrale ethiek zal daarom op verschillende niveaus tegelijk aanspreekbaar moeten zijn. Op het niveau van gedrag gaat het om wat we doen en welke systemen we steunen. Op het niveau van overtuigingen gaat het om de verhalen die ons sturen. Op het niveau van identiteit gaat het om wie meetelt en wie uit beeld raakt. Op het niveau van ervaring gaat het om de vraag of we impulsen en waarheid kunnen onderscheiden. Op het niveau van aardse verbondenheid gaat het om onze plaats in een groter levend geheel.

Juist op dat laatste niveau wordt de vergeten wijsheid opnieuw relevant. De aarde is geen object, maar een relationele werkelijkheid. Wie haar als bezit behandelt, verbreekt de kringloop van wederkerigheid. Wie haar als moeder ziet, erkent grens, afhankelijkheid en verantwoordelijkheid.

Ethiek van de wederkerigheid: een samenhangend denken

Wat zou een integrale ethiek kunnen zijn die al deze tradities samenbrengt? Zij begint bij de aarde als dragende grond. Zij neemt van Aristoteles deugd en praktische wijsheid mee. Zij bewaart van Kant het respect voor menselijke waardigheid. Zij houdt van Hobbes het besef vast dat instituties nodig zijn. Zij leert van Schopenhauer dat mededogen een fundament is. Zij neemt van Foucault mee dat macht altijd meespeelt. Zij erkent met care ethics dat zorg het sociale weefsel draagt. En zij herinnert met matriarchale wijsheid aan wederkerigheid met aarde, gemeenschap, voorouders en nakomelingen. Deze visie is overigens niet exclusief matriarchaal. Veel inheemse culturen wereldwijd delen deze benadering. Bijvoorbeeld de Lakota-uitspraak Mitákuye Oyás’iŋ (‘Alles is verbonden’) of de Māori-opvatting van whanaungatanga (relaties als fundament van gemeenschap). De aarde wordt hier niet gezien als passief bezit, maar als een levende, actieve partner in een kringloop van wederkerigheid.

Zo’n ethiek is niet slechts een optelsom van al deze theorieën. Het is een manier van leven die maat, relatie, verantwoordelijkheid en bewustzijn verbindt. Zij vraagt niet of we volmaakt zijn als mens, maar of we bereid zijn te zien wat we doen, wat systemen doen, wat woorden verhullen, wat de aarde verdraagt, wat mensen nodig hebben. De vraag is hoe we opnieuw kunnen leren leven binnen gegeven grenzen die niet alleen technisch, maar ook moreel zijn. Dat vraagt minder reflex en meer aandacht, minder zelfrechtvaardiging en meer zelfonderzoek, minder moraal als positionering en meer ethiek als oefening.

Slot

In een tijd van vervlakking is ethiek noodzaak. Het is de adem die niet stinkt, de koers die misschien met kleine schommelingen over de ruige zee wijkt, maar de stip op de horizon blijft vasthouden. Het is de innerlijke wens om levensbevestigend te handelen, zonder onrecht, onmacht en onvrede.  Zij vormt het kompas van ons samenleven. Juist nu morele taal onder druk staat, planetaire grenzen zichtbaar worden en politieke, psychologische en sociale spanningen toenemen, is heroriëntatie nodig. Dit betekent niet de terugkeer naar een zogenaamd zuivere moraal, maar juist vooruit naar een ethiek die naast historisch geïnformeerd, vooral relationeel, psychologisch, ruimer in perspectieven en ook, en misschien wel juist heel aards is.

De oude wijsheid dat de aarde moeder is, dat de mens niet boven de natuur staat en dat wederkerigheid de maat van het leven vormt, klinkt vandaag wellicht minder archaïsch, door het dringende karakter. Een volwassen ethiek begint daar waar de mens zichzelf niet langer als centrum van de wereld ziet, maar als deelnemer aan een groter geheel.

Wanneer moreel leven opnieuw wordt opgevat als oefening in menswording, krijgt het een andere ernst; een andere zwaarte; een die toch licht is, omdat het beweegt. Het gaat dan niet over winnen of gelijk krijgen; moreel prestige is dan geen doel of streven meer. Het gaat om wijs en waardig samenleven binnen grenzen die ons gegeven zijn, binnen relaties die we aangaan en binnen de verantwoordelijkheden die daarmee samenvallen. Dat is geen beperking van het leven. Het is de vorm waarin leven pas werkelijk in volle omvang tot zijn recht kan komen. Het schijnbare verlies van een immorele wereldse ik-gerichtheid, die zich uit in materieel gewin, is geen partij voor de werkelijke winst van het gevoel van verbinding, bedoeling, bestemming en samenleven, dat ontstaan door de oefening in menswording die voor ons ligt.

Bronnen

• Plato – Republiek (Politeia)

• Aristoteles – Nicomachische Ethiek

• Augustinus – Beloftenissen (Confessiones)

• Thomas van Aquino – Summa Theologica (selecties)

• Thomas Hobbes – Leviathan

• Immanuel Kant – Grondlegging van de metafysica der zeden

• Jeremy Bentham – An Introduction to the Principles of Morals and Legislation

• John Stuart Mill – Utilitarianism

• Arthur Schopenhauer – De wereld als wil en voorstelling

• Friedrich Nietzsche – Genealogie van de moraal

• Sigmund Freud – De onbehagen in de cultuur

• Michel Foucault – Surveiller et punir: Naissance de la prison

• Carol Gilligan – In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development

• Nel Noddings – Caring: A Feminist Approach to Ethics and Moral Education

• MacIntyre, A. – A Short History of Ethics (overzicht ethische tradities)

• Singer, P. (ed.) – A Companion to Ethics (breed overzicht ethische theorieën)

• Eisler, R. – The Chalice and the Blade (matriarchale culturen en ethiek)

• Honneth, A. – The Struggle for Recognition (erkenningsethiek)

• Held, V. – The Ethics of Care (zorgethiek)

• Leopold, A. – A Sand County Almanac (ecologische ethiek)

• Stanford Encyclopedia of Philosophy (plato.stanford.edu)

• Internet Encyclopedia of Philosophy (iep.utm.edu)

Word Lid

Naar alle publicaties

“Breath is the bridge which connects life to consciousness, which unites your body to your thoughts. Whenever your mind becomes scattered, use your breath as the means to take hold of your mind again.” - Thich Nhat Hanh -

De ruimte tussen prikkel en reactie is geen leegte. Het is een veld van mogelijkheden, een moment waarin het lichaam beslist of een situatie dreiging of veiligheid is. Niet de gedachte, niet de wil, maar het autonome zenuwstelsel neemt die beslissing. Dat inzicht verandert langzaam, maar diepgaand, hoe we kijken naar stress, herstel en groei. Het laat zien dat bewustzijn niet alleen in het hoofd ontstaat, maar ook in het lichaam geworteld is. Ademhaling is in die zin meer dan een lichamelijk proces: het is een directe sleutel tot regulatie, aanwezigheid en keuzevrijheid. En misschien is het juist daarom zo krachtig: het verbindt fysiologie met ervaring, en ervaring met handelen.

Wat de moderne neurowetenschap steeds preciezer blootlegt, sluit naadloos aan op oude tradities waarin adem al eeuwenlang werd ingezet als instrument voor innerlijke ordening. Niet als esoterische toevoeging, maar als praktische technologie van bewustzijn. De Tibetaanse Negen Zuiveringsademhalingen zijn daar een sprekend voorbeeld van. 

Continue reading on Steady

Doel, leeruitkomsten en gebruik van deze syllabus

Teamontwikkeling is een kerncompetentie voor leidinggevenden en HR-professionals. Teams zijn het primaire voertuig waarmee organisaties complexe opgaven realiseren. Tegelijkertijd zijn teams sociale systemen met voorspelbare patronen in gedrag, communicatie en onderstroom. Deze syllabus combineert meerdere theoretische lenzen tot een praktisch diagnose- en interventiekader.

Leeruitkomsten

• Je kunt teamgedrag duiden vanuit zowel bovenstroom (doelen, rollen, processen) als onderstroom (veiligheid, macht, belonging, emoties).

• Je herkent ontwikkelfasen in teams en verbindt die aan passende leiderschapsstijlen en interventies.

• Je kunt belemmerend gedrag reframen als fasegebonden dynamiek en daar systemisch op interveniëren.

• Je ontwerpt een begeleidingsaanpak (intake, contract, diagnose, interventie, evaluatie) die past bij teamfase en context.

Hoe je deze syllabus gebruikt

Lees hoofdstuk 2 en 3 als theoretische basis. Hoofdstuk 4 is de kern: per fase vind je signalen, gedragsvoorbeelden, leiderschapskeuzes en typische valkuilen. Hoofdstuk 5 bevat een interventie-menu en werkvormen.

Continue reading on Steady

Bewustzijn in Actie brengt ontwikkelingspsychologie, integrale theorie, systeemdenken en spirituele wijsheid samen tot één samenhangende benadering voor persoonlijke én maatschappelijke transformatie. Centraal staat één vraag: wat moet er in ons bewustzijn meeontwikkelen om in toenemende complexiteit volwassen, bekwaam en levensbevestigend te handelen?

We leven in een tijd waarin alles tegelijk lijkt te gebeuren: ecologische uitputting, digitale versnelling, mentale overbelasting, polarisatie en verlies van gemeenschapszin. Oplossingen aan de buitenkant blijven nodig, maar worden zelden stabiel als de binnenkant niet mee-ontwikkelt: aandacht, regulatievermogen, morele volwassenheid, perspectiefname, relationele capaciteit en het dragen van paradox. Bewustzijnsontwikkeling is daarmee een biologische, sociale en existentiële noodzaak en zeker geen ‘luxe’ of welvaartsitem meer. Dit boek vertrekt vanuit een radicaal uitgangspunt: de uitweg vraagt bewustzijnsontwikkeling en gebruikt een praktisch proces dat zichtbaar wordt in waarneming, keuze, relatie en handelen. Vanuit een groter perspectief, van sterrenstof tot Homo Consciens, ontvouwt INUA (Integral Natural Unfolding Approach) zich als ontwikkelkompas: een integraal framework dat negen bewustzijnslagen, perspectieven & contactlenzen, en ontwikkellijnen (6 dimensies met 28 onderliggende kwaliteiten) verbindt met een praktisch instrument: de INUA-Lens. Groei wordt niet alleen begrepen, maar ook geleefd via een cyclische ontwikkellogica van de 8A’s.

Het woord “Inua” komt uit de Inuktitut (de taal van de Inuit) en betekent: “Een bovennatuurlijke kracht of levensgeest die in alle levende wezens, natuurelementen en objecten aanwezig is; de essentie die alles doet functioneren zoals het hoort.”

Continue reading on Steady

Het idee dat de mens boven de natuur uitstijgt, behoort tot de diepste aannames van onze cultuur. We beschrijven onszelf als rationeel, bewust, moreel en technologisch ontwikkeld, en hebben lange tijd weinig reden gezien om dat zelfbeeld te bevragen. Toch begint het te schuiven. In wetenschap, filosofie en natuurbescherming groeit het besef dat de mens geen positie buiten het leven inneemt, maar er volledig in is ingebed. Dat inzicht dringt langzaam door, maar het oude wereldbeeld blijft hardnekkig aanwezig. De mens fungeert daarin als referentiepunt; de rest van de levende wereld verschijnt als achtergrond, grondstof of instrument. Vanuit dat perspectief worden ecosystemen ingericht, economische systemen opgebouwd en vormen van onderwijs georganiseerd. Zelfs het zelfbeeld van de mens draagt de sporen van deze ordening.

"De mens is niet het middelpunt van het leven,
maar een knooppunt erin."

Het loslaten van menselijke superioriteit blijkt weerbarstig. Dat heeft alles te maken met de rol die dit idee speelt in onze identiteit. Voor veel mensen vormt het geen losse overtuiging, maar een dragend kader dat richting geeft aan betekenis en handelen. Wie zichzelf beschouwt als maatstaf van vooruitgang en beheerder van de aarde, ervaart een verschuiving naar een relationeel wereldbeeld al snel als ontregeling. Wat eerst vanzelfsprekend leek, komt op losse schroeven te staan. Zekerheden verdwijnen, posities verschuiven, en wat ooit als verworven gold, blijkt minder stevig dan gedacht. Dat gevoel laat zich moeilijk reduceren tot rationele argumenten. Het raakt aan verlies, maar niet alleen in materiële zin. Controle, status en moreel houvast blijken met elkaar verweven. Zodra één element verschuift, volgt de rest.

"Wat wij verdedigen als waarheid, is vaak wat ons een gevoel van zelf geeft."

In dat opzicht is de weerstand tegen ecologische verandering niet uitsluitend rationeel of praktisch van aard. Ze is ook existentieel. Als de mens geen buitenstaander blijkt te zijn, maar een onderdeel van een groter web van leven, dan verschuift de plek die wij onszelf toekennen. Dat vraagt om een ander moreel kompas, maar ook om een andere innerlijke houding. Veel mensen zijn niet alleen gehecht aan wat ze hebben, maar ook aan wie ze denken te zijn. Wie die identiteit ontregelt, raakt dus aan iets fundamenteels. Het oude verhaal biedt overzicht en zekerheid: de mens bovenaan, de natuur beneden, en daartussen een economie die de wereld ordent naar menselijke belangen. Zodra dat verhaal wankelt, ontstaat onzekerheid. En onzekerheid roept zelden onmiddellijke bereidheid tot verandering op.

“We vrezen niet slechts verandering, maar bovenal het verdwijnen van wie we denken te zijn."

Toch komt dat wereldbeeld steeds verder onder druk te staan. Onderzoek naar dierlijk gedrag laat zien hoe poreus de grens is die ooit zo scherp leek. Eigenschappen die lange tijd als uniek menselijk golden, komen in uiteenlopende vormen ook bij andere soorten voor. Dieren gebruiken werktuigen, communiceren complex, leren van elkaar, ontwikkelen sociale normen en tonen vormen van empathie, rouw, samenwerking en conflictbemiddeling. De scheiding tussen mens en dier blijkt daarmee minder scherp dan vaak is aangenomen. Niet alleen primaten, maar ook vogels, walvissen, olifanten en andere soorten laten gedrag zien dat moeilijk, of zelfs niet, te rijmen valt met het oude beeld van het dier als instinctief en zielloos wezen.

De blinde vlek van wetenschap

Vooral primatenonderzoek heeft dat beeld ingrijpend veranderd. Bij chimpansees, bonobo’s en bavianen is zichtbaar dat sociale verhoudingen veel meer zijn dan dominantie en competitie alleen. Ze leven in sociale netwerken die een hoge mate van complexiteit vertonen. Dieren sluiten na conflicten weer vrede, zoeken lichamelijk contact, delen voedsel en troosten elkaar. Ze herstellen sociale banden en houden groepen bijeen. Reconciliatie is daarvan een goed voorbeeld: twee dieren die eerder met elkaar botsten, zoeken later opnieuw toenadering en brengen de relatie terug naar een werkbaar niveau. Ook consolatie, waarbij een derde individu een slachtoffer van spanning of conflict benadert en geruststelt, wijst op een vorm van sociaal begrip die jarenlang uitsluitend aan mensen werd toegeschreven.

Juist zulke waarnemingen maken duidelijk hoe sterk onze aannames ons zicht hebben bepaald. Wat wij lang als bewijs van menselijke uniciteit zagen, blijkt in de natuur veel breder verspreid aanwezig. Zelfs binnen soorten blijken grote verschillen te bestaan. Niet alle chimpansees gedragen zich hiërarchisch hetzelfde, en niet alle bonobo’s zijn vredelievend op dezelfde manier. Groepsculturen, lokale tradities en sociale gewoonten maken binnen soorten vaak meer verschil dan de tegenstelling tussen soorten. Daarmee valt een belangrijk fundament van de mens als superieur wezen weg: het idee dat er een strakke, natuurlijke grens bestaat tussen de mens en de rest van het leven.

Dat heeft ook gevolgen voor de manier waarop wetenschap wordt bedreven. Veel onderzoek naar menselijke uitzonderlijkheid vergelijkt dieren in kunstmatige, stressvolle omstandigheden met mensen in veel vrijere, meer beschermde situaties. Een chimpansee in een laboratorium, echter, is gewoon geen goede afspiegeling van chimpansees in het wild. Een kind uit een westerse, hoogopgeleide en relatief comfortabele omgeving is evenmin representatief voor de hele mensheid. Toch worden uit dergelijke ongelijkwaardige vergelijkingen vaak verstrekkende conclusies getrokken over wat mensen wel en dieren niet zouden kunnen. Dat is niet alleen methodologisch zwak, maar bevestigt ook een hardnekkige ideologie: de mens als norm, de rest als afwijking.

"Wat we meten, wordt bepaald door hoe we kijken."

Ethiek en taal

Daarom groeit de kritiek op dierproeven, laboratoriumonderzoek en andere vormen van onderzoek waarin dieren worden teruggebracht tot object van kennis. Steeds meer wetenschappers wijzen erop dat dit naast een wetenschappelijke misvatting, ook nog eens een ethisch probleem veroorzaakt. Wie dieren bestudeert in omstandigheden die hun natuurlijke gedrag vervormen, leert vooral iets over gevangenschap, stress en menselijke controle, niet over het leven van die dieren zelf. Er is dan ook een duidelijke beweging zichtbaar richting onderzoek in natuurlijke contexten, waarin dieren worden gevolgd in hun eigen leefomgeving en op een manier die hun autonomie en sociale werkelijkheid respecteert. Dat levert zorgvuldiger wetenschap en kennis op, en een realistischer beeld van wie die dieren zijn.

Tegelijkertijd dwingt deze ontwikkeling ons een breder ethisch vraagstuk aan te kijken: als andere dieren bewustzijn, geheugen, affectie en sociale complexiteit bezitten, wat rechtvaardigt dan nog onze zelfgekozen positie en de massale industriële omgang met hen? Het antwoord is vaak nog te ongemakkelijk. In de landbouw, de voedselindustrie en de wetenschappelijke wereld worden dieren nog steeds veel te vaak behandeld als middelen die ingezet, getest, gefokt of geslacht mogen worden zolang dat menselijke doelen dient. Maar wie dieren van nabij leert kennen, ziet al snel dat deze reductie tekortschiet. Dieren zijn geen anonieme exemplaren van een soort; het zijn individuen met eigen eigenschappen, relaties en reacties. Dat besef doet een appèl op de moraal, èn de taal waarmee we over hen spreken en wellicht dat bij dit laatste zich wel de doorgang bevindt naar nieuwe omgang en waarden.

Taal is geen detail, maar een drager van wereldbeeld. Eerder schreef ik hier al een artikel hierover, ‘Bewustzijn in Actie - Taal als levende brug: de architectuur van stilte, verbinding en bewustzijn’, Ook hier speelt het een rol van betekenis. Wanneer we spreken over vlees in plaats van over een dier, over product in plaats van over een levend wezen, of over natuurlijke hulpbronnen in plaats van over medebewoners van de aarde, dan herhalen we een denkkader waarin het levende wordt gereduceerd tot gebruikswaarde. Die taal is niet neutraal. Ze maakt bepaalde vormen van uitbuiting vanzelfsprekend en verhult het geweld dat eraan voorafgaat. Een samenleving die werkelijk voorbij de mens als maat van alle dingen wil komen, zal daarom ook haar vocabulaire moeten herzien. Dat klinkt symbolisch, maar symbolen zijn nu eenmaal de dragers van cultuur. Een andere taal maakt een andere houding mogelijk.

De logica van uitsluiting

Opmerkelijk genoeg heeft het denken in menselijke uitzonderlijkheid niet alleen gevolgen voor hoe we dieren en natuur behandelen, maar ook voor hoe we menselijke groepen behandelen. De logica van uitsluiting werkt zelden slechts in één richting. Wie gewend raakt om sommige wezens buiten de morele cirkel te plaatsen, raakt ook makkelijker gewend aan hiërarchieën onder mensen zelf. Door de geschiedenis heen zijn vrouwen, tot slaaf gemaakten, gekoloniseerde volkeren en andere groepen vaak beschreven als minder rationeel, minder beschaafd of minder volledig menselijk. Het onderscheid tussen mens en dier loopt daarmee parallel aan andere vormen van ontmenselijking. In die zin is jezelf boven een ander soort, vorm of sekse plaatsen, altijd een vorm van ‘isme’ en daarmee niet los te zien van racisme, seksisme en andere vormen van discriminatie. De wortel is ultimo dezelfde: het idee dat sommige levens meer tellen dan andere. 

Dat inzicht maakt de discussie over menselijke uitzonderlijkheid groter dan alleen de relatie tussen mens en dier. Het gaat ook over de vraag wie als volwaardig subject wordt erkend en wie tot object wordt gemaakt. Wie mag spreken, wie telt mee, wie krijgt bescherming, en wie niet? Zulke vragen doen een waardengedreven oproep op de innerlijke ontwikkeling en tegelijktijd ook een morele op de politiek. Ze raken aan macht, aan traditie en aan de manieren waarop samenlevingen zich organiseren. Daarom is de kritiek op de mens als superieur wezen ook direct een kritiek op systemen van privilege. De mens plaatst zichzelf boven de natuur en ook meteen boven andere mensen zodra dat uitkomt voor de bestaande orde.

Aangeleerd wereldbeeld

Ondanks dat er in deze tijd juist weer een toename van extreme denkbeelden en vormen van fascistoïde uitingen is, blijkt er toch reden voor optimisme te zijn, juist komend uit de hoek van de natuur zelf. Onderzoek naar menselijke ontwikkeling laat zien dat kinderen als onderdeel van de natuur en niet met deze hiërarchische blik worden geboren. Ze komen niet ter wereld als kleine superieure mensjes. Integendeel, kinderen tonen vaak vanzelf nieuwsgierigheid, empathie en verwondering voor andere levensvormen. Ze voelen zich verwant met dieren, bomen, water en seizoenen, nog voordat de cultuur hen leert die verbondenheid te vernauwen. Dat betekent dat dit dominante wereldbeeld niet natuurlijk is, maar aangeleerd. En wat is aangeleerd, kan ook worden afgeleerd! Opvoeding en en onderwijs spelen hierin een sleutelrol.

Een andere opvoeding zou kinderen veel meer in contact brengen met de levende wereld om hen heen. In plaats van schermtijd om te gamen, of al beter, schermtijd om natuurprogramma’s te kijken, de natuur in… naar buiten… Scholen zouden kunnen werken met fysieke natuurprogramma’s; Niet alleen via boeken of lesprogramma’s, maar ook via directe ervaring. Leerlingen zouden veel eerder, directer en uitgebreider kunnen leren hoe ecosystemen werken, hoe dieren leven, hoe planten communiceren, hoe bodems functioneren en hoe menselijk handelen die systemen beïnvloedt. Ecologische geletterdheid zou net zo belangrijk moeten zijn als taal- of rekenvaardigheid. Want wie niet leert zien dat de mens afhankelijk is van andere levensvormen, zal ook moeilijk begrijpen waarom zorg en terughoudendheid nodig zijn. Onderwijs is daarmee naast kennisoverdracht, bovenal ook wereld- en levensvorming, leidend tot identiteiten die leven en verbinding op de eerste plaats zetten.

"Wat aangeleerd is, kan ook worden afgeleerd."

Bewustzijn als ontwikkeling

Juist daar sluit het boek Bewustzijn in Actie op een interessante manier op aan. In dit boek wordt identiteit niet voorgesteld als iets vaststaands, maar als iets dat zich ontwikkelt binnen een groter proces van bewustwording en bewust handelen. Bewustzijn is daarin niet simpelweg een eigenschap die je hebt, maar een veld waarin verschillende lagen, perspectieven en vormen van gewaarzijn zich kunnen ontvouwen. Het boek benadrukt dat de mens zich niet alleen horizontaal kan ontwikkelen, dus in kennis, vaardigheden en gedrag, maar ook verticaal: in de mate waarin iemand zichzelf, de eigen aannames en de eigen positie in de werkelijkheid kan doorzien en overstijgen. Dat is relevant omdat het ego zich vastklampt aan die eigen werkelijkheid als bron van veiligheid en identiteit.

Vanuit dat perspectief is de weerstand tegen ecologische transitie een bewustzijnskwestie. Wie zich sterk identificeert met het afgescheiden zelf, ervaart verandering sneller als bedreiging. Dan voelt het loslaten van consumptie, controle of uitzonderingsdenken als verarming. Maar volgens de redenering van Bewustzijn in Actie is dat een beperkt perspectief: wat op het niveau van het ego verlies lijkt, kan op het niveau van bewustzijn juist verruiming zijn. De kern van ontwikkeling is het leren herkennen dat identiteit zelf meebeweegt, verdiept en verruimt. Dat maakt het ook mogelijk om anders te kijken naar milieu-oplossingen; het minder als een pakket van offers te zien en meer als een kans op een ruimer, rijker en meer verbonden bestaan.

"Wie de wereld niet leert kennen, zal haar ook niet beschermen."

Die verschuiving in bewustzijn is belangrijk, omdat veel milieudiscussies stranden op een simplistisch verliesverhaal. Mensen horen wat ze moeten inleveren: minder vliegen, minder vlees, minder ruimte, minder snelheid, minder bezit, minder gemak. Wat veel moeilijker zichtbaar wordt gemaakt, is wat er tegenover staat. Minder vervuiling betekent schonere lucht. Minder uitstoot betekent meer kans op leefbare toekomst. Meer natuur betekent niet alleen meer biodiversiteit, maar ook meer mentale rust, gezondere steden, sterkere ecosystemen en een grotere veerkracht tegen extreme weersomstandigheden. Meer bescheidenheid betekent niet minder waardigheid, maar een realistischer verhouding tot de wereld, minder polarisatie, conflicten en, ultimo, oorlogen door betere relaties tussen mensen en met de omgeving. Toch dringt die winst vaak nauwelijks door, omdat ons waarnemingsvermogen sterk is ingericht op directe, tastbare verliezen en veel minder op diffuse, vertraagde baten, ondanks dat daarmee ook winst materieel geborgd kan worden door bijvoorbeeld enorm dalende gezondheidszorgkosten.

Hierin zit wel een structureel probleem. Mensen zijn zelden geneigd om hun denkbeeldige wereld op te geven voor een winst die ze nog niet kunnen voelen. De prijs van verandering is direct, zichtbaar en soms pijnlijk. De opbrengst is vaak vertraagd, verdeeld over velen, of pas merkbaar wanneer een ramp juist uitblijft. Daardoor zien we vooral wat we kwijtraken en minder wat we behouden. Een beter verhaal over ecologische transitie zou daarom naast reductie, plicht en beperking, vooral ook moeten spreken maar over herstel, toekomstwaarde en leven dat zich opent. Wie de winst van verandering niet kan zien, zal haar ook minder snel willen dragen.

Het helpt om die spanning ook psychologisch te begrijpen. Veel mensen zijn gewend geraakt aan een wereld waarin economische groei gelijkstaat aan materiële vooruitgang en waarin comfort als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Wanneer die logica ter discussie wordt gesteld, lijkt het alsof er iets fundamenteels wordt afgenomen. Maar het probleem is dat die vanzelfsprekendheid grotendeels gebouwd is op onzichtbare kosten elders: uitputting van grondstoffen, verlies van biodiversiteit, verstoring van het klimaat en sociale ongelijkheid. De vraagstelling die voor moet liggen, is dus behalve wat we opgeven, ook vooral een benadrukken wie of wat al die tijd de rekening heeft betaald. Pas wanneer die verborgen kosten zichtbaar worden, verandert de balans van wat als verlies en winst wordt ervaren en krijgen we de ware problematieken ook beter boven water.

Economie als middel

Ook de economie zou in dat licht moeten veranderen. Zolang waarde vooral wordt gemeten in geldelijke opbrengst, blijft vernietiging vaak winstgevend. Bossen zijn pas interessant wanneer ze gekapt kunnen worden, rivieren wanneer ze gemanipuleerd kunnen worden, dieren wanneer ze verhandeld kunnen worden. Een ander economisch denken zou uitgaan van de intrinsieke waarde van levende systemen. Niet alles hoeft nut op te leveren om waardevol te zijn. Dat lijkt eenvoudig, maar het zou enorme gevolgen hebben. Het zou betekenen dat we niet langer alleen kijken naar groei, efficiëntie en rendement, maar ook naar herstel, veerkracht en behoud. Daarnaast zou de economie haar rechtmatige plek terug moeten krijgen. De Westerse wereld en zo langzamerhand de gehele wereld is belandt in een doel-middelen verwarring, waarbij economische groei leidend is als parameter, maar ten koste van wat? en wie? De middelen zijn een doel in zichzelf geworden daarmee en steeds minder mensen profiteren van die groei, ten gunste van een heel klein deel van de bevolking die daarmee een onhoudbaar systeem handhaaft. Maar ook hier zie je inmiddels bewegingen in de richting van een integratie van mens en natuur en het doel weer laten spreken, in plaats van het middel.

In sommige landen ontstaan al juridische experimenten waarin natuurgebieden, rivieren of dieren rechten en daarmee een stem, krijgen. Zulke ontwikkelingen laten zien dat het mogelijk is om de mens niet langer als enige drager van betekenis en recht te zien. Ook de gedachte aan hoederschap door mensen, van meer-dan-menselijke wezens wint aan terrein. Daarmee verandert niet alleen de juridische orde, maar ook het morele kompas van een samenleving. Want zodra een rivier of bos niet langer enkel bezit is, maar een entiteit met een eigen bestaansrecht, verschuift de manier waarop we ermee omgaan. Dat is geen abstracte filosofie, maar een concrete herziening van macht.

"Wat rechten krijgt, kan niet langer bezit zijn."

Dezelfde verschuiving is zichtbaar in de culturele sfeer. Een wereld voorbij menselijke uitzonderlijkheid zou minder draaien om menselijke mijlpalen als enige maatstaf van betekenis. Naast verjaardagen, nationale feestdagen en politieke herdenkingen zou er meer ruimte kunnen komen voor seizoensritmes, zonnewendes, equinoxen, migraties en natuurlijke cycli. Dat klinkt misschien klein, maar het verandert de blik. Het herinnert ons eraan dat ons leven is ingebed in grotere processen die niet door mensen zijn uitgevonden, maar wel door mensen worden ervaren. Door daar opnieuw aandacht voor te ontwikkelen, kan ook de verhouding tot tijd minder gejaagd en meer belichaamd worden.

In de kern gaat het om een ander mensbeeld. Afstand nemen van de mens als kroon op de schepping en omarmen en toe-eigenen van die mens als onderdeel van een veel ouder, rijker en ingewikkelder web van leven. Dat besef maakt ons niet kleiner in morele zin, maar misschien wel juist vele malen groter in verbinding en in ieder geval realistischer. We zijn dieren onder de dieren, maar wel dieren met de gave om te reflecteren op onze positie, onze macht en onze verantwoordelijkheid. Precies daarom kunnen we ervoor kiezen om anders te handelen. We kunnen blijven vasthouden aan een systeem dat andere levens reduceert tot middelen, of we kunnen onze plaats in het geheel heroverwegen. Die keuze bepaalt hoe we omgaan met de komende decennia, waarin klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en sociale ongelijkheid elkaar steeds sterker beïnvloeden.

Die keuze bepaalt wellicht zelfs het lot van een groot deel van de mensheid. Wat op het spel staat, is uiteindelijk meer dan natuurbehoud alleen. Het gaat om de vraag of we bereid zijn onze plaats in de wereld te herzien. Dat vraagt om nederigheid, om aandacht en om de bereidheid om te leren van andere vormen van leven. Het vraagt ook om het loslaten van een oud privilege: het idee dat de mens altijd het centrum is. In ruil daarvoor krijgen we iets anders terug. Een rijkere waarneming, een bredere moraal en een diepe, diepe verbondenheid met alles wat leeft. Menselijker in de meest volwassen betekenis van het woord.

Ecologisch bewustzijn

Wanneer we die verschuiving ook verbinden met bewustzijnsontwikkeling, wordt duidelijk dat de ecologische crisis niet alleen vraagt om technologische oplossingen, wetgeving of gedragsverandering, maar juist ook om innerlijke transformatie. Bewustzijn in Actie beschrijft bewustzijnsontwikkeling als het vermogen om het eigen perspectief te verruimen, de identificatie met het ego losser te maken en een groter geheel te leren dragen en belichamen. In die zin is ecologische transitie, naast een opdracht aan beleid en economie, vooral ook een oproep voor ontwikkeling van de manier waarop wij onszelf waarnemen. Zolang de mens zichzelf ervaart als afgescheiden, bedreigd en centraal, zal hij geneigd zijn de wereld als bezit te behandelen. Zodra bewustzijn verschuift, kan ook de relatie tot de wereld verschuiven: van beheersen naar hoeden, van winnen naar deelnemen en van scheiden naar verbinden.

Dat maakt de vraag naar superioriteit uiteindelijk ook een vraag naar volwassenheid. Volwassenheid als het vermogen om complexiteit te verdragen zonder terug te vallen op grootheids-fantasieën. Deel zijn van en je onderdompelen in en gedragen laten worden door een wederkerig geheel. Misschien is dat wel de diepste winst van ecologisch denken: dat we eindelijk leren zien hoe veel groter, interessanter, voller, rijker en levendiger het leven is dan het beperkte, angstige verhaal dat we onszelf al zo lang hebben verteld.

Word Lid

Alle publicaties

We leven in een tijd waarin alles tegelijk lijkt te gebeuren: ecologische uitputting, digitale versnelling, mentale overbelasting, polarisatie en verlies van gemeenschapszin. Oplossingen aan de buitenkant blijven nodig, maar worden zelden stabiel als de binnenkant niet mee-ontwikkelt: aandacht, regulatievermogen, morele volwassenheid, perspectiefname, relationele capaciteit en het dragen van paradox. 

Bewustzijnsontwikkeling is daarmee geen luxe, maar een biologische, sociale en existentiële noodzaak. Dit boek vertrekt vanuit een radicaal uitgangspunt: de uitweg vraagt bewustzijnsontwikkeling, niet als abstract ideaal, maar als een praktisch proces dat zichtbaar wordt in waarneming, keuze, relatie en handelen.Vanuit een groter perspectief, van sterrenstof tot Homo Consciens, ontvouwt INUA[1]  (Integral Natural Unfolding Approach) zich als ontwikkelkompas: een integraal framework dat negen bewustzijnslagen, perspectieven & contactlenzen, en ontwikkellijnen (6 dimensies met 28 onderliggende kwaliteiten) verbindt met een praktisch instrument: de INUA-Lens. Groei wordt niet alleen begrepen, maar ook geleefd via een cyclische ontwikkellogica: de 8A’s (ontwaken, richten, oefenen, integreren, belichamen).

WAAROM BEWUSTZIJNSONTWIKKELING NÚ ESSENTIEEL IS

De crises van onze tijd zijn zichtbaar in systemen van economie, technologie, politiek, ecologie en ze wortelen tegelijk in iets diepers: de manier waarop wij waarnemen, betekenis geven en besluiten nemen. Wat wij hebben gebouwd is niet los te zien van onze collectieve mindset, gevormd door eeuwen van groei, beheersing en het idee van afgescheidenheid.

In veel domeinen wordt gezocht naar oplossingen via beleid, innovatie en gedragsverandering. Die beweging blijft nodig. Tegelijk laat de realiteit zien dat oplossingen die alleen aan de buitenkant ingrijpen zelden stabiel worden wanneer de binnenkant niet mee-ontwikkelt: aandacht, regulatievermogen, morele volwassenheid, perspectiefname, relationele capaciteit en het dragen van paradox.

Bewustzijnsontwikkeling is daarmee geen luxe. Het is een biologische, sociale en existentiële noodzaak: een antwoord op de vraag hoe wij als mens kunnen floreren binnen de grenzen van onze zenuwstelsels, onze gemeenschappen en de planeet.

UITGANGSPUNT: STARTEN VANUIT EENHEID

Uitgangspunt van INUA: eenheid is een gegeven. Bewustzijn zelf vraagt geen “upgrade”; wél ontvouwt onze menselijke capaciteit om bewustzijn te herkennen, te belichamen en ernaar te handelen. Daarom richt INUA zich op het ontsluieren en ontvouwen van wat aanwezig is, en op het versterken van wat nodig is om het in het dagelijks leven tot uitdrukking te brengen. Verticaal ontwikkelen waar de ontsluiering kan plaatsvinden; `horizontaal ontwikkelen om je volle zelf in het leven mee te nemen en in relatie te laten zien.

Kijk hier voor de korte beschrijving van ‘Bewustzijn in Actie’

[1] Het woord “Inua” komt uit de Inuktitut (de taal van de Inuit) en betekent: “Een bovennatuurlijke kracht of levensgeest die in alle levende wezens, natuurelementen en objecten aanwezig is; de essentie die alles doet functioneren zoals het hoort.”

Bij lid worden van deze site als Partner, krijg je het boek in digitale vorm direct tot je beschikking. Voor de aanschaf van een papieren versie, klik hier.

Word Lid

Op LinkedIn liep ik tegen een pagina aan die mij verbaasde. Op het eerste gezicht leek het bedrijfspagina waarop een boek, The Technological Republic van CEO Alex Karp aangeprezen werd, met daaronder een verzameling abstracte ideeën over technologie, overheid en nationale identiteit: 22 punten voor een techno-staat.

Het verbaasde mij omdat een tech-bedrijf zich doorgaans niet op die manier uitlaat over politiek en identiteit, maar bij nader inzien en wat verder onderzoek is het ook niet alleen een tech-bedrijf en blijkt het in de kern een operationalisering van een blauwdruk die al een langere tijd in de maak is. De openlijke omarming ervan door Amerikaanse leiders, de contractuele verbinding van de Nederlandse overheid en de effecten op onze samenleving, is wat mij zorgen baart. 

De recent weer opgelaaide discussie over de mogelijke outsourcing van DigiD aan een Amerikaanse leverancier legt bloot hoe kwetsbaar onze digitale infrastructuur is. Terwijl de Nederlandse overheid worstelt met de balans tussen systeemvernieuwing en innovatie enerzijds en soevereiniteit en marktconformiteit anderzijds, kan je je afvragen: missen we niet een wezenlijk vraagstuk hier. Wat als de systemen die onze gegevens beschermen, zelf niet veilig zijn voor buitenlandse invloeden; en misschien nog erger; ontworpen zijn door en voor buitenlandse invloed? Dat maakt deze kwestie niet alleen een technisch dilemma, maar ook een politiek en ethisch vraagstuk, met vele malen grotere gevolgen. Het raakt aan onze digitale autonomie en wellicht ook, onze democratie. Palantir, het bedrijf dat bovenstaand manifesto uitgeeft, blijkt daarin niet zomaar een tech-bedrijf. Het is een data en informatiereus met de karakteristieken van een melanoom. Het groeit onstuitbaar, onzichtbaar en met uitlopers die diep in overheidsystemen doordringen. Waar een kankergezwel gezonde cellen overneemt, neemt Palantir kritieke infrastructuren over, van defensie tot immigratiehandhaving en politiesystemen. Het is ongelooflijk moeilijk te verwijderen en net als bij een onbehandelde tumor, dreigen de gevolgen dodelijk te zijn voor democratie, privacy en soevereiniteit.

Palantir: De onzichtbare architect van een nieuwe wereldorde

Palantir is uitgegroeid tot veel meer dan alleen een gewoon softwarebedrijf. Het bedrijf, opgericht in 2003 met steun uit de inlichtingenwereld, levert systemen die grote hoeveelheden data uit uiteenlopende bronnen samenbrengen en bruikbaar maken voor overheden, defensie, politie en immigratiehandhaving. Juist die positie maakt Palantir zo omstreden: de software helpt niet alleen bij analyse en opsporing, maar vormt steeds vaker een essentiële schakel in de infrastructuur van de staat.

Palantir’s grootste kracht zit in het koppelen van data die normaal versnipperd blijft: van politiedossiers en overheidsbestanden tot locatiegegevens, financiële informatie en andere gevoelige data. In de Verenigde Staten wordt die technologie inmiddels ingezet door onder meer ICE, de IRS en het Pentagon, terwijl er ook berichten zijn over gebruik door politie-eenheden en andere veiligheidsdiensten. Critici zien daarin de contouren van een digitale infrastructuur waarmee de overheid burgers veel nauwkeuriger kan volgen, profileren en aansturen dan voorheen mogelijk was.

Dat is ook de reden waarom Palantir zo vaak wordt omschreven als een bedrijf dat de logica van toezicht en controle industrialiseert. Waar klassieke surveillance nog leunde op losse systemen en menselijke inspectie, maakt Palantir het mogelijk om gegevensstromen centraal te combineren en sneller beslissingen te nemen. Voor voorstanders is dat efficiëntie en veiligheid; voor tegenstanders is het een stap richting een ondoorzichtige surveillancestaat.

Een manifest als waarschuwing

Afgelopen april (2026) publiceerde Palantir, het door Peter Thiel mede opgerichte databedrijf, een 22-puntenmanifest afgeleid van het boek The Technological Republic van CEO Alex Karp. Op het eerste gezicht leek het een verzameling abstracte ideeën over technologie, overheid en nationale identiteit. Maar bij nader inzien blijkt het de blauwdruk van een systeem dat al in werking is. Palantir is niet zomaar een bedrijf dat software levert aan defensie, inlichtingendiensten en immigratiehandhaving – het is een actieve speler in de herdefiniëring van macht, waar technologie, staat en ideologie samensmelten tot een nieuwe vorm van controle.

Wat opvalt, is de onverholen eis aan de techsector: niet buiten de overheid staan, maar in dienst van en naast de staat, die overheid kunnen sturen door creatie en beheer van informatie en de handelingsbevoegdheid hierop. Kunstmatige intelligentie wordt niet gezien als een tool, maar als een onvermijdelijk onderdeel van oorlogsvoering, waarbij de enige vraag is wie de controle heeft. Aarzelen of reguleren… is zwakte. Snelheid en agressie zijn de deugden. En om burgers aan dit project te binden, introduceert het manifest nationale dienstplicht als een mechanism om individuen te koppelen aan militaire, technologische of staatsgestuurde doelen. Wat je hierin leest is overigens alles behalve waanbeeld of toekomstvisie; dit is een realiteit die inmiddels vorm krijgt.

De vorming van een nieuwe machtsstructuur: vier pijlers van een unieke positie die leidt tot dominant gevaar

Palantir is gevaarlijker dan welk bedrijf ook in de moderne geschiedenis. Waar bedrijven als ExxonMobil, Lockheed Martin of Meta elk hun eigen domein domineren, combineert Palantir vier elementen die in beschavingen door de eeuwen heen tot op heden gescheiden waren: 

1. De controlerend macht; een functie van een overheid; Palantir fungeert als het surveillance-apparaat van de staat.

Palantirs platforms, Gotham en Foundry, zijn de ruggengraat van de Amerikaanse surveillancestaat en inmiddels is die invloed ook in sommmige Westerse staten doorgedrongen. ICE (Immigration and Customs Enforcement) draait erop. Het Pentagon draait erop. De IRS draait erop. De politie van New York en Los Angeles draait erop. En ook het Israëlische leger gebruikt het om doelen in Gaza te selecteren. Ook de Nederlandse staat werkt al jaren samen met Palantir, vooral op het gebied van veiligheid, defensie en data-analyse, maar de exacte contractdetails en bedragen blijven grotendeels vertrouwelijk (zie kader onderaan. Recent zijn er pilotprojecten gaande met Nederlandse logistieke bedrijven en overheidsinstanties voor AI-oplossingen, wat de samenwerking verder versterkt. Zie voor een klein overzicht de opsomming onderaan dit artikel. 

2. De uitvoerende macht; een aanvalsmachine van het leger; Palantir beheert alle facetten van de informatie die wapens aanstuurt.

Palantir bouwt een beslissingslaag en bouwt aan de macht om deze in te zetten. Het is geen traditionele defensie-aannemer die wapens bouwt en aflevert. Wanneer een raket een ziekenhuis, een school of een woonhuis raakt, is de software die dat gebouw als legitiem doelwit markeerde, waarschijnlijk van Palantir. Het bedrijf ontving in 2025 een contract van $10 miljard van het Amerikaanse leger voor AI-gestuurde gevechtsinlichtingen. 

3. De ideologische macht; een project van een factie die de democratie wil afschaffen

Peter Thiel, voorzitter en grootste aandeelhouder van Palantir, is al ruim 20 jaar met deze denkbeelden bezig. Hij schreef o.a. in 2009 in een essay voor het Cato Instituut dat vrijheid en democratie niet langer compatibel zijn. In zijn visie belemmert de Amerikaanse Grondwet “elke ambitieuze persoon om de oude Republiek te herstructureren”. Dit is nu een openlijk gevoerd beleid. Thiel was een van de eerste grote Silicon Valley-figuren die Donald Trump steunde, sprak op de Republikeinse Conventie in 2016, en doneerde aan zijn campagne. Hij investeerde $15 miljoen in de Senaatscampagne van JD Vance in 2022, die nu vicepresident is. Beide machtshebbers bezigen zijn denkkader als richtinggever voor beleid.

4. De middelen; Het verweven kapitaal van overheden en investeerders.

In 2015 en 2016 investeerde Epstein $40 miljoen in twee fondsen beheerd door Thiels Valar Ventures. Dat bedrag is inmiddels gegroeid tot $170 miljoen. Epstein noemde Thiel zijn “grote vriend” en probeerde zelfs om voormalig Israëlisch premier Ehud Barak een rol bij Palantir te bezorgen via Thiels connecties. Naast een $10 miljard contract met het Amerikaans leger, heeft Palantir ook een $1 miljard contract met de marine. De lobby-uitgaven stegen van $2,4 miljoen in 2020 naar $6,1 miljoen in 2025. Het Nederlandse pensioenfonds ABP investeerde kortstondig zo’n 800 miljoen euro in Palantir, maar trok zich terug naar aanleiding van de aanhoudende kritiek en controverses rond het bedrijf, zoals betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen en privacykwesties en de wens om maatschappelijk verantwoord te beleggen.

De realiteit: Een regime dat zich installeert

Geen bedrijf in de geschiedenis heeft ooit deze vier elementen tegelijkertijd in handen gehad. Palantir is niet slechts verbonden met de machtsstructuren. Het is de machtsstructuur. Enkele feiten:

• ICE: In april 2025 tekende Palantir een contract van $30 miljoen voor ImmigrationOS, een AI-platform dat zelfdeportaties bijhoudt en Stephen Millers massadeportatiemachine voedt. Miller, de architect van Trumps immigratiebeleid, heeft persoonlijke financiële belangen in Palantir.

• IRS: Palantir-medewerkers zijn ingesloten in de belastingdienst om een enkele, doorzoekbare database van alle Amerikaanse belastinggegevens te bouwen. Senator Ron Wyden en Alexandria Ocasio-Cortez noemden dit illegaal.

• Witte Huis: Trump benoemde Gregory Barbaccia, voormalig hoofd inlichtingen van Palantir, als Chief Information Officer van de federale overheid. Hij overweegt om Palantirs CTO, Shyam Sankar, een toppositie bij het Pentagon te geven.

We praten hier niet over lobbyisme, invloed verstrengeling of belangenverstrengeling, of zelfs vendor lock-in. We hebben het hier over integratie van de markt in de overheid op volle schaal. Waar een industrie de scheidsrechter koopt kunnen we nog handhaven omdat het een fout is die we kunnen reguleren binnen het systeem van het spel. Als de industrie het veld, de bal, de scheidsrechter, grensrechters, VAR en het stadion overneemt, valt er niets te reguleren, omdat degene die reguleert van het veld en wellicht het stadion uitgestuurd wordt.

Het manifest en de relatie met de Amerikaans koers.

Project 2025 en Palantirs 22-puntenmanifest zijn twee kanten van dezelfde medaille: beide representeren een radicale, techno-autoritair georiënteerde visie op hoe de overheid, economie en samenleving moeten worden hervormd. Project 2025 is een 1.000-pagina’s tellend beleidsplan, opgesteld door de conservatieve denktank The Heritage Foundation, opgericht in 1973, gefinancierd door o.a. Koch Industries, DeVos-family, en Peter Thiel, dat een blauwdruk biedt voor een radicale hervorming van de Amerikaanse overheid onder een toekomstige Republikeinse regering en tot doel heeft een "conservatieve revolutie" door federale agentschappen te ontmantelen, regulering af te schaffen, en de uitvoerende macht te centraliseren onder de president.

Project 2025 en Palantirs manifest pleiten beide voor een wereld waarin bedrijven (waaronder tech-bedrijven als Palantir) de infrastructuur van de staat beheersen, de overheid wordt gerund als een bedrijf, met efficiëntie en controle als hoogste prioriteiten en de Democratie en mensenrechten ondergeschikt zijn aan veiligheid, orde, en economische belangen. Beide streven daarmee naar een radicale hervorming van de overheid, waarbij technologie, militaire macht en staatscontrole samensmelten tot een techno-autoritair systeem.

Project 2025 schetst de politieke blauwdruk voor een overheid die wordt gerund als een bedrijf, met centrale macht, afschaffing van regulering en een focus op veiligheid en controle. Palantir levert de technologische tools om deze visie uit te voeren: van AI-gestuurde wapens en massasurveillance tot systemen voor immigratie-handhaving en belastingcontrole. 

Peter Thiel, medeoprichter van Palantir, fungeert als de ideologische en financiële brug tussen beide. Hij steunt Project 2025 via donaties aan de Heritage Foundation en leidt tegelijkertijd Palantir, waar zijn anti-democratische opvattingen de basis vormen voor het manifest. De samenwerking is concreet. Project 2025 pleit voor massadeportaties, uitbreiding van defensiebudgetten en privatisering van overheidsdiensten; precies de gebieden waar Palantir actief is. Het bedrijf wint miljardencontracten met het Pentagon, ICE en de IRS, terwijl voormalige Palantir-medewerkers nu sleutelposities bekleden in de Amerikaanse overheid. Zo wordt de ideologie van Project 2025 praktisch uitgevoerd door de technologie van Palantir. 

Kritische stemmen in de VS, vanuit het congres, The New York Times, The Atlantic, the Guardian en anderen, maar ook Europese kritsche stemmen, zoals Margrethe Vestager, Ska Keller, Sofie in’t Veld, Yanis Varoufakis en diverse media en denktanks, zoals Corporate Europe Observatory en Statewatch waarschuwen voor het gevaar dat Palantir vormt voor de democratie. Waar Project 2025 de politieke koers uitzet, zorgt Palantir voor de technologische infrastructuur om die koers te realiseren. De boodschap is duidelijk: als deze visie tot uitvoering komt, staat de toekomst van de democratie zoals wij die kennen op het spel.

Een historische parallel: De Oost-Indische Compagnie 2.0

Een historische vergelijking die in de buurt komt, is het koloniaal gedrag van een aantal West-Europese landen, maar het meest exacte is wellicht dat van de Britse East India Company (EIC) of, in zijn volledige naam: "The Governor and Company of Merchants of London Trading into the East Indies". (1600–1858). Dit was een privaat bedrijf dat eigen legers onderhield, eigenhandig belastingen inde. Zelf verdragen sloot en deze kon breken en daarop oorlogen voerde en150 miljoen mensen regeerde met zo’n 250.000 private soldaten. Toen in 1857 de Sepoy-opstand uitbrak, werd duidelijk dat de soevereiniteit stilletjes was uitbesteed aan aandeelhouders. Het Britse Parlement dat gedurende jaren ervoor al veel pogingen tot verkleining van de soevereine macht had gedaan, heeft uiteindelijk de EIC ontbonden als regerende entiteit om grotere gevolgen te voorkomen. Ter vergelijking: Palantir is hard op weg om 335 miljoen Amerikaanse burgers en een aantal ‘ongewenste’ bevolkingsgroepen wereldwijd, met een paar servers en een handvol techmedewerkers onder de duim te krijgen…, inclusief het parlement dat hen zou moeten en kunnen controleren.

In de 2e wereldoorlog gebruikte een vroegere dochter van IBM, de Hollerith-machines (vroege dataverwerkingsystemen). Deze werden in Nederland en elders in bezette gebieden gebruikt om de Holocaust te faciliteren, door massale data-verwerking mogelijk te maken voor identificatie, selectie en deportatie. Palantir heeft deze toepassing inmiddels geperfectioneerd. “IBM leverde niet de gaskamers, maar de systeemlogica die de Holocaust mogelijk maakte. Palantir levert niet de drones en de wapens, maar de algorithmes die beslissen wie erdoor wordt geraakt."

En nu…

We zijn zeven jaar verwijderd van de 100ste verjaardag van de Ermächtigungsgesetz (Machtigingswet van 1933), de wet die Hitler gebruikte om zichzelf nooddecreetbevoegdheden toe te kennen, omdat de democratische machinerie van Weimar “te langzaam” was om een crisis het hoofd te bieden.

• Peter Thiel wenste al sinds 2004 een Amerikaanse versie van die “shortcut”.

• Curtis Yarvin pleit er sinds 2007 voor.

• JD Vance citeert Yarvin openlijk sinds 2021.

• Palantir bouwt al sinds 2003 de informatie laag die dit mogelijk maakt.

Zij doen dit niet in het geheim, of onder de radar. Ze publiceren boeken, posten threads en geven toespraken. Ze tekenen overheidscontracten in het openbaar. Het manifest is geen foutje. Het is een openbare kennisgeving die gedaan wordt door mensen die geloven in hun wereldbeeld en organiseren dat ze niet gestraft zullen worden.

Who IS your daddy? Wie heeft nu eigenlijk de regie? De illusie van democratische controle

Een veel gebezigde uitspraak van de afgelopen periode. Eentje die, op een ironische wijze, uiting geeft aan een relatie waarbij de ene partij een rol van vaderlijk leiderschap (onomstotelijk, niet bediscussieerbaar en zichzelf ondergeschikt makend) toekent aan de andere partij. We denken dat we in gesprek zijn met een politieke of institutionele leider, in het geval van Mark Rutte, meerdere conversaties met Donald Trump. Maar de echte macht ligt niet bij de gezichten die we op het nieuws zien. De echte macht ligt bij de architecten achter de schermen, degenen die de systemen bouwen, de data beheersen en de ideologische kaders bepalen. Palantir is daar het perfecte voorbeeld van: een bedrijf dat niet alleen technologie levert, maar de logica van de staat herdefinieert. Terwijl wij debatteren over beleid, worden de beslissingen al genomen in de boardrooms en op de ontwerptafels van van Silicon Valley en vervolgens in de serverruimtes van Palantir.

Dus als we ons afvragen: "Who’s your Daddy now, Mark Rutte…?", dan is het antwoord niet de andere politicus. Het antwoord is Peter Thiel, Alex Karp, en de netwerken van kapitaal, technologie en ideologie die zij vertegenwoordigen. De vraag is niet wie er aan de knoppen draait, maar wie de knoppen heeft bedacht, ontworpen, gemaakt en geïnstalleerd.  De dreiging die Palantir en vergelijkbare entiteiten vormen voor de democratie is systemisch: het gaat niet alleen om één bedrijf, maar om een patroon van machtsconcentratie waarbij technologie, kapitaal, ideologie en staatsapparaten samensmelten. Om democratieën hiertegen te beschermen, is een meersporige, structurele aanpak nodig die verder gaat dan regulering alleen.

Een nieuw ontwerp voor democratieën, gestoeld op aloude principes

De weg voorwaarts is er een die nationaal opgepakt moet worden, maar alleen gezamenlijk Europees succesvol kan zijn. Ieder land voor zichzelf kan al deze punten uitwerken, maar alleen in onderling verbond kan een tegenmacht en beweging neergezet worden waarmee voldoende democratisch vermogen ontwikkeld kan worden. Mede omdat deze beïnvloeding al wereldwijd gaande is. Op hoofdlijnen vraagt dit van ons onderstaande actielijnen:

1.        Ontkoppel de machtspijlers

Palantirs gevaar schuilt in de combinatie van surveillance, militaire beslissingsmacht, ideologische agenda’s en ondoorzichtig kapitaal. Democratieën moeten deze pijlers actief scheiden en transparant maken.

A. Surveillance: Herwin de controle over data

B. Militaire beslissingsmacht: Haal tech-bedrijven uit de oorlogsvoering

C. Ideologische agenda’s: Ontmasker en isoleer antidemocratische netwerken

D. Kapitaal: Maak geldstromen transparant en democratisch

2.        Versterk de democratische immuniteit

A. Herdefinieer nationale veiligheid

B. Maak de overheid weer soeverein

C. Activeer de burger

3.        Internationaal: Bouw een democratisch tech-blok

B. Verbied export van surveillancetechnologie naar autoritaire regimes

C. Ontwikkel open, democratische alternatieven 

4.        Cultuur: Herdefinieer wat "succes" betekent

A. Beloon ethisch ondernemerschap

B. Ontmasker de mythe van de "geniale tech-miljardair"

C. Promoot alternatieve economische modellen

Wil je een meer gedetailleerde opsomming van de benodigde acties? Laat het me gerust even weten… Ik ben weliswaar geen expert, maar kan wel logisch nadenken, en veel meer dan dat vraagt het niet om met elkaar te starten. 

De keuze is aan ons…

Palantir en de netwerken erachter bouwen al aan een toekomst waarin technologie, kapitaal en staat onlosmakelijk verbonden zijn en waarin democratie een obstakel is in plaats van een fundament. Maar deze toekomst is niet onvermijdelijk. We kunnen nu nog kiezen voor een andere route: een route waarin technologie ten dienste staat van de democratie, niet andersom.

De tools om dit te bereiken bestaan al:

• Wetgeving om machtsconcentratie te breken.

• Transparantie om verborgen netwerken bloot te leggen.

• Publieke alternatieven om afhankelijkheid van private partijen te verminderen.

• Burgerparticipatie om democratische controle te versterken.

De vraag is of we de moed hebben om het te doen. De Ermächtigungsgesetz van 1933 was ook niet onvermijdelijk. Het was het resultaat van aarzelen, normaliseren, verlangen naar beter en wegkijken. Laten we die fouten vooral niet herhalen.

Anders bezien: Als we nu niet handelen, wie zal dan over 10 jaar de vraag "Who’s your Daddy now?" beantwoorden?... En wellicht relevanter: wat zal het antwoord zijn?

Samenwerking Nederlandse Staat met Palantir:

De Nederlandse overheid heeft ook al jarenlang contracten met Palantir. Uit recent vrijgegeven documenten en Kamervragen blijkt het volgende:

• Politie: Al sinds 2011 worden contracten afgesloten met Palantir, onder andere voor het analyseren van grote hoeveelheden data. De eerste contracten werden ondertekend door Dick Schoof, destijds directeur-generaal Politie. In 2018 werd de software heimelijk aangeschaft, met een beroep op een uitzondering in de Aanbestedingswet. Financiële details blijven vertrouwelijk en zijn niet openbaar gemaakt. Ook in 2015 en 2018 werden contracten vernieuwd, onder andere voor projecten als "Proeftuin" en "De Raffinaderij".

• Defensie: Het Nederlandse leger sloot al in 2010 het eerste contract met Palantir, en maakt sindsdien gebruik van de software, met name voor interoperabiliteit tussen NAVO-partners. Ook hier zijn de financiële details en de exacte omvang van het gebruik niet openbaar.

• Justitie en Veiligheid: Het ministerie van Justitie en Veiligheid sloot in 2014 een contract voor het analyseren van passagiersgegevens. Dit contract werd niet gemeld aan de Tweede Kamer, ondanks vragen daarover in 2025. De contracten bevatten verregaande geheimhoudingsclausules, waardoor weinig informatie openbaar is.

 Bronnen:

"The Road to Unfreedom" – Timothy Snyder (2018)

"The Age of Surveillance Capitalism" – Shoshana Zuboff (2019)

"The Technological Republic" – Alex Karp & Nicholas Zamiska (2025)

"Surveillance Capitalism and the Challenge of Democracy" – Julie E. Cohen (2022)

"Project 2025: The Blueprint for a Trump Dictatorship" – The Atlantic (2024)

"The Heritage Foundation’s Plan to Reshape America" – The New York Times (2023)

"How Palantir Became the NSA of Silicon Valley" – Wired (2021)

"Trump’s Second Term Agenda" – White House Transition Documents (2024–2025)

"The DOJ’s Epstein Files: Palantir’s Ties to the Scandal" – House Oversight Committee (2025–2026)

"Wyden-Ocasio-Cortez Letter to Palantir (June 2025)" – U.S. Senate Finance Committee

"Digital Sovereignty in the Age of AI" (2023) – EU Speech Margarethe Vestager

"Vestager Warns of US Tech Dominance" (2024) – Politico

"Protecting EU Citizens' Data" (2024) - EU Commission

"EU Warns Member States on Palantir Contracts" (2025) – Euractiv

"Palantir and Dutch Police Contracts" (2025) - European Parliament

"Palantir en de Nederlandse overheid" (2026) - NRC

Wordt lid

Alle publicaties

Wij bewonen een wereld die is dichtgemetseld met woorden die niet meer ademen.

De eerste keer dat ik een eik zag als wie in plaats van wat, verschoof er iets vanbinnen, als door een langzaam, ongemakkelijk besef dat zijn intrede deed: mijn taal had me vastgezet in het zien van leven als ding. Ik had geleerd om de wereld te benoemen als een verzameling objecten: de boom, de rivier, de berg, alsof ik zelf buiten die verzameling stond, als een toeschouwer met een catalogus in de hand. Maar als een boom in ene een levend wezen wordt, een deelnemer, een wie, ben ik plotseling niet langer de enige die kijkt. Ik word deel van het kijken.

Het onvermogen van het Ik-verhaal

De Westerse wereld is gefragmenteerd, steeds minder verbonden en lijdt daarmee aan een hardnekkige eenzaamheid die bevestigd wordt in onze taalkundige arrogantie.

We spreken in de harde, pragmatische taal van de bureaucraat, de boekhouder en de technocraat, en we verwonderen ons vervolgens waarom we ons zo fundamenteel alleen voelen in de uitgestrektheid van het bestaan. Kijk naar de ivoren torens van onze politiek en de grijze gangen van ons onderwijs. Ze zijn gebouwd op de illusie dat de werkelijkheid kan worden gevat in beleidskaders en protocollen. Het is een politiek van het stollen; in stand houden wat is... We proberen de dynamiek van het menselijk samenzijn vast te spijkeren aan een kurkenbord van KPI’s en streefcijfers. We spreken over de burger als een ‘stakeholder’ en over de natuur als ‘kapitaal’. We zijn vergeten dat we, door de taal te verengen tot een instrument voor controle, de essentie van het politieke bedrijf hebben geperfectioneerd, maar het leven eruit gezogen hebben.

We zijn gefragmenteerd, gereduceerd tot entiteiten die ‘informatie’ uitwisselen over ‘systemen’, terwijl we in wezen verlangen te communiceren dat we, al ware het heel even, de grootsheid van de zon op een herfstige middag hebben gevoeld. 

Hoe taal ons gevangen houdt in systemen

De fragmentatie die we op maatschappelijk niveau terugzien in de verwarrende kluwen van gepolariseerde meningen en digitale echoputten, is geen toeval. Het is het logische gevolg van een taal die niet langer verbindt, maar segregeert.  We hebben de natuur gedegradeerd tot een inventarislijst. Een boom is een ‘het’. Een rivier is een ‘het’. Een berg is een ‘het’. En wij? Wij zijn de enigen die ‘ik’ mogen zijn. Maar wat als om te beginnen al, die ‘ik’ een illusie is? Wat als de scheiding tussen ‘ik’ en ‘het’ niet meer is dan een grammaticaal artefact, een trucje van onze taal om ons het gevoel te geven dat we de wereld kunnen beheersen… We hebben geleerd om de wereld te benaderen als een verzameling objecten die we kunnen meten, analyseren en beheersen. Maar wat als de wereld niet uit objecten bestaat, maar uit relaties? 

De Westerse eenzaamheid wordt mede zichtbaar in een taalkundige gevangenis.

In navolging van eerdere artikelen over o.a. ‘Fragmentatie en Nous en anders denken en beleven’, ‘De crisis als curriculum-delen’ en de ‘Bewustzijn in Actie-reeks’, beschrijf ik hier waarom we, als we een andere kijk op de wereld en omgang met die wereld willen, ook een ander verhaal aan te nemen hebben en daarmee te gaan leven. En als we dat dan willen, hebben we wellicht ook andere taalvormen nodig om dit goed te kunnen, aangezien we in onze Westerse wereld de woorden en zienswijzen hiervoor lijken te missen en betekenisgeving van een nieuw narratief daarmee terugvalt in oude termen en duiding, wat acceptatie van het nieuwe lastig maakt. 

Talen zijn levend en hebben het vermogen om een tijdgeest te kunnen vangen. Taal kun je uitvinden, maar vaak hoeft dat niet eens. Wereldwijd worden er ongeveer 7.100 gesproken, inclusief zeldzame dialecten en microtalen. Dit aantal is dynamisch: sommige talen sterven uit, terwijl er ook nieuwe talen ontdekt of ontwikkeld worden. Veel ervan hebben woorden en betekenis voorbij het dialogische, mentale, gefragmenteerde van de Westerse wereld-talen. Daarmee is ook veel taal voorhanden om een nieuw narratief te beschrijven en bespreken, omdat het juist die delen aanspreekt en benut waar we opnieuw betekenis aan mogen geven. Het vraagt alleen wel wat onderzoeken en uitproberen om elkaar op het nieuwe verhaal in een doorleefde betekenis te kunnen gaan vinden en met elkaar een nieuw bewustzijn hierop te ontwikkelen. Dan pas, kunnen we elkaar ook gaan begrijpen en krijgt gedeelde betekenis ook weer gevoelde diepgang. Hoe dat werkt?...

Cognitie, taal en transmissie voor ontwikkeling van een ‘nieuw’ bewustzijn.

Cognitie en taal spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van bewustzijn. Cognitie geeft het vermogen tot innerlijk vertalen van beelden en gevoelens naar behapbare concepten en systemen en het kunnen plaatsen van opgedane ervaringen in die concepten. Reflectie vertaald naar taal biedt de mogelijkheid om innerlijke ervaringen en bespiegelingen hierop naar buiten te brengen. Reflectie stelt een individu in staat om niet alleen te observeren wat er in hen omgaat, maar ook om hier betekenis aan te geven, in het licht van de innerlijke concepten en mental maps die gemaakt zijn, wat een dieper zelfbewustzijn bevordert. Taal fungeert als het middel om complexe gedachten en emoties te verwoorden, waardoor innerlijke processen worden omgezet in uitwisselbare informatie. Het begrip dat tussen mensen ontstaat door het uiten hiervan, geeft betekenis aan de relatie en de interpretatie van die informatie op een gedeelde mental map, zoals een bewustzijnsmodel. Iemand met een wakkere staat van zijn, een levendige binnenwereld, een goed reflectief vermogen en goede taalvaardigheden, zal daarmee beter in staat zijn om de staat en aard van diens bewustzijn over te brengen, dan iemand wiens gevoelsleven op slot zit, waarbij het reflectief vermogen beperkt ontwikkeld is en de taalvaardigheid niet voorbij de grenzen van diens taalkundige woordenschat komt, laat staan dat de taal die gesproken wordt geen woorden of termen heeft voor de beleving van het innerlijk. Taal en cognitie zijn daarmee wezenlijke verworvenheden voor het in relatie brengen van ervaringen op diepere lagen en daarmee bewustzijn ook echt te kunnen leven, voorbij het niveau van een innerlijke ervaring.

Carl Jung begreep dit heel goed bij het schrijven van ‘Het Rode Boek’. Het boek is taalkundig deels geïnspireerd door Friedrich Nietzsches Also sprach Zarathustra, en net als dat werk hanteert Jung een opzettelijk archaïsch taalgebruik. Deze stijlkeuze weerspiegelt zijn streven om de diepere, vaak mystieke en symbolische laag van zijn innerlijke ervaringen en visioenen tot uitdrukking te brengen. De tekst is daardoor niet alleen inhoudelijk, maar ook taalkundig rijk en complex, met een poëtische en soms profetische toon. Hij wist dat de psyche zich niet in Excel-sheets uitdrukt, maar in beelden, mythen, archetypen en symbolen. Een soort oertaal van de ziel, die al werkzaam is voordat we er woorden aan kunnen geven. Het proces van individuatie; het worden van wie je in essentie bent, is in wezen een vertaalslag. Het is het moeizame, prachtige proces waarbij we de oertaal van de ziel proberen om te zetten in bewust inzicht en belichaamde keuze. Cognitie en taal maken het mogelijk dat wat ons in dromen, verbeelding en intuïtieve flitsen “toespreekt”, niet alleen vaag gevoeld, maar ook bewust geleefd en geuit kan worden.

In de Advaita-tradities wordt nog een andere laag zichtbaar: daar is het kerninzicht dat: wat wij ten diepste zijn voorbij taal en concept ligt. Woorden zijn hier geen definitieve beschrijvingen, maar vingerwijzingen. De klassieke benadering van neti neti (“niet dit, niet dat”) helpt om laag voor laag te zien wat we níét zijn: gedachten, emoties, rollen, verhalen.  Wat dan overblijft, is het stille, open Ware Zelf dat beschreven wordt als de ruimte waarin alle ervaringen verschijnen en weer verdwijnen. Tegelijk gebruikt Advaita heel precieze taal, simpele zinnen als “Ik ben” of “Dat ben jij”, om deze herkenning te verdiepen. In die zin wordt taal zowel een sluier als een sleutel: zij kan ons vastzetten in dualistische verhalen, maar ook het subject–object-besef zó scherp maken dat het vanzelf doorzichtiger wordt.

Jung laat zien hoe taal onze innerlijke beelden kan dragen en integreren; Advaita herinnert ons eraan dat er een woordloze achtergrond van gewaarzijn is die aan alle taal voorafgaat. Natuurvolkeren hebben vaak in hun taal hun omgang met hun omgeving, de natuur, als levende entiteit verankerd. In de Potawatomi-taal, zoals beschreven door Robin Wall Kimmerer in haar boek ‘Braiding Sweetgrass’, bijvoorbeeld, is de natuur geen verzameling van dode zaken, maar een gemeenschap van wie. Een rivier is geen object, maar een wezen dat riviert. Een berg is geen statisch gebergte, maar een entiteit die bergt. Alles is in beweging. Alles leeft. En als we die dynamiek zouden herstellen, als we de taal weer zouden laten stromen in plaats van haar te laten stollen tot substantieven, dan zou onze relatie met de wereld transformeren. We zouden niet langer naar de wereld kijken. We zouden er deel van uitmaken en zo kan taal ook onze relatie met de meer-dan-menselijke wereld vernieuwen. Wanneer we bomen, rivieren en dieren niet langer alleen als “het” benoemen, maar als “wie”, verschuift onze taal van objectivering en materialisering, naar relatie. Cognitie, taal en transmissie komen dan samen in één beweging: van geïsoleerde ik-verhalen naar een levend besef deel te zijn van een groter, bezield geheel. 

Taal als brug tussen innerlijk en uiterlijk

Als we de wereld willen redden van haar eigen verstarring; als we willen dat we weer gaan kijken, denken, voelen en handelen als wezens die niet losstaan van de rest, dan hebben we dus weer een nieuwe grammatica nodig. Een grammatica van relaties die leidt tot een taal die niet alleen beschrijft, maar die schept. Een die vooral vertrekt vanuit het subjectieve en het objectieve daar een plaats in geeft. Maar laat ons niet de fout maken te denken dat de taal de bron is. De taal is slechts de vingerwijzing. De diepste ervaringen, de momenten van verlichting, de plotselinge inzichten, de stille verbondenheid, ontstaan vaak voorbij de woorden. Toch is het juist de taak van cognitie en taal om die ervaringen om te zetten in concepten die gedeeld kunnen worden. Taal is daarmee niet de oplossing voor ons probleem, maar wel een sleutel in de ontgrendeling van de doorgang naar een nieuw zicht op de wereld. Naast de meer innerlijke belevingen die we in taal kunnen vangen en de uiterlijk relationele verbinding die we kunnen maken, kennen we ook woorden in bestaande talen die een begrip uitdrukken.

Eén woord dat een levend schilderij kan schetsen en in omvang niet te vertalen valt in onze Westerse diagnostische waanzin is het Turkse hüzün. Stel: je staat op een brug in Istanbul bij zonsondergang. Je voelt een diepe melancholie, niet omdat er iets mis is, maar omdat het moment zo volmaakt is dat je weet dat het voorbij zal gaan. Een woord dat in vertaling vaak wordt verward met depressie. Maar hüzün is geen ziekte. Het is het bewijs van liefde. Je kunt geen hüzün voelen voor iets wat er niet toe doet. De diepte van de melancholie is de maatstaf van de liefde. Hüzün: De weemoed als bewijs van leven; het verdriet dat in de vreugde woont. Onze westerse cultuur heeft ons geleerd om verdriet in mooie momenten te ‘herstellen’; te willen oplossen. Om ons te concentreren op het positieve; aanwezig te zijn zonder de pijn. Om dankbaar te zijn zonder het verdriet. Pijn is alleen geen falen van dankbaarheid, het is het bewijs van liefde.

Orhan Pamuk, Nobelprijswinnaar en chronist van Istanbul, besteedde een heel boek aan hüzün. Hij noemde het de dominante emotie van zijn stad. Een collectieve melancholie die waardigheid vindt in verlies, in plaats van in nederlaag. Het is de stille acceptatie dat schoonheid tijdelijk is. Hüzün is geen disfunctioneren. Het is een teken dat je het leven doorvoelt, in plaats van het te beheersen.

In Brazilie en Portugal kent men het woord saudade. Ook hier is de betekenis in Westerse taal lastig te vangen, anders dan op een meer poëtische wijze. Het betekent zoveel als het verlangen naar wat ontbreekt. Waar hüzün de melancholie van aanwezigheid is; het verdriet in de vreugde, is saudade de pijn van afwezigheid. Het is het verlangen naar wat ontbreekt: een persoon, een plaats, een tijd die voorbij is. Beide concepten delen een diepe emotionele kern: Ze omvatten een mengeling van vreugde en verdriet. Ze ontspringen uit het besef van vergankelijkheid. Ze zijn collectief en persoonlijk tegelijk. 

Waar hüzün ontstaat midden in de schoonheid, wordt saudade uitgelokt door afscheid, afstand of herinneringen. Waar hüzün een stille acceptatie is, kan saudade intenser en actiever zijn, met een gevoel van gemis en soms zelfs fysieke pijn. Beide laten zien dat diepe liefde onlosmakelijk verbonden is de vreugde van het ervaren van die liefde en de kwetsbaarheid en pijn die daar weer uit voortkomt.

Onderzoek aan de Universiteit van California, Berkeley, bevestigt wat deze culturen altijd al wisten: bitterzoete emoties activeren een breder scala aan neurale processen dan louter positieve of negatieve toestanden. De hersenen zijn voller betrokken, meer aanwezig, meer alert op de textuur van de ervaring.

Mensen die zich toestaan bitterzoete emoties volledig te voelen, tonen meer veerkracht, vermogen tot diepere relaties en een sterker gevoel van wat er voor hen toe doet. Deze betekenisgeving in zichzelf is al een verschuiving voor onze Westerse innerlijke beleving van taal. Deze woorden zeggen: je bent niet depressief. Je bent niet ondankbaar. Je faalt er niet in om aanwezig te zijn, maar je bent juist iemand wiens vermogen om lief te hebben groot genoeg is om zowel de schoonheid als het verdriet van schoonheid tegelijkertijd te dragen.

Transmissie: het woordeloze gesprek

De kracht van stilte… Moeten we alles benoemen? Nee. Soms is de grootste wijsheid de stilte. In de Zen-traditie spreekt men van transmissie: de overdracht van wijsheid via de aanwezigheid van een meer verlichte meester, in wiens verbinding met eenheid, door stilte, eenvoudige taal of symbolische handelingen die verbinding ervaren kan worden door anderen. Het is het vermogen om kennis over te dragen zonder dat er een woord wordt gesproken. Dit is vanuit het perspectief waar we hier over schrijven vooral een erkenning van de beperkingen van taal. Mystici omhullen zich vaker met stilte omdat taal eerder begrenst en belemmerd dan doorgang biedt. Zeker daar waar het lijf zich dient te her-inneren, in plaats van dat het hoofd zich breekt over de uiterlijke vormen. Sommige ervaringen zijn nu eenmaal te diep, te complex, te genuanceerd om in woorden te vatten. 

Toch is het juist de taak van cognitie en taal om die ervaringen uiteindelijk om te zetten in concepten die gedeeld kunnen worden, zodat bewustzijn in relatie gezet kan worden. In actie kan komen. Ons bewustzijn ontwikkelt zich zowel horizontaal als verticaal; niet alleen door de intellectuele exercities, maar ook door het vermogen om de textuur van de ervaring te voelen en deze een plaats in perspectief te kunnen geven van het leven zelf. De uitdaging is om het vermogen te ontwikkelen om onze innerlijke rijkdom, onze beelden, onze intuïtieve flitsen, onze diepe ervaringen, te vertalen naar concepten die gedeeld kunnen worden. Het is een dans tussen het woordeloze en het woordgebruik, tussen de diepe binnenwereld en de gedeelde mental map.

De paradox van de verbinding

Hier stuiten we echter vaak op de paradox: juist in onze pogingen om de wereld te verbinden, scheiden we haar vaak in nog kleinere stukjes. We creëren netwerken, we bouwen platforms, we schrijven manifesten voor ‘inclusiviteit’, maar we vergeten dat echte verbinding niet kan worden georganiseerd. Ze kan alleen worden toegelaten.

Verbinding is een werkwoord dat zich voltrekt in de ruimte tussen mensen. Van die onbenoembare zone waar taal ophoudt en de transmissie begint, naar de letterlijkheid van het contact en de gedeelde bewoordingen waaronder wij hetzelfde denken te verstaan, zodat ze ons samen laat zijn. Het is de zone waar twee mensen elkaar aankijken en in elkaars ogen de melancholie van de eindigheid herkennen en hier begrip op delen. Het erkennen dat wij, in onze tijdelijkheid, samen een verhaal schrijven dat groter is dan wijzelf. Dat ieder voor zich individueel beleeft, maar wel samen gedeeld kan worden. Die taal opnieuw uitvinden, is onze kans en onze opdracht als we willen stoppen met overleven en herinneren wat het is om daadwerkelijk levend te zijn.

De volgende keer dat die stille melancholie zich aandient, midden in een lach, een omhelzing, een moment van volheid, duw het verdriet dan niet weg. Laat het er zijn.

Want het bewijst dat je leeft. Het is geen falen maar een diep, breed en onherroepelijk verbonden zijn met alles wat is.

Hoe begin je?

Taal is levend. Taal kan veranderen. En als taal verandert, verandert ook hoe we de wereld ervaren. Dit is een oproep tot een nieuwe manier van zijn. Wat is voor jou een woord of een gebrek aan woorden dat je ervaring van de wereld heeft veranderd?

Dit is de uitnodiging om te experimenteren. Probeer het deze week eens:

Spreek over de natuur alsof ze leeft, want dat doet ze. Zeg niet ‘de boom’, maar ‘de eik die daar staat’. Zeg niet ‘de rivier’, maar ‘de rivier die stroomt’. Geef naam aan wat je voelt, ook als het geen woord heeft in onze taal. Voel je hüzün? Noem het dan zo. Ervaar je saudade? Erken het. Luister niet alleen naar de woorden, maar ook naar de stilte eromheen. Wat wordt niet gezegd? Wat voel je tussen de regels door?

 Bronnen:

Braiding Sweetgrass, Robin Wall Kimmerer - Taal als brug naar verbondenheid met de natuur

Carl Jung - Symbolen en beelden als oertaal van de ziel, Het Rode Boek

Advaita-traditie - Taal als vingerwijzing naar het Woordloze

Hüzün en saudade - Woorden voor ervaringen die onze taal ontberen

Orhan Pamuk - Istanbul: Herinneringen en de stad

UC Berkeley-onderzoek - Bitterszoete emoties en neurale processen

Dit artikel is geïnspireerd op de inzichten uit Bewustzijn in Actie en de gesprekken over cognitie, taal en transmissie als pijlers van menselijke ontwikkeling. Het is een pleidooi voor een taal die niet alleen beschrijft, maar die leeft.

Van rechterhersenhelft-verhongering naar een cultuur van “nous”.
Een pleidooi voor innerlijke diepte in tijden van fragmentatie 

Fragmentatie is het kenmerkende falen van onze tijd: kennis opgesplitst in afzonderlijke vakjes, gemeenschappen afgesloten van elkaar, individuen losgemaakt van de systemen waarvan ze afhankelijk zijn, en ieder van hen die de problemen creëert waarvan ze zeggen bevrijd te willen worden. Om hieruit te breken, moeten we op elk niveau de verantwoordelijkheid nemen voor het transformeren van de omstandigheden die we zelf in stand houden. Dit vereist dat we onszelf weer zien als deelnemers aan een diep onderling verbonden werkelijkheid, waar deel en geheel elkaar op elke schaal vormgeven.

De leegte die we niet kunnen benoemen

Er is een gevoel dat velen van ons kennen, maar moeilijk onder woorden kunnen brengen: een holle leegte, een vlakheid die neerdaalt midden in een vol leven, het gevoel dat er iets essentieels ontbreekt; iets wat geen prestatie of bezit ooit kan aanraken.

De psychiater, neurowetenschapper en filosoof Iain McGilchrist heeft dit fenomeen diepgaand onderzocht. In zijn boeken, met name ‘The master and his emissary’, beschrijft hij hoe de moderne cultuur de rechterhersenhelft die o.a. verantwoordelijk is voor betekenisgeving, verbinding en het ervaren van het hele beeld, systematisch onderdrukt. Zijn werk toont aan hoe deze disbalans leidt tot een gevoel van leegte bij mensen die alles hebben en toch niets lijken te voelen en als gevolg daarvan, vaak nog harder willen, meer willen en meer willen beleven om maar te gaan voelen. Deze onderdrukking van de rechterhersenhelft wordt soms aangeduid als "rechterhersenhelft-verhongering", een metafoor die voortkomt uit zijn theorieën.

McGilchrist besteedde twee decennia aan het bestuderen van de vraag: Wat is er mis met de wereld die zoveel mensen voortbrengt die alles hebben en toch niets voelen? Zijn antwoord was neurologisch. Onze hersenen bestaan uit twee hemisferen, die elk een andere rol vervullen. De linkerhersenhelft is gericht op wat we al weten: het categoriseert, analyseert, splitst in onderdelen, zoekt zekerheid, controleert, manipuleert en produceert. Het is buitengewoon goed in het voor elkaar krijgen van dingen. De rechterhersenhelft daarentegen richt zich op wat nieuw is: het ziet het geheel, omarmt ambivalentie, verbindt, voelt, vindt betekenis en ervaart het heilige. Het produceert het gevoel dat het leven de moeite waard is om te leven.

De moderne cultuur, zo ontdekte McGilchrist, is bijna volledig geoptimaliseerd voor de linkerhersenhelft. Productiviteit, efficiëntie, meetbaarheid, controle, zekerheid en output domineren ons denken en handelen. Maar de prijs die we betalen is hoog: de rechterhersenhelft, die verantwoordelijk is voor betekenis, verbinding, schoonheid en het gevoel van volledig leven, is systematisch gemarginaliseerd; uitgehongerd.

Deze disbalans uit zich in een specifieke vorm van leegte die niet opgelost kan worden door meer te bereiken, meer te verbinden of meer informatie te consumeren. Het is de leegte van mensen die alles hebben en toch niets voelen. Een gevoel dat McGilchrist beschrijft als de specifieke prijs die we betalen voor een wereld die alleen beloont wat meetbaar en controleerbaar is. Die metaforische naam voor dat gevoel dat zoveel van ons voelen, zonder het te kunnen duiden: rechterhersenhelft-verhongering, is een verarming van het deel in ons dat snakt naar schoonheid, naar echte mysterie, naar verbinding met iets dat groter is dan productiviteit. Het is het verlangen naar een ervaring die ons raakt op een manier die niet in cijfers is uit te drukken. Doordat dit deel inmiddels al jaren op leegloop draait, terwijl de linkerhersenhelft, die gericht is op analyse, controle en efficiëntie, volop aandacht krijgt in al onze systemen en onvermoeibaar blijft optimaliseren, produceren en presteren, verarmen we naast ons gevoel, de betekenis van ons handelen; de leegte neemt toe en vormen van zinloosheid, depressiviteit en slaapwandelend robotisme in hoe we de wereld en onszelf ontwikkelen neemt meer en meer de overhand.

We leven in een wereld die geoptimaliseerd is voor de linkerhersenhelft. Een wereld waarin alles gemeten, geanalyseerd en beheerst moet kunnen worden. Maar de prijs die we betalen is hoog: een specifieke leegte, de leegte van mensen die alles hebben en toch niets voelen. De moderne cultuur heeft systematisch de helft van onze hersenen, de helft die verantwoordelijk is voor betekenis, verbinding, schoonheid en het gevoel dat het leven de moeite waard is uitgehongerd.

Dianoia en ‘nous’ (oud-Grieks: νοῦς): van de oude Grieken tot onze tijd

Wat we nu in hersenhelften en hun functies benoemen is niet nieuw. Deze functies en hun kenmerken, die wij als mensen hebben, hadden we ettelijke duizenden jaren geleden ook al en werden door Griekse filosofen al uitgebreid beschreven. Twee termen die hier een grote rol in spelen zijn: dianoia en nous. Om met de laatste te beginnen:

Nous is in de Griekse traditie het hoogste vermogen van de geest. Het is geen gewoon denkvermogen dat losse feiten ordent, maar een innerlijke ontvankelijkheid voor waarheid. Het is het vermogen waarmee de mens niet alleen redeneert, maar ook begrijpt wat een zaak in haar kern is. Nous is zien zonder ogen, weten zonder omwegen, begrijpen zonder mentale drukte. Daarmee verschilt het van het alledaagse verstand. Verstand wil analyseren, onderscheiden, bewijzen en beheersen. Nous is stiller, dieper en directer. Het is niet zo luidruchtig en trekt niet aan de aandacht, zoals de snelle prikkel van het moderne leven. Maar het draagt wel de mogelijkheid in zich van echte oriëntatie. Zonder nous blijven we gevangen in fragmenten. Met nous kunnen we het geheel weer vermoeden.

De ontwikkeling van het begrip ‘nous’

In de oudste Griekse filosofie is nous verbonden met kosmische ordening. Bij Anaxagoras verschijnt nous als de ordenende kracht die de wereld in beweging zet en structuur geeft. Belangrijk uitgangpunt hierbij is dat nous in haar oorsprong niet een menselijke vaardigheid is, maar iets groters; een beginsel van orde in de werkelijkheid zelf. De mens kan daaraan deelnemen.

Later krijgt nous bij Plato een meer uitgesproken geestelijke en kennistheoretische betekenis. Bij hem staat nous boven het discursieve denken. Het is het vermogen om de Ideeën te schouwen, dus om toegang te krijgen tot wat onveranderlijk en werkelijk is. In Aristotelische termen wordt nous het intellect dat eerste beginselen direct kent. In latere spirituele tradities wordt het begrip nog sterker innerlijk en contemplatief geladen. Maar overal blijft dezelfde kern aanwezig: nous is een vorm waarbij mensen een onmiddellijk en direct inzicht in het wezenlijke verkrijgen.

Dat maakt het begrip tegelijk filosofisch, antropologisch en moreel. Filosofisch, omdat het gaat over de aard van kennis. Antropologisch, omdat het iets zegt over de structuur van de mens. Moreel, omdat een mens zonder innerlijk inzicht gemakkelijk verdwaalt in impuls, gewoonte en collectieve blindheid.

Dianoia als tussenstadium van kennen

Het eerste begrip hierboven genoemd is ‘dianoia’. Om nous goed te begrijpen, moet je ook zien wat het niet is. Plato maakt namelijk een belangrijk onderscheid tussen dianoia en nous. Dianoia is het discursieve, stapsgewijze denken. Het is redeneren op basis van aannames, het volgen van een logische keten, het opbouwen van een bewijs. Dit is waardevol en noodzakelijk, maar niet het hoogste niveau van kennis.

Dianoia is een tussenstadium. Het is hoger dan meningen of indrukken, maar lager dan direct inzicht. In de wiskunde bijvoorbeeld werken we vaak dianoetisch: we veronderstellen axioma’s, volgen regels, trekken conclusies. Dat is krachtig denken, maar het rust nog op iets dat zelf niet volledig doorzien wordt. Nous gaat verder. Het vraagt niet alleen of een redenering klopt, maar of we werkelijk zien wat de grond ervan is. Je kunt het zo samenvatten: dianoia beweegt door het denken heen; nous rust in het inzicht. Dianoia is het pad. Nous is de grond waarmee het pad zichtbaar wordt. In deze oorsprong kunnen we overigens ook de continue strijd in onze tijd tussen wetenschap en religie beter begrijpen. We bezien ze als gelijkwaardige grootheden die beiden de wereld willen kunnen beschrijven vanuit hun eigen perspectief en elkaar daardoor eerder lijken te bestrijden dan te willen ondersteunen. Het gegeven dat er een hiërarchie van kennis naar wijsheid lijkt te bestaan, zou deze strijd direct kunnen ontzenuwen.

De effecten van het verschil tussen informatie en wijsheid

Onze cultuur verwart vaak helder redeneren met wijsheid. We prijzen intelligentie, argumentatie en efficiëntie, maar vergeten te vragen of we werkelijk zien wat wezenlijk is. Daardoor kunnen samenlevingen technisch hoogontwikkeld zijn, en toch geestelijk arm.

Dianoia is het discursieve denken: het vermogen om te plannen, te meten, te verklaren. Het is waardevol, noodzakelijk zelfs. Maar het is niet genoeg.

Nous is het directe, levende inzicht. Het vermogen om waarheid te herkennen nog voordat we haar volledig hebben uitgedacht. Nous is het licht dat ons helpt zien waarom we iets doen, niet alleen hoe. Zonder nous verwordt redeneren tot instrumenteel denken. We vragen ons niet meer af: Wat is waar? Wat is goed? Wat is menselijk? In plaats daarvan vragen we: Wat werkt? Wat levert op? Wat is controleerbaar? Zo is onze cultuur verschoven van wijsheid naar beheersing, van innerlijke oriëntatie naar functionele efficiëntie.

De gevolgen zijn overal zichtbaar. We leven in een wereld vol informatie, met steeds minder oriëntatie. Vol communicatie, met weinig echte ontmoeting. Vol activiteit, met weinig stilte. En zonder stilte en ruimte of leegte, kan nous nauwelijks oplichten. We zijn gaan leven in een wereld die ingericht is op prikkels, productie en meetbaarheid. In die zin kan men spreken van een beweging naar geestelijke armoede in de zin van innerlijke uitgeputheid, vervlakking en verlies aan betekenis. Wanneer mensen niet meer vanuit nous leven, worden zij kwetsbaar voor collectieve onrust, cynisme, verslaving aan afleiding en een vorm van geestelijke ziekte die zich uit in onvermogen om werkelijk te onderscheiden, te kiezen en te dragen.

Geestelijke ziekte hoeft hier niet klinisch te worden opgevat. Het gaat om een existentieel verschijnsel: een mens die zijn innerlijke centrum verliest, leeft wel, denkt wel, werkt wel, maar is niet meer werkelijk geworteld in een voelbare waarheid. Hij of zij reageert, maar handelt niet vanuit helderheid. Dat uit zich in versnippering, rusteloosheid, afhankelijkheid van externe bevestiging en verlies van betekenisvol onderscheid. Zonder nous wordt het moeilijk om tussen schijn en wezen te onderscheiden. Men volgt dan trends, systemen of groepsdruk in plaats van innerlijk inzicht. De mens raakt buiten zichzelf aangewezen op bevestiging en dat is bij uitstek de kern van vervreemding.

In een samenleving die deze toestand normaliseert, groeit de kans op collectieve geestelijke verarming. Dan worden mensen steeds vaardiger in aanpassen en steeds zwakker in waarnemen. Steeds beter in presteren, steeds minder in begrijpen. Steeds actiever en tegelijkertijd steeds minder aanwezig. 

Van fragmentatie naar nous

Hoe kunnen we deze spiraal doorbreken? We kunnen een aantal dingen vrij eenvoudig doen: Het vermogen herstellen om waarheid te herkennen door het innerlijke licht van inzicht weer te leren vertrouwen en de wereld weer werkelijk te gaan en willen zien.

De oplossing begint klein, maar is diepgaand: 

Vertragen: Nous groeit niet in een permanente stroom van prikkels. We moeten ruimte creëren voor stilte, reflectie en onverdeelde aandacht. Wie nooit stil is, hoort de diepte niet.

Onderscheidingsvermogen leren: Niet alleen kennisoverdracht, maar vorming van waarneming. Leren onderscheiden tussen feit en interpretatie, tussen impuls en inzicht, tussen meningen en waarheid.

Contemplatie: Of het nu filosofisch, meditatief, artistiek of spiritueel is. Wat deze praktijken gemeen hebben, is dat ze ons terugbrengen bij een stillere, ontvankelijke staat van bewustzijn.

Moreel kompas scherpen: Nous is niet alleen een intellectuele functie, maar ook verbonden met de toestand van de ziel. Wie verstrikt is in ijdelheid, drift of begeerte, ziet minder helder. 

Nous als kompas voor een nieuwe cultuur

Nous is wat mij betreft, hiermee geen oud, stoffig begrip uit een vergeelde filosofische traditie. Juist niet... Het is een noodzakelijke tegenkracht tegen de geestelijke verarming van onze tijd en verdient een herbeleving. Het herinnert ons eraan dat de mens meer is dan een informatie-verwerkend wezen. We zijn wezens die kunnen waarnemen, verstaan en de mogelijkheid kennen tot een innerlijk inspirerend en ordelijk, rustgevend leven. We zien verbanden en zijn verbonden. Nous maakt het relationele zichtbaar en geeft ons daarmee onze plaats in een ordening terug. Vanuit een beeld van hierarchie en onze zelfgegeven plaats aan de top van de pyramide, verplaatst het ons naar het web van leven en zicht op relatie. Van lineair naar circulair. In een samenleving die nous serieus neemt, is stilte niet verdacht, vertraging niet synoniem met verlies, en wijsheid niet gereduceerd tot productiviteit. Het is een cultuur waarin we opnieuw leren wat het betekent om werkelijk aanwezig te zijn; in onszelf, in onze omgeving, en in het grotere geheel waar we deel van uitmaken.

De uitdaging van deze tijd is dieper te zien en beter te begrijpen, weer te voelen wat het leven werkelijk de moeite waard maakt. De kunst van het leven toelaten begint heel eenvoudig: 10 minuten per dag de moed hebben om te stoppen; jezelf opnieuw te verbinden met het leven en je omgeving. Om naar muziek te luisteren met volledige aandacht. Om een wandeling te maken zonder bestemming. Om een gesprek te voeren zonder agenda. Om een kunstwerk te bekijken tot er iets in ons verschuift. Om bewust stil te staan bij wat ons werkelijk beweegt. Want zo herinneren we onszelf eraan dat we niet alleen denkende wezens zijn, maar ook voelende, verbonden, levende wezens. En misschien ligt daar wel de uitweg uit de fragmentatie van onze tijd: naast dianoia, ruimte voor de herontdekking van nous.

Word Lid

Alle gratis Publicaties

We blijven hardnekkig doen alsof onderwijs vooral draait om kennisoverdracht, prestaties, diploma’s en arbeidsmarktrelevantie. Alsof jonge mensen vooral geholpen zijn met meer toetsen, meer specialisatie, meer efficiëntie en meer strategie. Alsof de wereld waarin zij moeten leven gewoon een iets complexere versie is van de wereld waarvoor hun ouders en docenten ooit werden opgeleid.

Maar dat is niet de wereld waarin studenten vandaag leven. Zij groeien op in een tijd van klimaatontwrichting, politieke polarisatie, digitale overprikkeling, economische onzekerheid, misinformatie, sociale fragmentatie en een voortdurend gevoel dat de toekomst minder stabiel is dan de belofte die hun is voorgehouden. Terwijl die werkelijkheid zwaarder op hen drukt, blijft het onderwijs onveranderd op de oude leest geschoeid. Terwijl bedrijven ook al jaren roepen dat hun behoefte aan skillsets van hun medewerkers verandert, blijft een groot deel van het onderwijs doen alsof het voldoende is om hen “goed voor te bereiden op de arbeidsmarkt”.

Die belofte van onderwijs klinkt ergens nog steeds vertrouwd: kennis, vaardigheden, een baan, succes. Dat is echter niet alleen achterhaald, het begint ook gevaarlijk te worden! Want wat gebeurt er wanneer onderwijs vooral inzet op cognitieve beheersing, maar nauwelijks op innerlijke ontwikkeling? Wat gebeurt er wanneer jongeren wel leren analyseren, presteren en concurreren, maar nauwelijks leren hoe ze hun eigen bewustzijn kunnen begrijpen, verdiepen en belichamen en daarmee nauwelijks leren om zichzelf staande te houden in hun eigen onrust? Wat gebeurt er als we studenten opleiden voor een systeem dat zelf deel, zo niet oorzaak is van het probleem?

Dan krijgen we precies wat we nu al zien: jonge mensen die zich vaker angstig, opgejaagd, leeg, somber of richtingloos voelen. Niet omdat ze te zwak zijn, maar omdat ze scherp aanvoelen dat het verhaal niet klopt en van de vertellers van dat verhaal niet de instrumenten krijgen die ze nodig hebben. Ze leven niet in de wereld waarvoor jij en ik ooit werden opgeleid. Ze leven in deze wereld. Een wereld van klimaatinstorting, politieke hysterie, digitale waanzin, economische kaalslag en een existentiële onrust die dieper snijdt dan welke toets ook ooit kan meten.

En ondertussen blijft onderwijs hameren op output. Meer punten. Meer stages. Meer netwerken. Meer doen. Alsof doen zonder weten wie je bent nog steeds volstaat. Alsof slimme mensen per definitie ook wijze mensen zijn. Alsof een diploma nog steeds garant staat voor houvast in een tijd waarin niets nog garant staat. Dat is de leugen die we collectief in stand houden. En de prijs wordt betaald door een generatie die niet zwak is, maar wakker. Te wakker voor onze verouderde pedagogiek.

EEN GENERATIE ONDER DRUK

Studenten melden zich massaal bij psychologen. Niet alleen de nationale onderzoeken (o.a. Trimbos instituut),maar ook de wereldwijde rapporten tonen dalende geluksniveaus, vooral onder jongeren in het Westen.  Jongeren leven midden in een informatieomgeving die permanent alarm slaat. Ze zien tipping points, oorlogen, polarisatie, inflatie, AI-ontwikkelingen, sociale ontwrichting en ecologische afbraak in één doorlopende stroom op hun scherm. Hun zenuwstelsel krijgt geen rust om dit te verwerken. Hun opleiding biedt vervolgens vaak weinig meer dan prestatiedruk, planningen, targets en deadlines. En als het dan echt misgaat wordt er, alsof de last van deze tijd vooral een individuele verantwoordelijkheid is, verwezen naar zelfzorg, mentale hulp in het alternatieve circuit, of de reguliere gezondheidszorg. De eerste vraagt een basis die niet aangeleerd is, het tweede kost geld, wat ze niet hebben en de derde stroomt over in wachtlijsten.

Maar veel studenten van nu lopen niet gewoon vast omdat ze lui zijn of individueel een probleem ervaren. Ze lopen vast omdat hun systeem hen voortdurend vraagt om meer te worden, sneller te worden en beter te presteren, terwijl er tegelijk weinig ruimte is om te begrijpen wie ze eigenlijk zijn en hoe ze zich tot de wereld willen verhouden. Onderwijs heeft in die zin iets schizofreens gekregen. Het zegt studenten dat ze kritisch moeten denken, maar beloont vaak conformiteit. Het zegt dat welzijn belangrijk is, maar produceert systemen die stress verhogen. Het zegt dat duurzaamheid belangrijk is, maar blijft mensen opleiden voor groei-denken en korte-termijnlogica. Het zegt dat studenten centraal staan, maar behandelt hen vaak als outputmachines.

Geen wonder dat zoveel jongeren zich vervreemd voelen. Die mismatch vertaalt zich in angst, depressie, apathie en een gevoel van zinloosheid. Dat is een signaal dat onderwijs geen antwoord geeft op de fundamentele situatie van deze tijd. Daar raakt onderwijs aan de kern van ‘Bewustzijn in Actie’ : als de buitenwereld complexer wordt, moet ook het innerlijk vermogen om die complexiteit te dragen en te duiden groeien. Onderwijs is de plek bij uitstek om dit te doen!

Bewustzijn in Actie brengt spirituele wijsheid, ontwikkelingspsychologie, integrale theorie en systeemdenken samen tot één samenhangende benadering voor persoonlijke én maatschappelijke transformatie. Centraal staat één vraag: wat moet er in ons bewustzijn mee-ontwikkelen om in toenemende complexiteit volwassen, bekwaam en levensbevestigend te handelen?

DE METACRISIS IS GEEN METAFOOR

Diverse onderzoeken noemen deze tijd treffend de tijd van de metacrisis: een kluwen van crises die elkaar voeden en versterken. Klimaat ontwricht ecosystemen. Ongelijkheid splijt samenlevingen. Autoritarisme verstikt waarheid. Sociale media versnippert aandacht. Jongeren voelen dat alles samenhangt, maar onderwijs hakt het in stukken. Vakken. Modules. Toetsen. Alsof de wereld een legpuzzel is die netjes in hokjes past.

Wat leert een student economie zonder ecologische grenzen? Wat leert een psycholoog zonder systeemkritiek? Wat leert een jurist zonder machtsanalyse? Wat leert een ingenieur zonder moreel kader? Niets wat deze tijd werkelijk nodig heeft. Of erger: een valse competentie. Een diploma dat zegt: ‘jij bent klaar.’ Terwijl de wereld schreeuwt: ‘jullie zijn niet eens begonnen’.

Het resultaat is voorspelbaar. Studenten voelen de wereld aan als een dreiging die ze niet goed kunnen benoemen. Angst wordt daarmee een persoonlijk probleem en een structurele ervaring. Depressie wordt als we niet uitkijken cultureel, voor bij de individuele psychologie en apathie, gezien de omvang. Onderzoeken in en over onderwijs maken inmiddels genadeloos duidelijk: onderwijs is medeplichtig wanneer het de crisis negeert, bagatelliseert of probeert te dempen met technocratische pleisters die de wonde niet helen.

Dat betekent overigens niet dat onderwijs waardeloos is en dat er niet een enorme waardering kan zijn voor de mensen die erin werken. Het betekent wel dat onderwijs radicaal anders moet worden gedacht. Niet als neutrale machine voor kennisproductie, maar als vormingspraktijk voor het leven. Het is niet meer voldoende om alleen voor te bereiden op meedoen in een beschadigd systeem, we moeten jonge mensen leren zich te ontwikkelen in bewust handelen in een ontwrichtende werkelijkheid. 

WAAROM WIJ NIET ZIEN DAT JONGEREN LIJDEN

Stel je een student voor. Slim. Ambitieus. Geconfronteerd met rapporten over tipping points, polarisatie, AI-overname, ongelijkheid die explodeert. Ze voelt het in haar lijf: onrust, kortademigheid, slapeloosheid. Onderwijs zegt: focus op je thesis. Therapie zegt: mindfulness. Samenleving zegt: kop op, werk harder.

Niemand zegt: ontwikkel je bewustzijn. Niemand zegt: leer zien dat je niet je gedachten bent, niet je angst, niet je falen. Niemand wijst haar op de vortex van ego die haar gevangen houdt: die naar-binnen-draaiende kracht van identificatie, controle en afgescheidenheid. Niemand leert haar het Zelf Reflectief Gewaarzijn dat afstand schept, perspectief verruimt en rust mogelijk maakt. Hoe kan het dat we jongeren nauwelijks taal geven voor wat er innerlijk met hen gebeurt. We leren ze analyseren, interpreteren, produceren, presenteren. Maar we leren ze veel te weinig waarnemen en onderscheiden. Veel te weinig doorzien hoe gedachten, gevoelens, verwachtingen en maatschappelijke druk zich in hen verstrengelen. De vraag hier, is waarom wij hun lijden zo slecht lezen?

HET FAILLIET VAN ONDERWIJS; VIER PEDAGOGISCHE ZONDEN

Onderwijs volgt de maatschappelijk bestendige lijn van groei als narratief. We stomen mensen klaar om deel te nemen aan onze zelf gekozen ‘self fulfilling’ ontwikkeling van die maatschappij, waarbij niet de mens maar de groei centraal staat. Daardoor kunnen we die mens ook als middel uit het oog verliezen, als we maar oog op het doel houden In lijn daarmee zie je veel voorkomende vormen van vakontwikkeling  die binnen onderwijs te categoriseren zijn en die de metacrisis verergeren of negeren.

De eerste categorie bestaat uit actieve medeplichtigen: opleidingen die bijdragen aan destructie. Neoklassieke economie die groei heiligt, ondanks ecologische grenzen. Studies in niet-duurzame landbouw, AI, marketing of politieke communicatie, zonder morele reflectie op de gevolgen van wat ze normaliseren.

De tweede categorie bestaat uit ontkenners: de meeste vakken negeren de metacrisis. Geesteswetenschappen zonder systeemkritiek. Wiskunde zonder ecologie. Bedrijfskunde zonder realiteitsbesef. Liberale neutraliteit als excuus voor onverschilligheid.

De derde categorie is die van het te optimistische onderwijs: techno-oplossingen en SDG-greenwashing. Groene groei als oplossing voor de problemen. Hernieuwbare energie zonder systeemkritiek. Innovatie zonder begrenzing. Alsof ontkoppeling van groei en footprint realistisch is, terwijl het bewijs keer op keer laat zien dat dit veel minder vanzelfsprekend is dan vaak wordt voorgesteld.

De vierde categorie is misschien wel de meest frustrerende: doemschilders. Onderwijs dat de crisis wel benoemt, maar studenten vervolgens achterlaat zonder kompas. Feiten overladen, handelingsvermogen onthouden. Ernst tonen, maar geen richting geven.

Deze pedagogieën produceren geen ecologische bewuste burgers en integraal ontwikkelde mensen, maar efficiënte radertjes in een falend systeem. Ze missen allemaal bewustzijnsontwikkeling. Ze houden studenten gevangen in een beperkt zijns-niveau. 

‘Bewustzijn in Actie’ als onderdeel van curricula, biedt hier een uitweg: maak bewustzijn trainbaar, belichaamd en deelbaar. Van onbewust reageren naar bewust kiezen. Van afgescheiden worstelen naar verbonden handelen.

WAT STUDENTEN WERKELIJK NODIG HEBBEN

De staat van onderwijs laat zien dat studenten meer nodig hebben dan technische expertise of economische inzetbaarheid. ‘Bewustzijn in Actie’ helpt die behoefte inhoudelijk te concretiseren. In samenhang met de conclusies uit rapporten leiden ze tot een duidelijke lijst van wat jonge mensen nodig hebben om deze tijd aan te kunnen.

• Zij hebben contextbewustzijn nodig. Ze moeten begrijpen hoe ecologische, sociale, psychologische en politieke systemen samenhangen.

• Zij hebben zelfreflectief vermogen nodig. Ze moeten kunnen waarnemen wat er innerlijk gebeurt, zonder er direct door meegesleept te worden.

• Zij hebben emotionele draagkracht nodig. Ze moeten leren omgaan met angst, teleurstelling, twijfel en rouw zonder te verharden.

• Zij hebben relationeel bewustzijn nodig. Ze moeten voelen dat zij niet losstaan van anderen, maar deel zijn van een groter weefsel van leven.

• Zij hebben handelingsvermogen nodig. Ze moeten ervaren dat hun keuzes ertoe doen, ook als zij de wereld niet in hun eentje kunnen oplossen.

• Zij hebben zin en betekenis nodig. Ze moeten leren dat leren niet alleen iets is dat nuttig is, maar ook iets dat richting geeft aan hoe je wilt leven.

• Zij hebben oefening in aanwezigheid nodig. Ze moeten trainen in aandacht, belichaming en innerlijke rust, juist omdat de wereld hen voortdurend uit hun centrum trekt.

Dat kun je zien als een aanvulling op het toch al drukke curriculum, maar veel liever beschouw ik het als een pedagogisch minimum om volwassen mensen te ontwikkelen.

EEN ANDERE DEFINITIE VAN SUCCES

Misschien moeten we daarom ook stoppen met succes meten op de manier die we gewend zijn. Als onderwijs alleen succesvol is wanneer studenten sneller doorstromen, hoger scoren en beter betaald werk vinden, dan missen we het belangrijkste. Succes zou ook kunnen betekenen dat een jong mens beter weet wie hij of zij is. Dat iemand leert omgaan met onzekerheid zonder direct te verharden. Dat iemand morele moed ontwikkelt. Dat iemand leert luisteren, verbinden, reflecteren en handelen vanuit bewustzijn. Dat iemand competent en compassievol wordt. Niet alleen slim, maar ook wijs.

Dat klinkt misschien idealistisch. Maar wat is het alternatief? Een generatie die goed getraind is voor een wereld die onleefbaar dreigt te worden? Voor mij is dat geen idealisme, het is de enige realistische houding.

DE ROL VAN DE DOCENT VERANDERT

Als bewustzijnsontwikkeling serieus wordt genomen, verandert ook de rol van de docent. Dan is de docent niet alleen kennisdrager of beoordelaar, maar ook gids in een proces van worden. Dat betekent dat onderwijs niet langer kan doen alsof menselijke ontwikkeling ophoudt bij informatieoverdracht. Docenten zien immers dagelijks wat de gevolgen zijn van de huidige mismatch. Ze zien studenten die wel slim zijn, maar uitgeput. Studenten die wel ambitieus zijn, maar angstig. Studenten die wel betrokken zijn, maar hun focus verliezen in een wereld van constante prikkels. Studenten die een toekomst moeten vormgeven terwijl hun innerlijke basis nog wankel is. Er is een noodzaak voor de ontwikkeling van volwassenheid in de onderwijsrelatie met minder afstandelijke neutraliteit en meer realiteitszin. Minder doen alsof alles beheersbaar is en met meer ruimte voor reflectie, verbinding en betekenis.

Voor studenten betekent dit onder andere ontwikkeling op:

• Zelfreflectie: Waarnemen zonder identificatie met gedachten of emoties.

• Perspectiefwisseling: Van “ik vs. wereld” naar “ik in het geheel”.

• Emotionele draagkracht: Angst en onzekerheid hanteren zonder verlamming.

• Relationeel bewustzijn: Verbondenheid met mens, natuur en systeem.

VAN DIAGNOSE NAAR PRAKTIJK

Doel: Integreer bewustzijnstraining in het curriculum. Dat hoeft niet groots en plechtig. Het kan klein beginnen. Een college dat opent met een korte check-in. Een reflectie-oefening na een casus. Een groepsgesprek dat niet alleen draait om het juiste antwoord, maar om de vraag wat een situatie met je doet en wat die laat zien over het systeem waar je deel van bent. Een stage die niet alleen afrekent op output, maar ook op zelfkennis. Een docent die niet alleen uitlegt, maar ook ruimte maakt voor betekenis. Voorbeelden van hoe je dit integreert? Begin klein, schaal dan op.

1. Curriculum-hervorming

• Elke module start met bewustzijnscheck-in: “Wat voel je nu? Wat projecteer je?”

• 20% van de tijd besteden aan reflectie: journals, perspectief-oefeningen (van ego naar systeem).

• Interdisciplinaire metacrisis-modules: klimaat + psychologie + economie.

2. Docententraining

• Gidsen worden, geen overdragers. Training in bewustzijnstadia, dialoogfacilitatie.

• Zelfontwikkeling verplicht: van amber (traditioneel) naar groen/turquoise (integraal).

• Zelfbewustzijn en ontwikkeling van het eigen ‘binnenwerk’ als spiegel voor studenten.

3. Beoordeling herzien

• Zelfkennis en reflectieontwikkeling meewegen: “Hoe reflecteer je op je aannames?”

• Peer-feedback op relationeel bewustzijn.

4. Dagelijkse praktijk

• Stilte voor colleges. Ademhaling bij stress. Groepsdialoog over triggers.

• Stages met bewustzijnsevaluatie: “Wat leerde dit over je patronen?”

5. Institutionele shift

• Minder content, meer vorming. Meten van welzijn als KPI.

• Partnerschappen met Bewustzijn in Actie-achtige initiatieven.

Als je dit op je in laat werken, weet je dat deze omvorming vraagt om een andere cultuur. Minder content, meer vorming. Minder reflexmatige prestatie, meer bewuste aanwezigheid. Minder onderwijs als productielijn, meer onderwijs als oefenruimte voor menswording. En ja, dat vraagt iets van instellingen. Maar het vraagt vooral iets van ons denken. We moeten durven erkennen dat het oude model zijn grens heeft bereikt. Onderwijs kan dit. In alle omvormingen van de afgelopen decennia, is dit er ook ‘gewoon één’. In die zin niets nieuws, maar wel een die leidt tot vitaal onderwijs, vitale studenten en aansluiting op de noden van de maatschappij.

Tegenwerpingen ontkracht

Bij alles wat verandert, hoort ook dat er tegenwerkende krachten zijn. Tegenwerpingen die de gewenste koers ontkrachten, bestrijden, onderwerpen of negeren. Zo ook hier een aantal tegenwerpingen. De eerste is voorspelbaar: dit is toch veel te soft voor de arbeidsmarkt? Nee. Ontwikkeld bewustzijn verhoogt veerkracht, besluitvorming, empathie en het vermogen om onder druk helder te blijven. Dat zijn geen zachte eigenschappen. Dat zijn kerncompetenties voor leiderschap in een onzekere wereld.

De tweede tegenwerping: daar is geen tijd voor in volle curricula. Dan is de reactie simpel: snij irrelevantie weg. Als de tijd waarin we leven werkelijk zo ingrijpend is als we zeggen, dan moeten we stoppen met doen alsof elk bestaand onderdeel van elk curriculum heilig is.

De derde tegenwerping: dit is niet meetbaar. Dat klopt niet. Bewustzijnsontwikkeling kan wel degelijk in ontwikkelingsniveaus, reflectievaardigheden en relationele vermogens zichtbaar worden gemaakt. Niet als harde meetlat voor menselijke waardigheid, maar wel als serieus ontwikkelterrein.

De vierde tegenwerping: docenten zijn hier niet klaar voor. Dan is het antwoord: train ze. Niemand wordt geboren als gids in een metacrisis. Maar velen hebben wel de moed om te leren.

De vijfde tegenwerping: dit is te duur. Maar de kosten van het tegenovergestelde zijn hoger. Mentale zorg, uitval, vervreemding, cynisme en maatschappelijke desintegratie kosten al enorm veel. Een onderwijsmodel dat bewustzijn serieus neemt, is geen luxe. Het is preventie.

De inzet: Bewustzijnsontwikkeling is existentieel

Dit stuk is niet bedoeld als kritiek op de mensen die onderwijs naar eer en geweten vormgeven. Het is een systeemanalyse van wat onderwijs kan zijn, als we de aansluiting weer weten te vinden naar wat de wereld nodig is. Een aansluiting waarvan ook binnen onderwijs veelvuldig hoorbaar is dat we die in de overheidsbemoeienis, de regels en structuren verloren beginnen te raken. Maar breder nog dan dat, is dit niet eens een onderwijs crisis. Het is een bewustzijnscrisis, waarbij onderwijs een sleutel in handen heeft voor de aanpak ervan. Zonder verticale groei blijven we gevangen in ego-valkuilen: polarisatie, kortetermijndenken, ontkenning. Jongeren voelen het intuïtief. Ze eisen betekenis boven skills.

En misschien is dat wel de belangrijkste les van deze tijd: jonge mensen vragen naast het leren van een vak, ook om richting; oriëntatie op het leven, vanuit kennis over zichzelf en hun eigen binnenwerk; om een manier van leven die klopt met de werkelijkheid. De vraag is simpel: blijven we studenten klaarstomen voor een stervend systeem, of vormen we hen tot bewuste wezens die een nieuwe wereld kunnen helpen bouwen?

Bronnen:

https://www.trimbos.nl/kennisbank/tri-61-026-rapport-monitor-mentale-gezondheid/
https://www.cambridge.org/core/journals/australian-journal-of-environmental-education/article/from-miserable-pedagogies-to-anthropocene-intelligence-for-universities-in-the-metacrisis/3F88B03A8ADBE857E634642A21BE6946
https://naturalchange.nl/bewustzijninactie/ – Boek: ‘Bewustzijn in Actie’ Menselijke ontwikkeling als uitweg uit de metacrisis – Allard de Ranitz – 2026.

De verlammende kracht van onrust en de weg naar verbondenheid - Bewustzijn in Actie

Neem even een moment om het volgende beeld volledig in je op te nemen: 

Je wordt wakker, opent je telefoon om je dag te plannen. Je verwacht een dag vol productieve taken en kleine successen, maar in plaats daarvan word je overspoeld door berichten over gebroken broze wapenstilstanden, bevolkingsgroepen die elkaar maar blijven bevechten, een nieuwe klimaatramp in een land waar familie van je woont, met beelden van overstromingen en verwoeste huizen; je opent je mail: een bericht van je werkgever dat je afdeling wordt gesloten door automatisering en je baan binnenkort niet meer bestaat. De ‘ping’ van een app meld je, dat je bankrekening is geblokkeerd door een cyberaanval, en je toegang tot geld voor onverwachte uitgaven acuut geblokkeerd is. Je lokale buurtapp geeft een bericht van een buurtgenoot dat de supermarkt waar je altijd boodschappen doet failliet is, en je even terugwerpt op de leegte in je koelkast. Je stijgende adrenaline maakt dat niet meer weet waar je je volgende maaltijd vandaan moet halen. Daarbovenop heeft je beste vriend je vannacht drie keer geprobeerd te bellen en uiteindelijk een keer of tien geappt, kom je nu achter, dat hij een burn-out heeft en zijn sociale leven compleet is ingestort door werkdruk en onzekerheid en het echt even niet meer ziet zitten en als klap op de vuurpijl, valt ter plekke de stroom uit en is niets meer bereikbaar om in actie te kunnen komen om alles wat nu opgestapeld in je hoofd, gedaan wil worden aan te gaan pakken en op te gaan lossen…

Je voelt je overweldigd, alsof de grond onder je voeten wegzakt. Je weet niet waar je moet beginnen, je voelt je machteloos, en je vraagt je af: Hoe kan ik dit allemaal aan? Waar vind ik zekerheid in een wereld die zo onvoorspelbaar voelt?

Dit is, wellicht nog niet in deze omvang, maar wel in steeds verder toenemende mate, een realiteit waar velen van ons in leven: een wereld die instabiel, onvoorspelbaar en oncontroleerbaar wordt door een cumulatie van crises die elkaar versterken. We leven in een tijdperk waarin oude waarheden verdampen, instituties falen, en de systemen die ons ooit beschermden nu zelf een bron van onzekerheid zijn geworden. Oorlogen, klimaatcrises, economische instabiliteit, sociale polarisatie en institutioneel falen zijn geen losse gebeurtenissen meer. Ze zijn symptomen van een fundamentele beving in ons wereldbeeld, onze waarneming en ons zijn. We zijn in een nieuw tijdperk beland: het tijdperk waarin de vraag niet meer luidt: “Hoe lossen we deze crises op?”, maar: “Hoe kunnen we deze crises dragen in de doorgang naar iets nieuws en wat vraagt dat van ons als mens?”

Deze crises kennen een oorsprong. Ze zijn geen toevallige samenloop van omstandigheden in een tijdperk waarin wij ook blijken te leven. Ze stuk voor stuk ‘Man-Made’ en het gevolg van een bewustzijnscrisis, een diepe kloof tussen wie we zijn, hoe we met elkaar omgaan, en hoe we met de wereld omgaan. We hebben een wereld gecreëerd die ons uitput, die ons uit elkaar drijft, en die ons leert dat groei gelijkstaat aan uitputting. We hebben geleerd om te leven in afgescheidenheid, om te streven naar controle, om te geloven dat groei de enige weg is naar welvaart. Maar nu de grenzen van die wereld zichtbaar worden, zien we dat deze benadering ons niet naar welzijn brengt, maar naar uitputting. De wereld is niet maakbaar. Ze is levend. En levende systemen vragen om afstemming, niet om beheersing.

WAT MAAKT DAT MENSEN VERLAMMEN? DE WETENSCHAP VAN VERLIES EN ONMACHT

Verlamming is een biologische en psychologische reactie op overweldigende stress en onzekerheid. Onderzoek in neurowetenschap en klinische psychologie toont aan dat ons brein, wanneer het wordt blootgesteld aan chronische onzekerheid, gevaar of verlies van controle, overgaat in een toestand van hyperalertheid. Dit is een overlevingsmechanisme dat ons voorbereidt op actie, maar wanneer de dreiging niet voorbijgaat, raakt het systeem overbelast. Het gevolg? Cognitieve dissonantie, vermijdingsgedrag, en uiteindelijk een gevoel van machteloosheid dat zich manifesteert als apathie.

De Wetenschap achter Verlamming

• Amygdala en Prefrontale Cortex: Onderzoek van neurowetenschapper Joseph LeDoux toont aan dat bij aanhoudende stress de amygdala; het deel van het brein dat verantwoordelijk is voor angst en vecht-of-vluchtreacties, overactief wordt. Dit onderdrukt de prefrontale cortex, het deel dat verantwoordelijk is voor rationeel denken, planning en besluitvorming. Mensen vallen terug op een versmalde impuls reactie, waarbij we ons baseren op patronen uit het verleden en stress een ‘fight, flight, freeze of fawn’ reactie veroorzaakt. Reactief dus, in plaats van rationeel analyserend, integraal afwegend, actief, waardoor ze ultiem vastlopen in hun oude patronen en automatismes.

• Traumatische Stress en Dissociatie: Chronische blootstelling aan oncontroleerbare situaties kan leiden tot dissociatieve symptomen, een staat waarin mensen zich losmaken van de realiteit als een manier om de pijn te ontwijken. Dit verklaart waarom zoveel mensen in deze tijd emotioneel afwezig lijken..

• Leerpsychologie: Martin Seligman’s werk over learned helplessness toont aan dat mensen die herhaaldelijk worden blootgesteld aan oncontroleerbare situaties, uiteindelijk stoppen met proberen. Ze ontwikkelen een verwachting van falen, ook al zijn er wel mogelijkheden tot actie. Dit is precies wat we zien in systemen die falen: mensen geven op, omdat ze geloven dat er geen alternatief is.

CRISES ALS SPIEGEL: WAT DOEN OORLOGEN, KLIMAATCRISES EN MACHTSMISBRUIK MET ONS?

Oorlogen, klimaatcrises en machtsmisbruik zijn schokken die diep ingrijpen in onze psychologische, sociale en morele structuren. Ze vernietigen fysieke, mentale en emotionele kaders die ons helpen betekenis te geven aan de wereld.

Klimaatverandering is een realiteit die nu al miljoenen mensen treft. Volgens het IPCC ervaren mensen die worden getroffen door klimaatrampen:

• Existentiële angst: Het gevoel dat de wereld niet meer veilig is en dat er geen toekomst is voor hun kinderen.

• Ontkenning als coping-mechanisme: Onderzoek van George Marshall toont aan dat mensen vaak klimaatverandering ontkennen als een manier om de angst te verminderen. Dit verklaart waarom zoveel mensen niets doen, ook al weten ze dat er actie nodig is.

• Solastalgie: Een term bedacht door filosoof Glenn Albrecht, die verwijst naar het verlies van een gevoel van thuisdoor milieuveranderingen. Mensen die hun land zien verdwijnen door woestijnvorming of zeespiegelstijging, ervaren een diep gevoel van rouw.

Corruptie en onmenselijkheden in oorlogen zijn systemische misdaden die diep ingrijpen in de psychische en morele structuur van de samenleving. Onderzoek van Transparency International en psychologen zoals Philip Zimbardo toont aan dat:

• Macht corrumpeert: Mensen die in een positie van macht komen, verliezen vaak hun empathie en morele oordeelsvermogen.

• Morele ontkoppeling: Mensen die betrokken zijn bij corruptie of onmenselijkheden gebruiken eufemismen en rationalisaties om hun gedrag te rechtvaardigen.

• Collectieve onverantwoordelijkheid: In een corrupte omgeving voelen mensen zich vaak minder verantwoordelijk voor hun eigen daden. Ze schuiven de schuld af op “het systeem” of “de anderen”, wat leidt tot een cultuur van passiviteit.

De grootste paradox van onze tijd is dat we leven in een wereld die nooit eerder zoveel mogelijkheden voor verbinding kende en zo verbonden leek, maar waarin de leiders die verantwoordelijk zijn voor die verbinding, de wereld juist verder uit elkaar drijven. Ze handelen uit eigenbelang, machtshonger of ideologische blindheid en verzaken daarmee de zorg voor zwakkeren en groepen die ze kunnen negeren of zelfs gebruiken als ‘zwart schaap’ om hun positie te verbeteren. Dit roept een fundamentele vraag op: Wat doet dit met ons als mensen?  En wellicht belangrijker: Hoe kunnen we hiermee omgaan?

Onderzoek van politicologen zoals Dacher Keltner en historici zoals Yuval Noah Harari laat zien dat:

• Macht verandert mensen: Mensen die macht krijgen, worden vaak minder empathisch en meer risicovol.

• Institutioneel falen: Wanneer instituties corrupt of ineffectief worden, verliezen mensen hun vertrouwen in het systeem, wat leidt tot apathie, cynisme en een gevoel van hopeloosheid.

• De illusie van controle: Leiders die de wereld destabiliseren, handelen vaak vanuit de overtuiging dat ze alles onder controle hebben — een illusie die hen blind maakt voor de echte gevolgen van hun daden.

DE KERN VAN DE ZAAK: VERLAMMING ALS SIGNAAL VOOR TRANSFORMATIE

Stephen Covey introduceerde het concept van de cirkel van invloed en de cirkel van betrokkenheid. De cirkel van invloed omvat de dingen waar we direct invloed op hebben: onze gedachten, onze acties, onze reacties en onze keuzes. De cirkel van btrokkenheid omvat de dingen waar we ons zorgen over maken, maar waar we geen directe invloed op lijken te hebben: de economie, het klimaat, de politiek, de acties van anderen.

Wanneer we, bijvoorbeeld, ons focussen op de cirkel van betrokkenheid door eindeloos te scrollen op social media, te klagen over de toestand van de wereld of ons te verliezen in de nieuwste crisis, voelen we ons vaak machteloos. We worden slachtoffers van omstandigheden, gevangen in een cyclus van frustratie en onmacht. Social media geeft ons korte termijn dopamine en een goed gevoel en lijkt ons daarmee een vorm van invloed te geven, maar in werkelijkheid fragmenteert het onze aandacht en houdt het ons gevangen in een wereld van betrekking, waar we weinig daadwerkelijke invloed kunnen uitoefenen en ons op de onderlaag steeds meer in een positie van ‘learned helplessness’ en stress kunnen ervaren. We nemen veeleer passief deel aan het leven. 

Wanneer we ons zouden kunnen richten op de cirkel van invloed; op onze eigen gedachten, acties en keuzes, vinden we onze kracht terug. We realiseren ons dat we weliswaar niet alles kunnen controleren, maar dat we wel kunnen kiezen hoe we reageren, hoe we handelen en hoe we ons leven vormgeven. Dit is waar echte verandering begint: in ons eigen leven, in onze eigen gemeenschap en in onze eigen relaties.

De crises die we nu meemaken; oorlogen, klimaatverandering, corruptie, machtsmisbruik, zijn symptomen van een groter probleem: het falen van onze systemen om mensen te beschermen, te voeden en te verbinden. Maar ze zijn ook een kans, want wat als we deze crises zien als een uitnodiging om anders te denken? 

Wat als we de verlamming, de woede en de onzekerheid zien als brandstof voor transformatie? 

Dan wordt dit een verhaal van een wereld die op zoek is naar een nieuwe balans. Die balans gaat leiden tot grote politieke veranderingen, maar begint wellicht met onze eigen innerlijke transformatie, onze dichtbijgelegen relaties en buurten; onze gemeenschappen en verbindingen. Zoals de natuur alleen in verbinding kan leven, zo ook zullen wij opnieuw mogen uitvinden, wat die verbindingen betekenen in het licht van de huidige samenleving.

EEN UNIVERSEEL ONTWIKKELPAD

De wereldwijde uitdagingen van vandaag zijn niet alleen technisch of economisch van aard. Ze zijn diepgeworteld in de manier waarop we als mensheid denken, voelen en met elkaar omgaan. Onze huidige systemen zijn gebaseerd op een wereldbeeld dat uitgaat van afgescheidenheid, concurrentie en oneindige groei. Dit heeft geleid tot een diepe fragmentatie, zowel in onszelf als in onze relaties met anderen en met de natuur.

Ongeacht of je naar de menselijke uitdagingen kijkt vanuit een klimaatcrisis, energie-tekort, bestuurlijke lethargie, sociale ongelijkheid, technologische disruptie, of zelfs vanuit een positief perspectief van innovatie en mogelijkheden, de kernstructuur van wat nodig is blijkt vaak dezelfde te zijn. 

Dit fenomeen heet in systeemdenken “isomorfie” of “parallelle ontwikkelingspaden”: dezelfde patronen en noodzakelijke transformaties manifesteren zich op verschillende schaalniveaus (persoonlijk, relationeel, maatschappelijk/bestuurlijk, wereldwijd), ongeacht de context wen vragen de fundamentele verschuiving: 

• van fragmentatie naar integratie, 

• van polarisatie naar verbinding,

• van centralisatie naar subsidiariteit en

• van extractie naar regeneratie.

Samenvattend: van Afscheiding naar Verbondenheid.

Deze verschuiving is niet alleen noodzakelijk voor het overleven van onze soort, maar ook voor ons vermogen om te gedijen in een complexe, onderling verbonden wereld.

PERSOONLIJK NIVEAU:
VAN FRAGMENTATIE NAAR INTEGRATIE

Op persoonlijk niveau gaat het om het herstellen van innerlijke rust en focus, het cultiveren van de bewuste ontwikkeling van wie wij ten diepste zijn en het herwinnen van onze autonomie en zelfsturing. In een wereld die ons constant uitnodigt tot afleiding en oppervlakkigheid, is het essentieel om onze aandacht te trainen en onze innerlijke ruimte te verdiepen. Dit betekent niet alleen het ontwikkelen van mindfulness of het doen van meditatie, maar juist ook het leren omgaan met onze emoties, het herkennen van onze patronen en het cultiveren van een gevoel van verbondenheid met onszelf en met het grotere geheel.

Bewustzijn in Actie benadrukt dat deze innerlijke transformatie begint met het ontwikkelen van ons Zelf Reflectief Gewaarzijn: Het vermogen om ons bewust te zijn van onze gedachten, gevoelens en acties, en om vanuit een ruimer perspectief naar onszelf te kunnen kijken. Dit stelt ons in staat om niet langer gevangen te zitten in automatische reacties, maar om bewuste keuzes te maken die in lijn zijn met onze diepste waarden en intenties. Dit is een proces van horizontale ontwikkeling, waarbij we onze bestaande capaciteiten verrijken en verdiepen, en verticale ontwikkeling, waarbij we ons bewustzijn verruimen en nieuwe lagen van betekenis en verbinding ontdekken.

RELATIONEEL NIVEAU:
VAN POLARITEIT NAAR VERBINDING

In onze relaties gaat het om het bouwen van vertrouwen, het ontwikkelen van empathie en luistervaardigheid en het creëren van veilige ruimtes voor dialoog. In een tijdperk van sociale polarisatie en fragmentatie is het essentieel om te leren hoe we betekenisvolle verbindingen kunnen aangaan, zowel met onszelf als met anderen. Dit betekent niet alleen het ontwikkelen van communicatieve vaardigheden, maar ook het cultiveren van een diepere kwaliteit van aanwezigheid en luisteren.

Bewustzijn in Actie moedigt ons aan onze relationele ontwikkeling te verdiepen door ons bewust te worden van de dynamieken die spelen in onze relaties en door te leren hoe we deze dynamieken kunnen transformeren. Dit omvat het herkennen van onze eigen projecties en verwachtingen, het ontwikkelen van empathie en compassie, en het creëren van ruimtes waarin echte dialoog en wederzijds begrip kunnen plaatsvinden. Het is een proces van het overstijgen van ego-gebaseerde interacties en het cultiveren van relaties die gebaseerd zijn op wederzijds respect, vertrouwen en gemeenschappelijke waarden.

MAATSCHAPPELIJK/BESTUURLIJK NIVEAU: VAN CENTRALISATIE NAAR SUBSIDIARITEIT

Op maatschappelijk niveau gaat het om het doorbreken van machtsconcentraties, het herstellen van lokale autonomie en het bouwen van transparante en verantwoordelijke instituties. Onze huidige systemen zijn vaak gebaseerd op centralisatie en hiërarchie, wat leidt tot een gebrek aan veerkracht en aanpassingsvermogen. Om deze systemen te transformeren, is het noodzakelijk om nieuwe vormen van governance en besluitvorming te ontwikkelen die gebaseerd zijn op participatie, transparantie en lokale autonomie.

Bewustzijn in Actie benadrukt het belang van maatschappelijk bewustzijn en het ontwikkelen van systemen die niet alleen efficiënt zijn, maar ook rechtvaardig, regeneratief en veerkrachtig. Dit betekent het herontwerpen van onze instituties zodat ze om te beginnen gericht zijn op het welzijn van mensen en de planeet (het doel) en daarna zich ook richten zijn op een gezonde economische vorm, als middel om dit doel te realiseren. Het is een proces van het creëren van systemen die in staat zijn om complexiteit te dragen en die ruimte bieden voor innovatie, samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid, maar altijd met het juiste doel voor ogen.

WERELDNIVEAU:
VAN EXTRACTIE NAAR REGENERATIE

Op wereldniveau gaat het om het bouwen van multilaterale instituties die werken voor het welzijn van alle mensen, het ontwikkelen van mechanismen voor globale rechtvaardigheid en het creëren van een gedeelde visie voor planetaire veerkracht. De uitdagingen waar we voor staan, zoals klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en sociale ongelijkheid, vragen om een globale benadering die gebaseerd is op samenwerking, solidariteit en een gemeenschappelijke visie op een duurzame toekomst.

Bewustzijn in Actie moedigt ons aan om ons wereldwijde bewustzijn te ontwikkelen door ons bewust te worden van de onderlinge verbondenheid van alle leven op aarde en door te leren hoe we kunnen bijdragen aan een regeneratieve toekomst. Dit betekent niet alleen het ontwikkelen van nieuwe technologieën of beleidsmaatregelen, maar ook het cultiveren van een nieuwe ethiek en een nieuwe manier van zijn die gebaseerd is op respect, zorg en verantwoordelijkheid voor het geheel. Het is een proces van het herkennen van onze plaats in het grotere web van het leven en het leren hoe we kunnen leven in harmonie met de aarde en met elkaar.

PRAKTISCHE STAPPEN VOOR TRANSFORMATIE

Al deze niveaus kunnen in zichzelf ook alweer overweldigend zijn. Als we het nu praktisch willen maken en beginnen met je eigen binnenwerk; jouw triggers; jouw appjes, mailtjes, boodschappen, zorgen en dissociatieve bewegingen om het maar even niet te hoeven weten… kunnen we simpelweg 6 stappen met elkaar gaan zetten. Ze hoeven niet in volgorde. Ze geven wel houvast voor onzekere tijden.

1. ERKENNEN VAN DE CRISIS ALS SIGNAAL

De eerste stap is het erkennen dat de crises die we ervaren geen toeval zijn, maar signalen dat iets fundamenteels moet veranderen. Dit betekent niet alleen het herkennen van de uitwendige symptomen, maar ook het begrijpen van de onderliggende patronen en dynamieken die deze crises voortbrengen. Zie deze crises als uitnodigingen tot groei en transformatie, als kansen om ons bewustzijn te verruimen en nieuwe manieren van zijn en handelen te ontwikkelen. Voel en ervaar je ongemak, je pijn en diepe weerstand op sommige momenten. Ervaar om te ervaren. Niet om op te lossen of weg te duwen, maar er mee te kunnen zijn. Vraag jezelf af: Wat vraagt deze crisis van mij? Wat kan ik hierin dragen? Dit is een oproep om niet alleen naar buiten te kijken, maar ook naar binnen, om te onderzoeken hoe deze crises ons persoonlijk raken en wat ze ons te leren hebben over onszelf en over de wereld.

2. PERSOONLIJKE BEWUSTZIJNSONTWIKKELING

Dit gaat de erkenning meer mogelijk maken en begint bij jezelf. Dit betekent het ontwikkelen van je innerlijke ruimte en je vermogen om meer werkelijkheid te dragen. Het cultiveren van mindfulness, hartcoherentie en natuurverbinding, bijvoorbeeld als manieren om onze innerlijke rust en authenticiteit te verdiepen is van belang om uit het hoofd en in het lijf te komen. Om te beseffen dat we verbonden zijn met elkaar en met alles en dat het hoofd, alleen, een slechte raadgever is.

Dit is een proces van horizontale ontwikkeling, waarbij we onze bestaande capaciteiten verrijken en verdiepen, en verticale ontwikkeling, waarbij we ons bewustzijn verruimen en nieuwe lagen van betekenis en verbinding ontdekken. Het gaat hierbij onder andere om het ontwikkelen van ons Zelf Reflectief Gewaarzijn, het vermogen om ons bewust te zijn van onze gedachten, gevoelens en acties, en om vanuit een ruimere perspectief naar onszelf te kijken en ons thalamisch vermogen, het vermogen om meer van de buitenwereld binnen te kunnen laten zonder overweldigd te worden. Dit stelt ons in staat om bewuste keuzes te maken die in lijn zijn met onze diepste waarden en intenties.

3. RELATIONELE BEWUSTZIJNSONTWIKKELING

De derde stap is het bouwen van verbindingen met anderen. Dit betekent het ontwikkelen van je vermogen om authentiek te zijn, te luisteren en samen te werken. Bewustzijn in Actie moedigt ons aan om onze relationele ontwikkeling te verdiepen door ons bewust te worden van de dynamieken die spelen in onze relaties en door te leren hoe we deze dynamieken kunnen transformeren.

Dit omvat het herkennen van onze eigen projecties en verwachtingen, het ontwikkelen van empathie en compassie, en het creëren van ruimtes waarin echte dialoog en wederzijds begrip kunnen plaatsvinden. Het is een proces van het overstijgen van ego-gebaseerde interacties en het cultiveren van relaties die gebaseerd zijn op wederzijds respect, vertrouwen en gemeenschappelijke waarden.

4. MAATSCHAPPELIJK EN POLITIEK BEWUSTZIJN

De vierde stap is het toepassen van je systeemdenken op maatschappelijke en bestuurlijke niveaus. Dit betekent dat je een actieve deelnemer wordt in regeneratieve systemen en dat je zoekt naar manieren om beslissingen te nemen op lokaal niveau. 

Dit betekent het herontwerpen van onze instituties zodat ze niet alleen gericht zijn op economische groei, maar ook op het welzijn van mensen en de planeet. Het is een proces van het creëren van systemen die in staat zijn om complexiteit te dragen en die ruimte bieden voor innovatie, samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid. Maatschappelijk bewustzijn en het ontwikkelen van systemen die niet alleen efficiënt zijn, maar ook rechtvaardig, regeneratief en veerkrachtig, kan ook heel lokaal ingezet worden en hoeft niet complex te zijn. Start een moestuin in je buurt. Initieer een zonnepanelen collectief op jullie daken. Besteed je euro aan organisaties en instituten die meer duurzame producten maken, organiseer reparatieworkshops van oude producten, beheer en voorzorg dat dingen niet kapotgaan.

5. WERELDWIJD BEWUSTZIJN

De vijfde stap is het verbreden van je perspectief naar het planetaire niveau. Dit betekent dat je een regeneratieve mens bent die werkt voor het welzijn van de aarde en de mensheid. Bewustzijn in Actie moedigt ons aan om ons wereldwijde bewustzijn te ontwikkelen door ons bewust te worden van de onderlinge verbondenheid van alle leven op aarde en door te leren hoe we kunnen bijdragen aan een regeneratieve toekomst.

Als je nieuwe technologieën of beleidsmaatregelen ontwikkelt, cultiveer dan ook direct de bijbehorende (nieuwe) ethiek en een nieuwe manier van zijn die gebaseerd is op respect, zorg en verantwoordelijkheid voor het geheel. Het is een proces van het herkennen van onze plaats in het grotere web van het leven en het leren hoe we kunnen leven in harmonie met de aarde en met elkaar.

6. INTEGRATIE EN BELICHAMING

De zesde en laatste stap is het combineren van de innerlijke en uiterlijke transformatie. Dit betekent dat je je bewustzijn belichaamt in je handelen, relaties en systemen. Bewustzijn in Actie biedt praktische tools en principes die je helpen om je projecten vorm te geven en te werken volgens de principes van regeneratie, participatie en verbinding.

Dit is een proces van het integreren van al het werk dat je hebt gedaan op de voorgaande niveaus en het belichamen van je bewustzijn in je dagelijkse leven. Het gaat om het leven van een leven dat niet alleen gericht is op persoonlijk geluk, maar ook op het welzijn van het geheel. Het is een leven dat gebaseerd is op bewuste keuzes, authentieke relaties en een diep gevoel van verbondenheid met alles en iedereen.

VAN AFGESCHEIDEN VERLAMMING NAAR VERBONDENHEID: BEWUSTZIJN IN ACTIE

Deze punten geven je wat houvast op je pad om stap voor stap te bewegen van verlamming naar verbondenheid in jezelf, in je relaties, in je gemeenschap en in de wereld. De grote vraag hieronder is bij iedere stap: Hoe maken we deze tijd tot een tijd van regeneratie en verbondenheid?

Deze vraag nodigt ons uit om niet alleen na te denken over wat we doen, maar vooral over wie we zijn, hoe we onszelf inzetten en de wereld waarnemen. Het is een uitnodiging tot een fundamentele verschuiving in onszelf, een verschuiving die begint met het herkennen van de verbondenheid van alles en het cultiveren van een bewustzijn dat deze verbondenheid weerspiegelt in elk moment van ons leven.

WAT VRAAGT HET LEVEN NU VAN JOU?

We kunnen beginnen met het erkennen van onze machteloosheid als een erkenning van onze menselijkheid. We kunnen kiezen om niet te vluchten in cynisme of apathie, maar om ons te openen voor nieuwe manieren van denken en handelen. We kunnen luisteren naar onszelf, naar elkaar en naar de wereld om ons heen. We kunnen verbinden: onze innerlijke wereld met de uiterlijke, onze relaties met compassie, onze individuele acties met collectieve bewegingen.

En bovenal: we kunnen handelen. Vanuit een diep bewustzijn van onze verbondenheid met alles en iedereen. We kunnen kiezen voor acties die niet alleen onze eigen belangen dienen, maar die bijdragen aan het welzijn van het geheel. We kunnen kiezen voor een leven in actie, een leven dat in plaats van te reageren op crisis, actief bijdraagt aan de transformatie ervan.

TERUG NAAR JE KRACHT

De sleutel ligt in het herkennen van je cirkel van invloed en bewust kiezen om daarin te handelen. Het ligt in het integreren van ons gevoel en ons handelen in ons eigen leven, niet in een fictieve wereld. Het ligt in het zien waar het werk ligt: persoonlijk, relationeel, in onze gemeenschap en in de samenleving. Pas dan kunnen we ook zien waar onze echte invloed ligt en hoe we die kunnen gebruiken om de wereld om ons heen te veranderen. Waar begin jij…?

INLEIDING: BEWUSTZIJN ALS KOMPAS

Bewustzijn is geen abstract begrip; het is de motor van ons handelen. Wanneer we ons bewust worden van de impact van onze keuzes, ontstaat er een ruimte voor levensbevestigend handelen. Dit betekent: handelen dat het leven dient, dat verbindt in plaats van verdeelt, dat liefde uitnodigt als het leidende principe. Dit principe nodigt ons uit om niet alleen te denken en dan te handelen alsof het denken en de logica in alle leidendheid correcte oplossingen biedt, maar vooral te doen wat het leven vraagt: met moed, wijsheid, rechtvaardigheid en matigheid.

De afgelopen jaren zien we een maatschappij die steeds meer verdeeld reageert. Ook op beleid en keuzes; mischien wel juist op beleid en keuzes… Terwijl het kabinet aan de onderkant van de samenleving bezuinigt met structurele ingrepen in de AOW, arbeidsongeschiktheid, WW en zorg, blijft de bovenkant grotendeels buiten schot. Is dit een keuze? Ja! Maar evenzo goed kan het een keuze zijn om bewust te blijven van de mogelijkheden die we hebben om systemen te herzien die onrechtvaardigheid in stand houden of vergroten.

DE ILLUSIE VAN SCHAARSTE: EEN KEUZE, ECHT GEEN NOODZAAK…

De argumenten voor bezuinigingen op de minst draagkrachtigen zijn vaak gebaseerd op een discours van schaarste. “Er is niet genoeg, we moeten zuinig zijn.” 

Maar is dat wel zo? Nederland telt 452.000 miljonairs-huishoudens… Huishoudens met een vermogen van 1 miljoen euro of meer. Als we deze groep een solidariteitsheffing van 1% zouden opleggen, levert dat 15 miljard euro (!) op. Dat is bijna het dubbele van de 8 miljard die nu aan de onderkant met veel moeite bijeen wordt “bezuinigd”, en met veel meer gevolgen voor ons systeem van zorg, ondersteuning en solidariteit tot gevolg. Een deel van die 8 miljard betalen we direct terug vanuit de verzorgingsstaat, terwijl de 15 miljard vergaard via de 1%, tot een fractionele hoeveelheid extra belasting van het systeem leidt en vrijwel geheel ‘netto’ aangewend kan worden ten faveure van de gehele samenleving.

Dit is geen burocratisch of technisch probleem meer, maar simpelweg een moreel vraagstuk.

• Moed: Durven we de rijkste groep aan te spreken op hun verantwoordelijkheid?

• Wijsheid: Kunnen we systemen creëren die rechtvaardigheid niet alleen beloven, maar ook realiseren?

• Rechtvaardigheid: Is het niet onze plicht om te zorgen dat iedereen toegang heeft tot basisvoorzieningen, ongeacht inkomen of vermogen?

• Matigheid: Kunnen we onze eigen verlangens en privileges in balans brengen met de behoeften van anderen, zonder in extreme oplossingen te vervallen?

Een van de beste morele kompassen uit de historie is te vinden in de vier kardinale deugden: moed, wijsheid, rechtvaardigheid en matigheid. Deze van oorsprong Griekse grondthema’s van de toemalige samenleving vragen ook nu weer om actie. Niet uit medelijden, maar uit het besef dat een gezonde samenleving gebaseerd is op evenwicht, vertrouwen en zelfbeheersing.

In de oudheid was rechtvaardigheid niet alleen een juridisch begrip, maar een morele plicht om harmonie en balans in de samenleving te bewaren. Het ging om gelijkheid voor de wet binnen de groep vrije burgers en het idee dat iedereen krijgt wat hem toekomt. 

Moed was niet alleen fysieke dapperheid, maar vooral standvastigheid in het gezicht van onrecht en tegenslag; een plicht om op te komen voor wat juist is, zelfs als dat persoonlijk risico met zich meeging. 

Wijsheid was geen intellectuele exercitie, maar praktische levenskunst: weten wanneer je moet handelen en hoe, om het goede leven te leiden. 

En matigheid was geen ascese, maar zelfbeheersing in alle aspecten van het leven, essentieel voor een stabiele samenleving.

BEWUSTZIJN IN ACTIE: VAN THEORIE NAAR PRAKTIJK

Bewustzijn in Actie benadrukt dat levensbevestigend handelen begint met het herkennen van de patronen die ons gevangen houden. De bezuinigingen op de minst draagkrachtigen zijn niet alleen een economische keuze, maar ook een culturele keuze: de keuze om solidariteit te reduceren tot een bijzaak.

Hoe kunnen we dit doorbreken?

1. Bewustzijn vergroten: Laat zien wie de echte “winnaars” zijn van het huidige systeem. Laat zien dat de 15 miljard die miljonairs met een heffing van 1% kunnen ophoesten, genoeg zijn om brandstofsubsidies, zorg en sociale zekerheid op een duurzame manier te financieren, zonder dat dit leidt tot noemenswaardige meerkosten of effecten in de samenleving.

2. Systemen herzien: Vraag je af of belastingen en heffingen eerlijk zijn verdeeld. Waarom betalen de minst vermogenden een veel groter deel van hun inkomen aan zorg en sociale zekerheid dan de rijksten?

3. Matigheid toepassen: Zoek naar balans in onze consumptie, onze verwachtingen en onze eisen aan de overheid. Zonder matigheid vervallen we in extreme oplossingen die niemand helpen.

4. Actie ondernemen: Niet wachten op de overheid, maar zelf het initiatief nemen. Dat kan in kleine stappen beginnen: van het ondersteunen van lokale initiatieven tot het eisen van transparantie in belastingbeleid.

De vier kardinale deugden wijzen naar systeemverandering. Ze waren in de oudheid de basis voor een goede samenleving en zouden wellicht weer eens als baken uit de kast gehaald kunnen worden, in deze tijden waar deugden en waarden aan de kant geschoven worden als ware het oud papier.

EEN OPROEP TOT HERSTEL VAN EVENWICHT

De keuzes die we maken, definiëren wie we zijn als samenleving. Het huidige beleid kiest voor een top-down aanpak die de zwaksten treft. Maar bewustzijn in actie vraagt om een bottom-up beweging: een beweging die rechtvaardigheid, moed, matigheid en wijsheid centraal stelt.

Laten we niet langer morrelen aan de onderkant, maar de bovenkant ter verantwoording roepen. Laten we liefde uitnodigen als het leidende principe dat onze acties stuurt. Want als we werkelijk geloven dat bewustzijn leidt tot levensbevestigend handelen, dan is de volgende stap duidelijk:

“Nodig liefde uit aan de gesprekstafel en handel naar dat principe, met moed, rechtvaardigheid, matigheid en wijsheid in gedachten.”

Recent onderzoek van Zarka, Yang, Rassat, Potash en Sparby (preprint, 2025/2026) biedt een zeldzaam empirisch venster op een fenomeen dat tot nu toe voornamelijk binnen contemplatieve tradities werd beschreven op basis van ervaringen vanuit diepe meditatieve toestand: extended cessation (EC), een toestand waarin fenomenale ervaring tijdelijk afwezig is, gevolgd door een consistente terugkeer van verhoogde helderheid, gelijkmoedigheid en affectieve stabiliteit.

In deze studie werd gebruikgemaakt van high-density EEG en microstate-analyse over meerdere frequentiebanden bij vijf zeer ervaren mediteerders. De resultaten laten geen reductie van neurale complexiteit zien bij de deelnemers, zoals bij slaap of anesthesie, maar een herconfiguratie van bestaande neurale patronen. Daarmee positioneert deze studie zich op het snijvlak van neurowetenschap, bewustzijnsonderzoek en ontwikkelingspsychologie, en raakt zij ook direct aan vragen die centraal staan in Bewustzijn in Actie en de onderliggende INUA-benadering.

NEUROBIOLOGISCHE BEVINDINGEN: HERCONFIGURATIE IN PLAATS VAN REDUCTIE

De analyse laat zien dat tijdens EC niet zozeer de hoeveelheid hersenactiviteit verandert, maar vooral de manier waarop deze is georganiseerd.
Zo nemen frequentie en duur van microstaat B, die samenhangt met zelfreferentie en autobiografisch geheugen, duidelijk af. Dit wijst op een tijdelijke onderbreking van het proces waarmee het brein een doorlopend gevoel van ‘ik’ in stand houdt. Tegelijkertijd wordt microstaat C, verbonden met het default mode network (DMN is een netwerk in de hersenen dat actief is wanneer we niet bezig zijn met een specifieke taak of input van buitenaf en is vooral actief tijdens rusttoestand, dagdromen, reflectie, herinneringen ophalen, toekomstplannen maken en introspectie.) en salience-netwerken (SN speelt een cruciale rol in ons thalamisch vermogen; het detecteren en filteren van relevante prikkels uit zowel de externe omgeving als onze interne toestand, zodat we onze aandacht en acties kunnen richten op wat op dat moment het meest belangrijk of urgent is), dominanter, maar in een andere dynamische samenstelling dan gebruikelijk.

Ook verschuift de balans tussen waarnemen en interpreteren. Zintuiglijke input krijgt relatief meer gewicht, terwijl cognitieve, zelfgerichte duiding naar de achtergrond beweegt. Hierdoor lijkt ervaring minder te worden gefilterd door bestaande betekeniskaders.

Opvallend is dat er geen nieuwe hersentoestand ontstaat. De verandering zit in de timing, duur en onderlinge afstemming van bestaande patronen. Dit sluit aan bij eerder fMRI-onderzoek waarin een afname van globale samenhang samengaat met een toename van lokale differentiatie. Het beeld dat hieruit naar voren komt, is dat het brein tijdens EC niet stilvalt, maar zich anders organiseert, met minder nadruk op het zelf en meer ruimte voor directe ervaring.

INTERPRETATIE: HET ZELF ALS DYNAMISCH CONSTRUCT

De afname van zelfgerichte activiteit, zonder verlies van neurale complexiteit, ondersteunt een groeiende visie binnen de neurowetenschap: het zelf is geen vast gegeven, maar een voortdurend opgebouwd proces. Het ‘IK’ is een beeld waaraan continu gesleuteld wordt. 

Vanuit theorieën zoals Baysiaanse logica en predictive processing kan dit worden begrepen als een verschuiving in de balans tussen interne verwachtingen en directe waarneming. Normaal gesproken geven deze verwachtingen, waaronder het beeld dat we van onszelf hebben, richting aan hoe we de wereld ervaren. Tijdens EC lijkt die sturende rol tijdelijk af te nemen.

Wat daarmee wegvalt, is niet het bewustzijn zelf, maar de organisatie ervan rondom een autobiografisch centrum. Wanneer deze organisatie terugkeert, gebeurt dat met een andere balans: minder dominantie van het zelfmodel en meer openheid voor wat zich aandient.

Dit sluit aan bij beschrijvingen uit contemplatieve tradities van non-duaal bewustzijn of ‘pure awareness’, waarin ervaring niet langer primair wordt gefilterd door een persoonlijk referentiepunt.

RESONANTIE MET BEWUSTZIJN IN ACTIE EN HET INUA-FRAMEWORK: BEWUSTZIJN ALS VELD, ORGANISATIE ALS VARIABELE

Binnen Bewustzijn in Actie wordt bewustzijn niet opgevat als een product van het brein, maar als een veld waarin ervaring verschijnt, terwijl het brein fungeert als organiserend en filterend mechanisme.

“Bewustzijn laat zich niet ontwikkelen. Wat zich ontwikkelt, is onze capaciteit tot gewaarzijn ervan en ons vermogen dit bewustzijn te belichamen.”

De bevinding dat EC geen nieuwe hersentoestand genereert, maar een herordening van bestaande patronen, sluit nauw aan bij dit uitgangspunt. Het suggereert dat veranderingen in ervaring primair samenhangen met hoe het systeem georganiseerd is, niet met wat er fundamenteel aanwezig is.

In INUA-termen betekent dit dat bewustzijnsontwikkeling niet draait om het toevoegen van nieuwe inhoud, maar om het verschuiven van de relatie tussen:

• waarneming

• betekenisgeving

• identificatie

VERTICALE ONTWIKKELING ALS HERWEGING VAN NEURALE PRIORITEIT

Bewustzijn in Actie en het INUA-framework onderscheidt horizontale en verticale ontwikkeling. Waar horizontale ontwikkeling betrekking heeft op uitbreiding binnen bestaande kaders; individuatie in ons dagelijks doen en laten, verwijst verticale ontwikkeling naar een verschuiving van het kader zelf; het bezien van de wereld met en andere bril.

De in de studie waargenomen dynamiek kan worden geïnterpreteerd als een neurobiologische correlatie van zo’n verticale verschuiving. De tijdelijke reductie van zelf-referentiële verwerking en de versterking van directe waarneming impliceren een verandering in wat binnen het systeem als “relevant” of “dominant” wordt gewogen.

Na EC manifesteert zich dit als:

• verhoogde helderheid

• emotionele stabiliteit

• verminderde reactiviteit

Binnen Bewustzijn in Actie wordt deze staat beschreven als alignment: een coherente afstemming tussen innerlijke ervaring, betekenisgeving en handelen.

DE NEGEN BEWUSTZIJNSLAGEN ALS INTERPRETATIEKADER

De INUA-benadering onderscheidt negen bewustzijnslagen, variërend van impulsief en egogericht tot universeel en non-duaal. Ontwikkeling wordt daarbij gezien als een beweging waarin steeds meer perspectieven geïntegreerd kunnen worden, zonder verlies van functionaliteit.

De fenomenologie van EC vertoont duidelijke overeenkomsten met beschrijvingen van de hogere lagen binnen dit model, waarin:

• identificatie met het persoonlijke zelf afneemt

• ervaring directer en minder gemedieerd wordt

• het onderscheid tussen subject en object vervaagt

Tegelijkertijd maakt de studie duidelijk dat dergelijke ervaringen niet automatisch leiden tot duurzame ontwikkeling. De tijdelijke aard van EC onderstreept het belang van integratie, een proces dat binnen Bewustzijn in Actie en het INUA- framework centraal staat. Een uitgewerkt overzicht van deze lagen en hun kenmerken is te vinden in Bewustzijn in Actie, met name in de hoofdstukken over bewustzijnslagen en ontwikkelingsdynamiek .

VAN TOESTAND NAAR BELICHAMING

Waar de studie zich richt op een specifieke, geïnduceerde toestand, richt INUA zich op de vraag hoe dergelijke verschuivingen kunnen worden geïntegreerd in het dagelijks functioneren.

“Bewustzijn wordt pas werkelijk wanneer het niet een idee blijft, maar een manier van zijn die zichtbaar wordt in keuze en daad.” 

De waarde van EC ligt daarmee niet uitsluitend in de ervaring zelf, maar in het zichtbaar maken van een onderliggend mechanisme: de mogelijkheid om de dominantie van het zelfmodel tijdelijk los te laten en opnieuw te organiseren.

Bewustzijnsontwikkeling kan in dat licht worden opgevat als een proces van structurele herconfiguratie, waarin deze verschuiving niet incidenteel optreedt, maar geleidelijk wordt gestabiliseerd en belichaamd.

CONCLUSIE

De studie van Zarka et al. levert een belangrijke bijdrage aan het empirisch onderzoek naar bewustzijn, doordat zij aantoont dat:

1. het zelf als narratief construct tijdelijk kan wegvallen zonder verlies van neurale complexiteit;

2. bewustzijnsverandering primair samenhangt met herconfiguratie van bestaande neurale patronen;

3. dergelijke herconfiguraties leiden tot meetbare veranderingen in helderheid, affectregulatie en waarneming.

Deze bevindingen bieden een neurobiologische onderbouwing voor kernprincipes uit Bewustzijn in Actie, met name de opvatting dat ontwikkeling plaatsvindt via herordening van ervaring en niet via accumulatie van inhoud.

In bredere zin suggereert dit dat de transitie waar de mensheid voor staat, van fragmentatie naar samenhang, niet alleen een systeemvraagstuk is, maar een vraag naar de organisatie van bewustzijn zelf.

BRONNEN:

Zarka, D., Yang, W., Rassat, A., Potash, R., & Sparby, T. (2025/2026). EEG brain reconfiguration during meditation-induced extended cessation: A dense sampling multi-participant microstate study (preprint).

Friston, K. (2010). The free-energy principle: A unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience.

Seth, A. (2021). Being You: A New Science of Consciousness.

Josipovic, Z. (2014). Neural correlates of nondual awareness. Annals of the New York Academy of Sciences.

Metzinger, T. (2020). Minimal phenomenal experience.

De Ranitz, A..F. (2026). Bewustzijn in Actie – menselijke ontwikkeling als uitweg uit de metacrisis. Institute for Natural Change. 

Lange tijd hebben we bewustzijn behandeld alsof het vooral een exclusief product van de hersenen is. Alsof daar, ergens tussen neuronen en synapsen, het geheim van ervaring, herinnering en keuze besloten ligt. Die gedachte heeft de moderne wetenschap veel opgeleverd. Maar ze blijkt niet het hele verhaal te zijn.

Steeds duidelijker wordt dat het leven zelf al veel eerder begint met onthouden, aanpassen en reageren. Niet alleen hersenen, maar ook cellen, biologische netwerken en zelfs eenvoudige materie blijken informatie te kunnen dragen en te bewaren in de manier waarop zij zich organiseren. Daar waar het geheugen voorheen verscheen als eigendom van één orgaan, laat het zich nu zien als een kwaliteit van levende en zich vormende systemen. Dat is geen klein verschil. Het verschuift onze hele kijk op wat bewustzijn is.

HET LEVEN DAT ONTHOUDT

Wat wij gewoonlijk geheugen noemen, denken we snel als iets menselijks: een innerlijk archief, een opslagplaats van ervaringen. Maar onderzoek naar cognitie zonder brein laat een ruimer beeld zien. Eencelligen blijken te kunnen leren van herhaalde prikkels. Cellen passen zich aan op manieren die laten zien dat eerdere ervaringen hun gedrag mede bepalen. In polymeren en andere materiële systemen worden patronen zichtbaar die reageren op wat eerder gebeurde, alsof het systeem iets van de geschiedenis vasthoudt.

Dat is niet hetzelfde als menselijk denken. Het is subtieler wellicht, in ieder geval fundamenteler. Het suggereert dat informatie ook al betekenis heeft zonder dat er taal voorhanden is om cognitieve duiding te geven, of reflectie of zelfbewustzijn erover te hebben. Er lijkt een diepere laag te bestaan waarop leven en materie al iets bewaren van wat hen heeft geraakt.

Ook in de biologie groeit dat inzicht. Naast neuronen, lijken ook immuun cellen, stofwisseling en lichamelijke regulatie mee te doen in wat wij cognitie noemen. Denken is daarmee niet langer een geïsoleerde activiteit van het brein, maar een patroon van afstemming binnen een levend geheel. De mens denkt met zijn hele organisme.

DE HERSENEN IN OUD EN NIEUW LICHT

In het oude paradigma staan de hersenen centraal. Daar woont het bewustzijn, daar zetelt het zelf, daar ontstaat betekenis. De rest van het lichaam is vooral uitvoerend, ondersteunend of reactief. Dat model is overzichtelijk en heeft ons ver gebracht. Maar het maakt de werkelijkheid ook smaller dan zij is.

In een nieuw paradigma worden de hersenen geplaatst binnen een groter geheel. Zij zijn een deel van de bronnen van bewustzijn; een hoogontwikkelde vorm van afstemming binnen een breder levend systeem. Lichaam, omgeving, sociale context, ontwikkeling en innerlijke geschiedenis doen allemaal mee in hoe wij waarnemen, voelen en handelen.

Dat betekent dat bewustzijn niet opgesloten zit in de schedel. Het beweegt om en door ons heen. Het vormt zich in relatie. Het wordt beïnvloed door veiligheid en spanning, door contact en afzondering, door betekenis en verlies. En misschien is dat wel de meest menselijke conclusie die we daaraan kunnen verbinden: wij hebben niet eerst een afgeronde innerlijke wereld, die vervolgens de werkelijkheid ontmoet, maar in die ontmoeting worden wij telkens opnieuw gevormd.

VAN KENNIS NAAR BELICHAMING

In die beweging ligt ook de kern van Bewustzijn in Actie. Bewustzijn is iets dat zich toont in hoe we leven. Niet in wat we alleen begrijpen, maar in hoe dat begrip doorwerkt in onze houding, onze keuzes, onze relaties en onze manier van aanwezig zijn.

Bewustzijnsontwikkeling betekent “beter” worden in een oppervlakkige zin, maar juist ook ruimer leren waarnemen, dieper leren dragen en minder snel samenvallen met onze automatische reacties; beter worden in leven zelf. Het is de weg van inzicht naar belichaming. Van weten naar zijn. Van begrijpen naar verankeren in het dagelijkse leven.

Daarom kan deze weg ook nooit alleen mentaal zijn. Ze vraagt het lichaam mee te nemen, de relatie, de context, de kwetsbaarheid, de spanning, de verantwoordelijkheid. Bewustzijn ontwikkelt en ontvouwt zich midden in het gewone leven, waar het schuurt, waar het raakt, waar het ons oproept om aanwezig te blijven.

DE MENS ALS LEVEND VELD

Wanneer we deze inzichten samenbrengen, verschijnt een ander beeld van de mens. Niet de mens als losstaand individu met een brein dat de wereld controleert, maar de mens als levend veld van relatie, waarneming en betekenis. Een veld waarin hersenen belangrijk zijn, maar niet allesbepalend. Een veld waarin lichaam en omgeving niet slechts hulpstukken en decor zijn, maar mede vormgeven wat wij ervaren als “ik”. Het haalt ons uit de illusie van afzondering. Het herinnert ons eraan dat leven altijd al een relationele gebeurtenis is. Wij bestaan niet los van de wereld, maar in voortdurende uitwisseling met haar. Dat geldt biologisch, psychologisch en existentieel.

En precies daar wordt bewustzijn dus een noodzaak, want als wij deel zijn van een groter levend geheel, dan vraagt dat van ons een andere houding: minder beheersing, meer afstemming. Minder reflex, meer aandacht. Minder versnippering, meer aanwezigheid.

WAT DIT VRAAGT VAN ONS

De implicaties zijn groot. Voor onderwijs betekent het dat leren een relationele en belichaamde ervaring maar zijn. Voor zorg betekent het dat lichaam, psyche en context niet los te behandelen zijn. Voor leiderschap betekent het dat effectiviteit samen met bewustzijn pas echt effectief is. Voor samenleven betekent het dat verbinding geen extraatje is, maar een voorwaarde voor rijping.

En misschien nog fundamenteler: het vraagt dat wij onze plaats opnieuw leren verstaan. Onze plek als heersers boven het leven opgeven, ten gunste van deelnemerschap. Ons consumentisme van een gecreëerde werkelijkheid en waarheden, vervangen door dragers te worden van betekenis en wijsheid. Onze visie als afgescheiden bewustzijnsvormen, vervangen door de ervaring van expressies waarin het leven zichzelf waarneemt, onderzoekt en verdiept.

Dat is een wezenlijk andere manier van mens-zijn. Zodra bewustzijn zich niet alleen in het denken, maar ook in het handelen laat zien, wordt leven iets anders dan overleven. Dan wordt het een vorm van aanwezigheid. Het wordt een vorm van leven die overeenkomt met wat mystici en hun geschriften door de eeuwen heen verkondigd hebben; Jij bent het… geen druppel in de oceaan, maar de oceaan in een druppel… de buddha-natuur zelf… het koninkrijk God’s is in jou… en ga zo maar door…

EEN PARADIGMAVERSCHUIVING OP HET WERELDTONEEL

Wat zou deze verschuiving betekenen voor een wereld vol oorlogen, schaarste, oliehandel en beperkte bewustzijnsdrijfveren?

Als bewustzijn geen individuele eigenschap is, maar een kwaliteit van levende systemen in wisselwerking, dan verliest de logica van machtsconcentratie, uitbuiting en kortetermijnwinst haar grond. Oorlogen ontstaan vaak uit een beperkt bewustzijn: het idee dat veiligheid en welvaart alleen kunnen worden gegarandeerd door controle, afbakening en overheersing. Schaarste is niet alleen een economisch gegeven, maar ook een bewustzijnsprobleem; het gevolg van een wereldbeeld dat ziet in termen van afzondering in plaats van verbondenheid. De oliehandel als voorbeeld van het symbool van een lineaire, extractieve economie, berust op de illusie dat bronnen eindeloos kunnen worden geëxploiteerd zonder gevolgen voor het geheel.

Een paradigmaverschuiving naar bewustzijn als fundamentele kwaliteit van leven zou deze dynamieken radicaal kunnen veranderen. Als we ons realiseren dat elke handeling doorwerkt in het veld waar we deel van uitmaken, wordt uitbuiting van mens en aarde niet langer een acceptabele strategie. Conflictoplossing verschuift van overheersing naar afstemming. Economieën zouden niet langer draaien om maximalisatie van winst voor enkelen, maar om regeneratie van systemen waar we allemaal van afhankelijk zijn. Schaarste wordt niet opgelost door nog meer controle, maar door het herkennen van onderlinge afhankelijkheid en het cultiveren van gedeelde verantwoordelijkheid.

De huidige crises; klimaatverandering, sociale onrust, geopolitieke spanningen, zijn symptomen van een bewustzijn dat zich nog steeds identificeert met afzondering en de noodzaak tot beheersing. Een bewustzijn dat zich herkent als deel van een groter geheel, zou leiden tot systemen die niet berusten op concurrentie en angst, maar op samenwerking en vertrouwen. 

Dit is de evolutionaire noodzaak! De technologie en kennis zijn aanwezig; wat ontbreekt, is de bereidheid om ons handelen daarop af te stemmen. De vraag is niet of deze verschuiving mogelijk is, maar of we de moed hebben om haar te omarmen, voordat de logica van het oude paradigma ons allemaal meesleurt in haar ondergang.

BEWUSTZIJN IN ACTIE

De wetenschappelijke lijn wijst ons erop dat geheugen en cognitie breder zijn dan lang werd aangenomen. Ze verschijnen in cellen, in biologische netwerken en mogelijk in nog fundamentelere structuren van materie en ruimte. Het klassieke beeld van de hersenen als enige zetel van bewustzijn wordt daarmee niet vernietigd, maar verdiept. En juist dat verdiepen is de beweging waar het hier om gaat. Bewustzijn is niet alleen iets wat wij hebben. Het is iets waarin wij staan. Iets wat zich in ons ontvouwt, als wij bereid zijn er ruimte voor te maken.

Bewustzijn in actie betekent dan: leven in overeenstemming met die werkelijkheid. Niet alleen denken over verbinding, maar haar belichamen. Niet alleen spreken over groei, maar haar dragen. Niet alleen begrijpen dat we deel zijn van het geheel, maar daar ook naar leven.

BRONNEN

Cognition Without Brains: How Memory Emerges in Polymers, Cells, and Spacetime, Spacefed, 2026.
Memory Without Neurons: New Evidence of Learning in Single Cells, Spacefed, 2025.
The brain is not mental! coupling neuronal and immune cellular processing in human organisms, Frontiers in Integrative Neuroscience, 2023.
On the Integration of Space, Time, and Memory, ScienceDirect, 2017.
Bewustzijn in Actie. Menselijke ontwikkeling als uitweg uit de metacrisis, Allard de Ranitz, 2026.

OVER MEMES, TECHNOLOGIE EN DE VERSMALLING VAN DE DEMOCRATISCHE RUIMTE

Democratie is een precair evenwicht: een smalle ruimte tussen autocratie en anarchie, tussen opgelegde orde en uiteenvallende gemeenschappelijkheid. Zij leeft bij de gratie van begrenzing, bemiddeling en het vermogen van een samenleving om spanning te dragen zonder direct naar dwang of ontbinding te grijpen. Precies die ruimte staat in deze tijd onder druk. Onze democratie staat niet alleen onder druk aan de randen van die ruimte. De druk zit inmiddels ook in het midden. In de toon van het debat. In de afnemende bereidheid om verschil te verdragen. In het gemak waarmee complexiteit wordt ingeruild voor beschuldiging. In de snelheid waarmee mensen, groepen en leiders naar uitersten schuiven zodra de spanning oploopt.

Dat maakt deze tijd gevaarlijker dan zij op het eerste gezicht lijkt.

Veel analyses die ik de laatste tijd hoor en zie, (ja, misschien moet ik andere media gaan raadplegen…) blijven hangen in het zichtbare oppervlak. Verkiezingsuitslagen. Nieuwe partijen. Sterke leiders. Sociale media. Geopolitieke blokvorming. Dat zijn belangrijke verschijnselen, maar ze vertellen niet het hele verhaal. Onder deze ontwikkelingen werkt een diepere beweging. De ruimte waarin de democratie kan ademen, wordt steeds smaller.

Die ruimte is altijd al kwetsbaar geweest. Democratie vraagt meer dan stemmen en instituties. Zij vraagt om een samenleving die spanning kan dragen zonder direct naar vijandschap te grijpen. Zij vraagt om burgers die vrijheid niet verwarren met grenzeloosheid, die beseffen dat met ieder recht er ook een plicht komt. Zij vraagt om instituties die macht begrenzen zonder het leven dood te regelen. Zij vraagt om een midden dat niet slap is, maar dragend; ruggengraat heeft en durft te kiezen. Ook als dat consequenties kent.

Precies dat midden brokkelt af.

Democratie leeft niet van procedures alleen. 
Zij leeft van het vermogen om spanning te dragen zonder elkaar op te offeren.

HOE DE UITERSTEN HET DEMOCRATISCHE MIDDEN VERSMALLEN

Wat zich vandaag aandient, laat zich niet goed vangen in de klassieke tegenstelling tussen links en rechts. Die termen verhelderen iets, maar missen de dieper werkende dynamiek.

Aan de ene zijde groeit de impuls tot ontbinding. Minder overheid. Minder instituties. Minder bemiddeling. Minder gezamenlijk kader. Het wantrouwen jegens de publieke orde neemt toe, en daarmee de aantrekkingskracht van anti-institutioneel denken. De gedachte dat mensen, markten, netwerken of protocollen zichzelf wel zullen ordenen als de oude structuren maar verdwijnen.

Aan de andere zijde groeit de impuls tot beheersing. Meer toezicht. Meer sturing. Meer concentratie van macht. Meer controle op informatie, gedrag en richting. Hier leeft de overtuiging dat een samenleving alleen nog te redden is wanneer centrale macht weer krachtig genoeg wordt om chaos in te dammen. Een overtuiging die voornamelijk grond heeft in eigen belang, persoonlijk gewin en macht.

Deze uitersten bestrijden elkaar aan de oppervlakte en versterken elkaar in de diepte. Waar het gemeenschappelijke afbrokkelt, groeit de roep om harde orde. Waar harde orde oprukt, groeit het verlangen naar radicale autonomie en anti-systeemverzet. De ene flank legitimeert de andere. Het gevolg is dat de democratische ruimte niet alleen van buitenaf wordt aangevallen, maar van twee kanten tegelijk wordt dichtgedrukt.

De ene pool ontbindt het midden. De andere onderwerpt het.

WAT SPIRAL DYNAMICS HIER ZICHTBAAR MAAKT

Een interessant model om te begrijpen wat hier gebeurt, is gebaseerd op het werk van de psycholoog Clare Graves, verder uitgewerkt door Don Beck en Chris Cowan. Het heet Spiral Dynamics en helpt om maatschappelijke en persoonlijke ontwikkelingen in kaart te brengen. Het idee is simpel gezegd dat mensen, groepen en samenlevingen zich ontwikkelen in verschillende lagen van denken en handelen. Elke laag (vMeme) staat voor een manier van kijken naar en beleven van de wereld: van basale overlevingsinstincten (zoals puur bezig zijn met veiligheid en voedsel) tot meer complexe en holistische manieren van samenleven, waarin rechtvaardigheid, verbondenheid en duurzaamheid centraal staan.

De gedachte achter het model is dat gezonde groei altijd stap voor stap verloopt en in een vorm van evenwicht met alle gebieden. Een samenleving (of een mens) kan pas echt vooruitgang boeken als de onderliggende lagen stevig en gezond blijven. Wanneer die basislagen worden verwaarloosd, onderdrukt of zelfs afgebroken, ontstaan er problemen. Dan zie je bijvoorbeeld dat mensen zich vastklampen aan simpelere, vaak meer autoritaire oplossingen, omdat ze op zoek zijn naar veiligheid en controle.

Spiral Dynamics geeft inzicht in de ontwikkeling van waarden en brillen die in samenlevingen aanwezig zijn en doet beseffen dat die samenlevingen altijd bestaan uit meerdere waardesystemen tegelijk. vMemes, in de zin van Spiral Dynamics, zijn in dit geval geen internetgrapjes. Het zijn dieperliggende organiserende patronen van betekenisgeving. Zij bepalen hoe mensen orde begrijpen, vrijheid beleven, verschil duiden, macht legitimeren en verandering tegemoet treden. In deze tijd zien we meerdere van die vMemes onder druk komen te staan en we zien daardoor ook vooral hun schaduwkanten zichtbaar worden.

Paars wortelt in verbondenheid, loyaliteit, ritueel en het gevoel deel te zijn van een groter geheel dat beschermt en betekenis geeft. Het brengt bedding. Vertrouwen. Continuïteit. Zonder paars mist een samenleving samenhang en bezieling. Maar wanneer paars onder spanning komt te staan, kan het zich sluiten. Dan wordt het wij belangrijker dan het geheel, en slaat verbondenheid om in afbakening en uitsluiting.

Rood wordt zichtbaar in de aantrekkingskracht van kracht, dominantie, onmiddellijkheid en overwinning. Rood heeft gezonde kwaliteiten. Moed. Levenskracht. Doorzettingsvermogen. Maar wanneer het ontregeld raakt, zoekt het geen begrenzing meer en geen wederkerigheid. Dan wil het winnen en voert het eigen gelijk de boventoon.

Blauw verschijnt in de behoefte aan orde, helderheid, regels en morele houvast. Ook dat is wezenlijk. Zonder blauw valt een samenleving uiteen. Maar wanneer blauw verstijft, wordt het dogmatisch. Dan wordt orde belangrijker dan leven, en loyaliteit belangrijker dan waarheid.

Oranje leeft in innovatie, ondernemerschap, rationaliteit en technologische daadkracht. Het opent veel. Maar oranje kent ook een schaduwzijde. Dan worden mens en samenleving teruggebracht tot prestatiesystemen. Dan telt vooral wat werkt, schaalt en rendeert.

Groen brengt empathie, inclusie, gelijkwaardigheid en zorg voor relatie. Het corrigeert kilte en hiërarchische hardheid. Tegelijk kan ook groen onder spanning versmallen. Dan wordt morele positie belangrijker dan waarachtig contact, en gaat het verschil niet meer dragen maar filteren.

Wat in onze tijd schaars is, is voldoende Geel bewustzijn. Niet als elitepositie, maar als vermogen om meerdere waarheden tegelijk te zien en te verstaan. Geel kan spanning lezen zonder onmiddellijk partij te moeten worden voor één fragment van het geheel. Het begrijpt dat samenlevingen niet geholpen zijn met het uitwissen van eerdere lagen, maar met hun integratie en ordening.

Democratie is in die zin geen enkele meme op zichzelf. Zij is een precair samenspel. Zij vraagt om de vitaliteit van rood, de begrenzing van blauw, de vernieuwing van oranje, de menselijkheid van groen en de integratieve blik van geel. Zodra dat samenspel uit balans raakt, worden de flanken onweerstaanbaar.

DE ONDERSTROOM VAN DE GROEP

In het kijken naar de krachten waaraan de democratie blootgesteld wordt, zijn de theorieën van Wilfred Bion, een Britse psychiater en pionier op het terrein van de groepsdynamica, behulpzaam. Bion liet zien dat groepen niet alleen op hun zichtbare taak functioneren. Onder de oppervlakte leeft een onderstroom. Een veld van angst, afhankelijkheid, projectie en onbewuste verwachtingen. Een groep kan formeel met haar werk bezig zijn, terwijl zij psychologisch allang door iets anders wordt aangestuurd.

Dat onderscheid blijkt ook vandaag de dag maatschappelijk relevant. Op papier functioneren veel democratieën nog. Er zijn verkiezingen. Er zijn parlementen. Er zijn wetten, instituties en procedures. Maar onder die formele orde beweegt een andere groep. Een angstige groep. Een vermoeide groep. Een groep die de spanning niet meer goed kan dragen en daarom steeds sterker geneigd raakt om die spanning af te voeren in vecht- of vluchtreacties, in afhankelijkheid van sterke leiders, of in het gezamenlijk optrekken tegen een vermeende bron van het kwaad.

Daarmee verschuift de aandacht ongemerkt van dagelijkse werkelijkheid naar ontlading. Niet langer staat de vraag centraal wat wijs is, wat waar is, wat recht doet aan het geheel. De dominante vraag wordt dan: waar kunnen wij onze spanning kwijt. Op wie kan de onrust worden gelegd. Wie moet weg, zodat wij weer kunnen ademen.

Bion’s principe van de onderstroom, raakt hier aan Girard’s theorie van de zondebok.

MIMESE, RIVALITEIT EN DE ZONDEBOK

Mimese beschrijft het menselijke mechanisme van wederzijdse nabootsing; memes beschrijven de culturele patronen die zich via die nabootsing verspreiden. In Spiral Dynamics krijgen die patronen de vorm van vMEMEs: diepere waardesystemen die samenlevingen ordenen. mimese verklaart waarom mensen onder spanning zo snel in elkaars angst, woede en zondebokdynamiek terechtkomen; Waar Girard ons laat zien hoe verlangen, rivaliteit en zondebokvorming mimetisch escaleren, helpt Spiral Dynamics verstaan in welke memetische waardepatronen die escalatie zich vervolgens maatschappelijk vastzet.

De Frans-Amerikaans filosoof, historicus en antropoloog René Girard, laat in zijn theorieen over mimetisme en zondebok zien, dat mensen niet alleen ideeën van elkaar overnemen, maar ook begeerten, angsten en rivaliteiten. Wij spiegelen elkaar. Wij leren van elkaar wie belangrijk is, wie bedreigend is, wie bewonderd of verworpen moet worden. Onder spanning wordt die mimetische dynamiek intenser.

Dat maakt de zondebok aantrekkelijk. Zodra een samenleving haar eigen spanning niet meer goed kan dragen, groeit de neiging om die samen te trekken in een herkenbaar object. Een persoon. Een groep. Een elite. Een minderheid. Een tegenpartij. Een cultuurdrager. Een vijandbeeld, ga zo maar door… Zo wordt diffuse onrust omgezet in gerichte afkeer.

De psychologische winst is direct voelbaar. De groep ervaart meer samenhang. De chaos krijgt een gezicht. De verwarring wordt eenvoudiger. Maar de maatschappelijke prijs is hoog. Werkelijke complexiteit verdwijnt uit beeld. De ander verliest zijn menselijkheid en wordt drager van wat wij zelf niet willen of kunnen zien.

Dat mechanisme is niet nieuw; sterker nog het is zo oud als de geschriften; Zondebok kent immers al een bijbelse oorsprong. Wat wel nieuw is, is de technologische schaal waarop het vandaag gebruikt wordt als voeding.

Waar een samenleving haar spanning niet meer kan dragen, 
groeit de behoefte aan een zondebok.

TECHNOLOGIE ALS VERSNELLER VAN REGRESSIE

De huidige digitale omgeving is geen neutraal kanaal waarlangs meningen toevallig circuleren. Zij vormt actief de manier waarop aandacht, emotie en groepsdynamiek zich ontwikkelen. Een groot deel van de platformarchitectuur is gebouwd op prikkeling. Op zichtbaarheid, reactie, engagement en herhaling. Niet op bezinning, waarheidsliefde, of volwassen conflictverwerking. De logica van de feed beloont wat onmiddellijk werkt. Verontwaardiging werkt. Morele opwinding werkt. Vijandbeelden werken. Simplificatie werkt. Likes versterken het geheel.

Daarmee wordt technologie een architect van collectieve reflexen. Het mechanisme van likes en microbeloning is in die zin niet onschuldig. Het conditioneert gedrag. Het leert mensen welke toon loont, welke emotie bereik genereert, welke vorm van stelligheid status oplevert. Het maakt aandacht schaars en verslavend. Het verandert morele opwinding in sociaal kapitaal en is inmiddels bewust ontwikkeld om dit zo te doen!

Vanuit Girard bezien, komen we hier mimese op groot-industriële schaal tegen. Vanuit Bion bekeken, zien we een samenleving die steeds gevoeliger wordt voor fight-flight-dynamiek. Vanuit Spiral Dynamics zien we hoe onrijpere of minder geïntegreerde reactiesystemen voortdurend gevoed worden.

Technologie versterkt dan niet alleen wat er al is. 
Zij trekt samenlevingen actief naar de flanken.

TWEE TECHNOLOGISCHE VERLEIDINGEN

Onder die dynamiek liggen twee grotere verleidingen besloten. De eerste is de verleiding van ontbinding. In een aantal van de invloedrijke mensen die het technologische denken van nu vormgeven, leeft het ideaal van een wereld waarin bemiddeling overbodig wordt. Vertrouwen kan dan worden vervangen door protocol; gemeenschap door netwerk en publieke orde door code. Daarin zit een begrijpelijke correctie op logge en onbetrouwbare systemen. Maar het wordt gevaarlijk wanneer er slechts een verarmd begrip meer overblijft van het publieke domein en van de noodzaak van institutionele verantwoordelijkheid. Tussen revitaliseren van een systeem en totale afbraak van diens functies zit nog wel een wereld van verschil.

De tweede is de verleiding van totale kenbaarheid. Daar verschijnt technologie als middel om alles te verzamelen, door te lichten, te profileren en te sturen. Hoe meer data, hoe meer macht. Hoe preciezer de voorspelling, hoe groter de bestuurlijke of commerciële greep. De burger wordt dan leesbaar, manipuleerbaar en bestuurbaar. Maar in extreme gevallen, ook volgbaar en met precisie uit de weg te ruimen, als je denkbeelden niet die van degene aan de knoppen zijn.

De ene verleiding zegt: niemand hoeft nog boven ons te staan. De andere zegt: iemand moet alles kunnen overzien en besturen. De ene trekt naar anarchie. De andere naar dictatuur. Samen drukken ze op en beknellen ze, dezelfde smalle ruimte waarin democratie nog iets van wederkerigheid, vrijheid en begrensde macht kan belichamen.

Technologie die geen mensbeeld meer dient, gaat vroeg of laat macht dienen.

AMERIKA, CHINA EN DE VRAAG NAAR BETEKENIS VAN EUROPA

Tegen die achtergrond wordt ook de geopolitieke vraag scherper: Wat is de rol van Europa? Of wat zou die kunnen of moeten zijn? Amerika en China vertegenwoordigen ieder op hun eigen manier een technologische logica die de rest van de wereld mee trekt. In de Verenigde Staten is een digitale cultuur dominant geworden waarin markt, schaal, venturelogica en gedragssturing diep met elkaar verweven zijn. Autocratisch leiderschap met daaromheen een beperkte groep mensen die zich technologisch meer en meer als God gaan gedragen en omwille van hun eigen rijkdom en onsterfelijkheid handelen. In China zien we sterker hoe technologie kan samenvallen met centrale sturing, toezicht en strategische beheersing van hele grote groepen mensen.

Waar staat Europa in dit spel? Europa heeft een andere erfenis. Een geschiedenis van recht, van publieke instituties, van sociale begrenzing van macht, van bemiddeling, van een zoeken naar evenwicht tussen vrijheid en gemeenschap. Die geschiedenis is allerminst zuiver. Maar zij bevat wel een beschavingsintuïtie die in deze tijd van grote betekenis kan zijn.

De vraag is of Europa die intuïtie opnieuw kan vertalen naar de digitale wereld. Dat gaat niet werken door Silicon Valley na te doen, de Amerikaanse, inmiddels gebrouilleerde, grote broer te imiteren en ook niet door de Chinese logica van sturing over te nemen. Voor Europa geldt dat het een derde weg te ontwikkelen heeft. Een richting waarin technologie weer wordt ingebed in rechtsorde, menselijke waardigheid, publieke verantwoording en democratische begrenzing. Dat gaat niet door slechts het oude systeem opnieuw onder regulering te gaan brengen. Dit vraagt het opnieuw uitvinden van wat reguleren en organiseren betekent op basis van aloude waarden. Het vraagt om een ander mensbeeld.

EUROPA ALS TEGENWICHT

Europa zou op technologisch gebied een tegenwicht kunnen vormen wanneer het de moed opbrengt om technologie niet alleen als markt of macht te zien, maar ook als publieke beschavingslaag.

Dat betekent dat cruciale digitale infrastructuren niet uitsluitend mogen worden overgelaten aan aandeelhouderslogica of geopolitieke dominantie. Dat betekent dat politieke beïnvloeding via platformen veel scherper begrensd moet worden. Dat betekent dat publieke waarden als uitlegbaarheid, dataminimalisatie, beroep, menselijke controle en institutionele verantwoording niet als randvoorwaarden mogen blijven gelden, maar als uitgangspunten.

Nog fundamenteler is dan de vraag: welke mens Europa wil beschermen en voeden.

Niet de mens als permanent te prikkelen consument. Niet de burger als datapunt. Niet de massa als gedragspopulatie die gestuurd en gemonetariseerd kan worden. Maar de mens als relationeel, waardig en ontwikkelbaar wezen. Een wezen dat vrijheid nodig heeft, maar ook bedding. Autonomie, maar ook begrenzing. Verschil, maar ook een gedeelde wereld.

Misschien ligt precies daar een nieuwe Europese rol; In het bewaken van de voorwaarden waaronder beschaving mogelijk blijft.

BEWUSTZIJN IN ACTIE

Hier raakt het politieke direct aan de lijn van Bewustzijn in Actie. De crisis van democratie is niet alleen institutioneel of technologisch. Zij is ook bewustzijnsmatig. Onze systemen weerspiegelen de diepte, de angst en de rijpheid van het bewustzijn waaruit zij voortkomen. Wanneer de ontwikkeling van ons ‘binnenwerk’ achterblijft bij systeemontwikkeling aan de buitenkant, ontstaat een wereld waarin de instrumenten verfijnder worden terwijl de innerlijke draagkracht afneemt.

Dat zien we nu op grote schaal gebeuren. Technologie wordt krachtiger. Data wordt overvloediger. Analyse wordt verfijnder. Tegelijk neemt het vermogen om spanning te verdragen, perspectieven te integreren en innerlijk niet onmiddellijk in regressie te schieten, niet automatisch toe. Het omgekeerde lijkt vaker het geval. Hoe complexer de buitenwereld wordt, hoe sneller mensen worden teruggeduwd naar simplificatie, fixatie en projectie en daarmee als groep naar de flanken bewegen en onze democratie ondermijnen.

Vanuit Bewustzijn in Actie is dat te verstaan als een dis-alignment. Denken versmalt tot ideologie of bevestigingsdrang. Voelen raakt overspoeld of afgestompt. Relatie kantelt naar wantrouwen. Handelen wordt reactief. Resonantie met het grotere geheel neemt af. Zijn verliest bedding. Zo ontstaan ook collectieve systemen die diezelfde innerlijke fragmentatie op schaal terugspiegelen.

De opgave van deze tijd is daarom niet alleen politiek herstel, maar ook bewustzijnsontwikkeling, als beschavingsvoorwaarde. Een samenleving kan technologisch hoog ontwikkeld zijn en tegelijk bewustzijnsmatig in regressie leven. Zij kan over geavanceerde instrumenten beschikken en toch primitief reageren; met grote gevolgen voor “samen”.

Het vermogen om vanuit eigen handelen de eigen meme(s) te herkennen. De eigen schaduw te zien. Niet elke spanning onmiddellijk te hoeven afvoeren, niet elk verschil te hoeven winnen, niet iedere angst te hoeven projecteren, maakt het verschil tussen samenleven op die smalle strook die we democratie noemen, of alleen staan op de flanken in ‘vlucht’ of ‘vecht’.

DE OPDRACHT VAN HET MIDDEN

Het herstel van het midden is geen herstel van het oude. Het betekent niet een terugkeer naar lauwheid of beheerste stilstand of logge systeempolitiek. Het vraagt om een rijper midden, wijzer. Een midden dat kracht heeft. Dat begrenzing durft te bieden waar nodig. Dat publieke waarden verdedigt zonder moralistisch te verharden. Dat technologie begrijpt zonder haar te aanbidden. Dat vrijheid beschermt zonder de gemeenschappelijkheid te ontmantelen. Dat weet dat vrede niet begint waar conflict verdwijnt, maar waar conflict niet langer tot regressie hoeft te leiden.

Zo’n midden ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om opvoeding, cultuur, institutioneel vakmanschap en innerlijk werk. Het vraagt om burgers die zich niet permanent laten conditioneren door de logica van opwinding. Het vraagt om leiders die niet teren op de onderstroom, maar helpen die te dragen en te verhelderen. Het vraagt om een samenleving die opnieuw leert wat bemiddeling waard is.

Europa zou daarin meer kunnen betekenen dan het zelf vaak vermoedt. Als plek waar een andere verhouding tussen mens, macht, technologie en samenleving geoefend wordt. Een verhouding waarin vrijheid, verantwoordelijkheid en menselijke waardigheid elkaar wederzijds dragen.

TOT SLOT

Wat in deze tijd op het spel staat, is meer dan een botsing tussen staten, partijen of platformen. Het gaat om de vraag welk bewustzijn onze systemen zal dragen. Een samenleving die haar spanning vooral afvoert via projectie, polarisatie en controle zal steeds vatbaarder worden voor ontbinding en overheersing. Een samenleving die investeert in bewustzijn, begrenzing, institutionele wijsheid en publieke verantwoordelijkheid houdt een andere toekomst open.

De democratische ruimte is smal. Juist daarom verdient zij bescherming. Uit trouw aan iets dat groter is dan snelheid, winst of macht. Uit trouw aan de mogelijkheid dat mensen, ondanks alles, kunnen leren samenleven zonder elkaar te offeren.

Vrede begint niet waar conflict verdwijnt, 
maar waar conflict niet langer tot regressie hoeft te leiden.

REFERENTIES EN DENKLIJNEN

Dit essay bouwt voort op de volgende denkers en werken:

• Clare W. Graves, The Never Ending Quest

• Don Beck & Christopher Cowan, Spiral Dynamics: Mastering Values, Leadership and Change

• Wilfred Bion, Experiences in Groups

• René Girard, Violence and the Sacred en I See Satan Fall Like Lightning

• Allard de Ranitz, Bewustzijn in Actie

DE ERFENIS VAN DE SAVANNE EN DE ILLUSIE VAN BEHEERSING

Stel je voor: een mens, 50.000 jaar geleden, staand op de Afrikaanse savanne. Zijn hart bonkt bij het zien van een schaduw in het hoge gras. Is het een prooi? Een roofdier? Zijn brein, gevormd door millennia van evolutie, reageert onmiddellijk: vechten, vluchten, bevriezen. 

Deze Paleolithische emoties zijn niet verdwenen. Ze zitten diep in ons verankerd, als een archaïsch besturingssysteem dat nog geen update van betekenis heeft gekregen. Maar hier ligt nu wel een probleem: We leven inmiddels in een wereld van algoritmen, kerncentrales, artificiële intelligentie en meer middelen om ons te vernietigen dan ons te ontwikkelen. Onze emoties zijn afgestemd op een ‘wildernis’realiteit die in onze samenleving nauwelijks meer bestaat, terwijl onze technologieën een werkelijkheid scheppen die we emotioneel niet aankunnen. Een scheur en kloof in het weefsel van onze beschaving: we voelen als oorspronkelijke mens, maar spelen met goddelijke technologie.

Onze instituten; de staat, het geldsysteem, het recht, de religie, zijn in essentie laat-middeleeuws van structuur. Ze zijn weliswaar gedeeltelijk meegegroeid met veranderende tijden, maar de fundamenten zijn gebouwd in een tijd dat informatie schaars was, dat macht lokaal en zichtbaar was, en dat verandering de uitzondering vormde. Vandaag is informatie overvloedig, is macht diffuus en onzichtbaar, en is verandering de enige constante. Onze instituten zijn als kathedralen in een aardbeving: indrukwekkend, maar niet gebouwd om de krachten te weerstaan die nu op hen inbeuken.

De technologie die we ontwikkeld hebben, maakt steeds meer dat een (kleine, maar groeiende) groep mensen zich gedragen als een godheid: alwetend, alomtegenwoordig, en in pretentie almachtig. Een wereld die steeds minder begrijpelijk is voor de gemiddelde sterfelijke. We hebben machines gebouwd die beslissingen nemen op een schaal en snelheid die ons brein niet kan bijbenen. Wie controleert deze goden? Een handvol techno-priesters in Silicon Valley, wier eigen motieven vaak even ondoorgrondelijk zijn als de algoritmen die ze bouwen. We hebben leiders die niet hechten aan waarheid of moraliteit en het recht van de sterkste claimen en gebruiken om hun waarheid aan anderen op te leggen. Of het nu om de macht of beheersing of controle gaat, het uiteindelijke gevaar is niet mens of machine ons willen overheersen. Het gevaar is dat we onszelf zullen verliezen in de illusie van controle. We hebben de kracht van goden, maar de wijsheid van kinderen. En een kind met een kettingzaag loslaten in een speelparadijs… is een recept voor chaos.

“The real problem of humanity is the following: We have Paleolithic emotions, medieval institutions, and godlike technology. And it is terrifically dangerous, and it is now approaching a point of crisis overall.” – Edward O. Wilson – 

DE METACRISIS: EEN OPROEP TOT ONTWAKEN

We staan als mensheid op een kruispunt. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid zijn we in staat om onszelf en veel ander leven rechtstreeks in gevaar te brengen door een netwerk van verweven crises: klimaatverandering, ecologische uitputting, mentale gezondheidsproblemen, maatschappelijke polarisatie, uitputting van natuurlijke hulpbronnen. Wat deze crises gemeen hebben, is dat ze allemaal voortkomen uit één bron: de manier waarop wij naar de wereld, elkaar en onszelf kijken.

Onze collectieve mindset, gevormd door eeuwen van groei, beheersing en afgescheidenheid, botst nu tegen de grenzen van wat de aarde en onze samenleving aankunnen. De oplossingen die we nodig hebben, liggen niet alleen in ‘buitenwereldse’ maatregelen zoals duurzame technologie of groene economie, maar minstens zozeer in de binnenwereld van de mens. Want hoe kunnen we een duurzame toekomst creëren met hetzelfde bewustzijn dat deze problemen heeft veroorzaakt?

Deze vraag is de ingang naar een existentieel onderzoek. We worden opgeroepen tot een fundamentele verschuiving in onszelf. Een verschuiving waarin we leren om niet alleen wat we doen te veranderen, maar bovenal wie we zijn en hoe we waarnemen een upgrade te geven.

BEWUSTZIJN ALS KOMPAS: DE INTEGRAL NATURAL UNFOLDING APPROACH (INUA)

Hier komt Bewustzijn in Actie in beeld. Een praktische, integrale benadering die ons uitnodigt om de paradox niet als een valkuil te zien, maar als een poort naar diepere lagen van mens-zijn. Het is een reis van afgescheidenheid naar verbondenheid, van ego naar eco, van ik naar wij.

DE DRIE ZELF-ASPECTEN: EEN BRUG TUSSEN OOST EN WEST

In ontwikkeling gaat het vaak over gedrag, overtuigingen en patronen. In bewustzijn gaat het over aanwezigheid, gewaarzijn en zijn. Bewustzijn in Actie brengt deze werelden samen in een praktisch onderscheid, waarin we drie aspecten van het zelf leren herkennen:

• Ego: Het aangepaste, gefragmenteerde zelf dat bescherming biedt, maar ons ook afsnijdt van authenticiteit. Het is het ‘zelf-concept’; de persona die we hebben gebouwd om te overleven, maar die ons ook gevangen houdt in oude patronen.

• Zelf Reflectief Gewaarzijn (ZRG): Het gezonde, functionele deel dat brug vormt tussen ego en het Ware Zelf. Het is het vermogen om ons zelf-concept te ontwikkelen van binnenuit en te verbinden met de getuige; het gewaarzijn van het gewaarzijn.

• Ware Zelf: Het non-duale bewustzijn waarin alle scheiding oplost. Het is de staat waarin we onszelf ervaren als intrinsiek verbonden met het grotere geheel.

Deze drie aspecten zijn geen vijanden. Ze staan in dienst van een dieper, ruimer mens-zijn waarin we zowel heel als vrij kunnen zijn.

HORIZONTALE EN VERTICALE ONTWIKKELING: TWEE VLEUGELS VAN GROEI

Ontwikkeling in Bewustzijn in Actie beweegt langs twee assen:

• Horizontale ontwikkeling: Het verrijken van ons ego; het helen van oude wonden, het ontwikkelen van vaardigheden, het versterken van onze emotionele en relationele intelligentie. Dit is het werk van integratie en individuatie, waarin we leren om onze schaduwkanten te omarmen en onze persoonlijkheid te laten rijpen.

• Verticale ontwikkeling: Het overstijgen van het ego; het loslaten van de identificatie met ons beperkte zelf en het ontwaken tot het Ware Zelf. Dit is het werk van transcendentie, waarin we leren om ons bewustzijn te verruimen en ons te herinneren wie we werkelijk zijn.

Deze twee bewegingen zijn als de twee vleugels van een vogel. Zonder horizontale ontwikkeling blijven we gevangen in spirituele concepten die niet landen in ons dagelijks leven. Zonder verticale ontwikkeling blijven we gevangen in de cyclus van “meer van hetzelfde”.

DE ONTWIKKELLIJNEN: EEN KAART VOOR GROEI

Bewustzijn in Actie werkt met zes Ontwikkellijnen. Zes dimensies van menselijke groei die ons helpen om onze kwaliteiten te cultiveren en onze blinde vlekken te verkennen:

1. Resonantieontwikkeling: Het vermogen tot diep invoelend en afstemmend bewustzijn.

2. Zijnsontwikkeling: Leven vanuit authenticiteit, integriteit en innerlijk kompas.

3. Mentale ontwikkeling: Het cultiveren van reflectief denken, wijsheid en betekenisgeving.

4. Relationele ontwikkeling: Het versterken van empathie, nederigheid en verbondenheid.

5. Sociale ontwikkeling: Het vermogen tot co-creatie, inclusiviteit en gedeeld leidenschap.

6. Handelingsontwikkeling: Moed, creativiteit, veerkracht en het realiseren van impact.

Deze lijnen dienen als een levende kaart die ons helpt om te navigeren in de complexiteit van ons bestaan.

HET ONTWIKKELKOMPAS: VAN INZICHT NAAR BELICHAMING

Het Ontwikkelkompas is een instrument om te herkennen waar we staan in onze ontwikkeling, welke spanningen ons uitnodigen tot groei, en hoe we kunnen bewegen van inzicht naar belichaming. Het helpt ons om niet alleen te weten wat we moeten doen, maar om het ook daadwerkelijk te leven.

Het kompas werkt met drie assen:

• De as van spanning: Waar voel je weerstand? Waar zit de pijn?

• De as van betekenis: Wat geeft je richting? Wat roept je op?

• De as van afstemming: Hoe verbind je hoofd, hart en handen?

Wanneer deze assen in balans zijn, ontstaat coherentie; een staat waarin we niet alleen begrijpen, maar ook handelenvanuit een diepgeworteld besef van wat het leven ten goede komt.

DE PRAKTIJK: LEVENSBEVESTIGEND HANDELEN

Bewustzijn in Actie is geen abstracte theorie. Het is een levende praktijk die ons uitnodigt om elke dag bewuster te kiezen, te handelen en te zijn. Het vraagt om:

• Het omarmen van pijn als poort: Onze angsten, onze schaduwkanten, onze beperkingen zijn geen obstakels, maar uitnodigingen om dieper te gaan. Zoals Rilke zei: “Misschien zijn alle draken in ons leven eigenlijk prinsessen die wachten tot we moedig in actie schieten.”

• Het cultiveren van ruimte: Tussen stimulus en respons ligt een ruimte. In die ruimte ligt onze vrijheid. Door te vertragen, te ademen, te luisteren, creëren we de mogelijkheid om bewust te kiezen in plaats van reactief te handelen.

• Het leven als beoefening: Elke ontmoeting, elke keuze, elke handeling is een kans om te oefenen in aanwezigheid, afstemming en integriteit. Het gaat niet om perfectie, maar om authenticiteit; het vermogen om te handelen vanuit wie we werkelijk zijn.

EEN NIEUWE VERLICHTING: VAN HOMO SAPIENS NAAR HOMO CONSCIENS

De eerste Verlichting bracht ons de kracht van de rede. De tweede Verlichting, die nu aanbreekt, vraagt om de kracht van het hart en de wijsheid van het lichaam. Het is een oproep om niet alleen te denken, maar ook te voelen en te zijn. Om niet alleen te weten, maar ook te ervaren en te handelen.

Dit is waar Bewustzijn in Actie ons naartoe leidt: naar een manier van leven waarin we ons bewustzijn niet alleen als een concept begrijpen, maar als een levende kracht die ons elke dag inspireert, leidt en transformeert. Het is een uitnodiging om de paradox niet te ontvluchten, maar om haar te omarmen als de plek waar echte verandering begint.

DE VRAAG DIE BLIJFT: WAT VRAAGT HET LEVEN NU VAN JOU?

De crises van onze tijd zijn symptomen van een dieper liggend probleem: we hebben ons afgescheiden van onszelf, van elkaar en van de aarde. Bewustzijn in Actie is een uitnodiging om die scheiding te helen, door voorwaarts te bewegen naar een toekomst waarin we onze technologie, onze emoties en onze instituten bewust inzetten voor het welzijn van het geheel. De keuze is aan ons…

Kunst biedt daar een plaats voor. Kunst als ruimte waarin ervaring mag bestaan zonder direct opgelost te worden. Waar verdriet een vorm krijgt. Waar onrust een ritme vindt. Waar schoonheid geen versiering is, maar draagvlak. Kunst als aandachtstraining, emotieregulatie, sociale resonantie en betekenisgeving in één beweging.

Inmiddels is dit ook wetenschappelijk zichtbaar. Grote internationale reviews en ook groeiend Nederlands onderzoek laten zien dat kunstbeleving samenhangt met mentaal welbevinden, met veerkracht, met gezondheid over de levensloop. En precies daar wilde ik beter naar kijken: wat weten we inmiddels, wat zien we in Nederland, en waarom past dit zo naadloos bij wat ik in Bewustzijn in Actie als “bewustzijn als ontwikkelvermogen” aanhaal en benoem als belangrijke factor voor ontwikkeling?

WAT HET BREDE ONDERZOEK LAAT ZIEN

In 2019 publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie een omvangrijke verkenning naar kunst en gezondheid, gebaseerd op duizenden studies. De conclusie is nuchter en hoopgevend: kunst en cultuur kunnen bijdragen aan preventie, gezondheidsbevordering en aan het omgaan met en behandelen van ziekte, over de hele levensloop.

Als je dit concreet wil maken, kan je kijken naar onderzoek naar kunstbezoek. Een grote Britse cohortstudie binnen de English Longitudinal Study of Ageing vond dat receptieve kunstbeleving, museum, galerie, theater, concert, opera, samenhing met een lager sterfterisico in de opvolging. Het blijft observationeel onderzoek. Oorzaak en gevolg zijn daarmee niet vastgezet. Toch is het een opvallend robuust patroon, ook na correcties voor allerlei achtergrondfactoren.

Bij klinische toepassingen is het bewijs soms directer. Een systematische literatuurreview die is gepubliceerd door de Cochrane Collaboration naar muziekinterventies bij volwassenen met kanker, rapporteert gunstige effecten op onder andere angst, depressieve klachten, pijn en vermoeidheid. Binnen social prescribing, vaak aangeduid als ‘arts on prescription’, laat een recente systematische review met meta analyse een significante verbetering in welbevinden zien, naast terugkerende sociale en psychologische baten in kwalitatieve bevindingen.

Kunst is een gevoelstaaI. Wetenschappelijk bewijzen blijft complex. Als beeldhouwer, heb ik wel een zeker begrip van die taal: Kunst raakt iets dat veel interventies nauwelijks durven aanraken: de kwaliteit van ervaren zelf.

“Kunst heeft geen bijwerkingen, je wordt er alleen maar beter van.” – prof. dr. Jeanine Stubbe

KUNST IN NEDERLAND, VAN INTUÏTIE NAAR ONDERBOUWING

In een eerder artikel van mij over Bedrei(gen)de Kunsten ging het over politieke druk op de sector en over wat er gebeurt wanneer een samenleving haar verbeeldingsruimte afknijpt. We zijn wat verder in de tijd en gelukkig zie ik hier een beweging de andere kant op. Kunst verschijnt steeds nadrukkelijker als positieve maatschappelijke factor. Minder als luxe, meer als fundament… En Nederland doet inmiddels mee…

In 2024 publiceerden Dordrechts Museum, Museum van de Geest en Bonnefanten het onderzoeksrapport van Museum op Recept, met kunstkijkprogramma’s die expliciet gericht waren op mentaal welzijn. Vragenlijsten, semigestructureerde interviews, kortetermijneffecten. De thematische analyse wijst op een positieve invloed op mentaal welzijn, met impact op emotioneel en cognitief vlak, en met nadruk op kunstbeleving en verbinding. Wat mij daarin treft, is de taal van deelnemers. Vertragen. Emoties observeren. Weerstand dragen. Perspectief verschuiven. Schoonheid als hulpbron. Dat zijn geen vrijblijvende woorden. Het zijn regulatievaardigheden. Het rapport is tegelijk eerlijk over beperkingen, kleine steekproef, korte meetperiode, scheve verdeling, oververtegenwoordiging van vrouwen. Maar juist die combinatie van hoop en methodische nuchterheid maakt het voor mij een serieus rapport.

Daarnaast deed het LKCA samen met iPH en Bureau Gelijkschap literatuur en praktijkonderzoek naar actieve cultuurparticipatie in relatie tot de zes dimensies van Positieve Gezondheid. De kernboodschap: er is voldoende reviewonderzoek dat laat zien dat actieve cultuurparticipatie positief samenhangt met alle dimensies van Positieve Gezondheid, waarbij mentaal welbevinden het meest prominent terugkomt.

Erasmus Universiteit Rotterdam schreef in 2025 over kunst als medicijn in de context van het Medical Delta programma Ontzorgen met kunst en cultuur. De insteek is praktisch: het gaat om interventies die werken voor de doelgroep. Muziek was het startpunt, met ambitie om te verbreden naar onder meer dans, circus en beeldende kunst. De titel prikt meteen een snobreflex door: De Toppers kunnen net zo helend zijn als Brahms. Het helende zit minder in het genre, meer in wat er in mens en systeem gebeurt.

En er is een groeiende infrastructuur die deze beweging een plek geeft. In Nederland groeit Welzijn op Recept, waar mensen met psychosociale klachten niet alleen een medische route krijgen, maar ook begeleiding richting betekenisvolle activiteiten in het sociaal domein. Het RIVM beschrijft wat er nodig is om dit duurzaam te borgen.

Tot zover de feiten. De echt interessante vraag vind ik echter: waarom werkt het?

DE PSYCHOLOGIE ACHTER HET EFFECT

Gezondheid is geen knop. Kunst werkt zelden via één mechanisme. Kunst werkt als een bundel van werkzame principes die elkaar versterken. In mijn taal: kunst raakt regulatie, betekenisgeving en verbinding tegelijk.

Aandacht, de vaardigheid die we kwijt zijn

Kunst herstelt aandacht. Niet de aandacht die scant, maar de aandacht die verblijft. Aandacht is de poortwachter van ervaring. Waar aandacht heen gaat, volgt het zenuwstelsel. Daarom kan een museumbezoek al fysiek voelbaar zijn. Je vertraagt. Je kijkt langer. Je adem zakt. Je hoeft even nergens heen. Dat is geen esthetische luxe. Het is mentale hygiëne.

Emotieregulatie met ingebouwde afstand

Kunst geeft emotionele nabijheid met afstand. Je kunt verdriet horen zonder dat het jouw verhaal hoeft te zijn. Je kunt woede zien zonder dat je haar hoeft te worden. Je kunt geraakt zijn zonder onmiddellijk te moeten handelen. Dat is een uitzonderlijke leeromgeving: voelen zonder overspoeling.

Museum op Recept beschrijft dit in participantentaal: emoties accepteren en observeren, omgaan met weerstand, die vaardigheden meenemen naar het dagelijks leven. Daar ligt een sleutel. Kunst maakt innerlijk werk toegankelijk zonder het te medicaliseren.

Verbinding als dragend weefsel

Kunst is vaak gedeeld. Samen kijken. Samen praten. Samen zingen. Samen maken. Verbinding is geen bijzaak in gezondheid. Verbinding is voor veel mensen de basis waarop herstel überhaupt mogelijk wordt. Het effect zit dan niet alleen in het object, maar in het veld dat ontstaat.

Schoonheid als regulerende prikkel

Schoonheid doet iets met het beloningssysteem. Neuroaesthetisch onderzoek laat zien dat de ervaring van schoonheid, bij visuele kunst en bij muziek, samenhangt met activiteit in de medial orbitofrontale cortex, een gebied dat sterk verbonden is met beloning en plezier, en dat die activiteit correleerde met de intensiteit van de ervaren schoonheid. Schoonheid is daarmee een signaal aan het systeem: dit mag binnenkomen. Dit is veilig genoeg om te voelen. Precies daarom kan schoonheid ook pijn dragen, omdat het als bedding dient.

Verwondering en ontzag, een fysiologie van ruimer perspectief

Soms gebeurt in kunst iets dat je kleiner maakt op een gezonde manier. Je voelt iets groters dan je zorgen, zonder je zorgen te ontkennen. Verwondering. Ontzag. Awe. In onderzoek naar positieve emoties en gezondheid werd gevonden dat ‘dispositional awe’ samenhing met lagere niveaus van een bepaalde ontstekingsmarker (IL-6). Dat is op zichzelf geen bewijs dat een schilderij ontstekingen geneest. Wel laat het zien dat bepaalde gemoedstoestanden, die kunst betrouwbaar kan oproepen, samenhangen met fysiologische patronen die passen bij minder stress en meer regulatie.

DE FILOSOFISCHE KANT, WAT KUNST EIGENLIJK DOET

Psychologie vertelt hoe kunst werkt. Filosofie vraagt wat kunst is.

Kunst als ervaring, niet als object

John Dewey schreef dat kunst niet samenvalt met het object, maar met wat het object doet in ervaring. Kunst is ervaring die vorm krijgt. Ervaring die afgerond wordt. Ervaring die betekenis draagt, zonder dat ze zich in argumenten hoeft te verantwoorden. Dat verklaart iets wezenlijks. Een kunstwerk is op een persoonlijk niveau pas kunst wanneer het je kwaliteit van ervaren verandert.

Kunst als spel, vrijheid zonder cynisme

Von Schiller zag in esthetische ervaring een vorm van opvoeding. Niet als moraal, als vrijheid. In spel ontstaat een ruimte waarin je kunt oefenen zonder te verharden. Waar je kunt proberen zonder meteen te moeten winnen. Kunst is daarmee voor hem volwassen spel… en volwassen spel is geestelijke gezondheid.

Kunst als tussenruimte waarin ontwikkeling gebeurt

Winnicott beschreef de potential space, de tussenruimte tussen binnenwereld en buitenwereld, waar spel mogelijk is en waar culturele ervaring landt. In die ruimte mag iets tegelijk echt en niet echt zijn. Van mij en van de wereld. Daarom is kunst zo’n krachtige ontwikkelcontext. Je hoeft niet te kiezen tussen feiten en verbeelding. Je kunt in het midden blijven. En precies daar verandert iets.

DE BRUG NAAR ‘BEWUSTZIJN IN ACTIE’

In ‘Bewustzijn in Actie‘ werk ik met een eenvoudig uitgangspunt: bewustzijn is ontwikkelvermogen. Het vermogen om waar te nemen wat er gebeurt, in jezelf en tussen mensen, en daar een passende, belichaamde respons aan te geven.

Kunst is oefenruimte voor dat vermogen. Kunst traint waarnemen. Je leert langer kijken en luisteren, voorbij het eerste oordeel. Kunst traint dragen. Je leert ambivalentie en spanning uithouden zonder direct te vluchten. Kunst traint betekenis. Je leert dat ervaring meer lagen heeft dan het verhaal dat je erover vertelt. Kunst traint afstemming. Binnenwereld en buitenwereld komen weer in samenhang.

In taal die ik in ‘Bewustzijn in Actie’ gebruik: kunst brengt alignment. Je binnenwereld wordt coherenter. Daarom wordt de buitenwereld beter hanteerbaar. Niet omdat de wereld eenvoudiger wordt, omdat jij ruimer wordt.

En hierin zit de lol, ook als je niet van persoonlijke ontwikkeling houd:

Kunst werkt… ook wanneer jij niet werkt… Wanneer je niet bezig bent met bewustzijnswerk. Ook wanneer je alleen geniet, verschuift je aandacht, zakt spanning, opent perspectief. Daarin zit haar stille kracht.

EEN KLEINE OEFENING, VANDAAG

Kies één kunstwerk. Dat kan een museumstuk zijn, een lied, een foto, een gedicht, een scène.

Zet een timer op zeven minuten.

• Kijk of luister zonder uitleg.

• Merk op waar oordeel opkomt.

• Merk op wat je lichaam doet.

• Vind één detail dat je raakt, aantrekt of schuurt. Blijf daarbij.

Schrijf daarna drie zinnen.

• Eén zin over wat je waarnam.

• Eén zin over wat het met je deed.

• Eén zin over wat het je misschien wil zeggen.

Dat is Bewustzijn in Actie in miniatuur. Zonder theorie. Met effect.

BRONNEN

WHO, Arts and health, scoping review, 2019 https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289054553

BMJ, The art of life and death, ELSA cohort, 2019 https://www.bmj.com/content/367/bmj.l6377

Cochrane, Music interventions for adults with cancer https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD006911.pub4/full

Systematische review, Arts on Prescription https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11264378/

Museum op Recept, onderzoeksrapport oktober 2024 https://www.museumoprecept.nl/wp-content/uploads/FINAL-webversie-MOR-onderzoeksrapport-okt2024.pdf

Museum van de Geest, nieuwsbericht over drie musea en mentale gezondheid https://museumvandegeest.nl/nieuws/drie-nederlandse-musea-tonen-aan-kunstkijken-draagt-bij-aan-mentale-gezondheid/

LKCA, Kunst als (ver)wondermiddel https://www.lkca.nl/wp-content/uploads/Kunst-als-verwondermiddel_DEF.pdf

Erasmus Universiteit Rotterdam, Kunst als medicijn https://www.eur.nl/nieuws/kunst-als-medicijn-waarom-de-toppers-net-zo-helend-kunnen-zijn-als-brahms

RIVM, Duurzaam borgen van Welzijn op Recept https://www.rivm.nl/publicaties/duurzaam-borgen-van-welzijn-op-recept

Ishizu en Zeki, PLOS ONE, beauty and the brain https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0021852

Stellar et al., awe and IL 6, PubMed https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25603133/

Winnicott, The Location of Cultural Experience https://www.york.ac.uk/media/english/documents/newsandevents/The%20Location%20of%20Cultural%20Experience.pdf

Dewey, Art as Experience https://ia902908.us.archive.org/28/items/deweyjohnartasanexperience/DEWEY%20John%2C%20Art%20as%20an%20Experience%22.pdf

Schiller, Letters on the Aesthetic Education of Man https://platypus1917.org/wp-content/uploads/schiller_lettersaestheticed.pdf

Waarom doel–middelen verwarring ons in de richting van oorlog stuurt en waarom bewustzijnsontwikkeling echt geen overbodige luxe meer is.

Afgelopen week gaf ik een reactie op LinkedIn op een post van Igor Verettas over de effecten van het coalitieakkoord op onderwijs:

“Zolang de politiek geen ander antwoord durft te geven op de vraag ‘Waarom leven wij eigenlijk’, dan om de economie in stand te houden, en we daarmee doel en middel verwarren, gaat dit niet verbeteren. Het begint met mensen die bereid zijn een visie op het leven te hebben, en niet alleen een visie op overleven.”

Redelijk uit de losse heup, maar ook dicht bij hoe ik naar de wereld kijk en ‘m beleef. Tot zover, niks aan het handje, maar… deze liet me niet meer los… Omdat het iets ontmaskert wat we normaal als vanzelfsprekend beschouwen: dat onze systemen de dragers van ons bestaan zijn. Onderwijs, economie, overheid, maken ons leven mogelijk. Wat nu, als deze systemen het leven in ons niet meer bevorderen en bevestigen, maar limiteren en afbreken?

Dat klinkt abstract. Tot je het op straat ziet.

“We have allowed the means by which we live to outdistance the ends for which we live. – Martin Luther King – Nobel Lecture (Oslo, 11 december 1964)

We besturen landen op BNP. We maken plannen bij de gratie van groei. We richten onderwijs, carrièrepaden en succesverhalen in rond meetbaarheid en vooruitgang. In dat veld wordt “welvaart” ongemerkt een doel en eindpunt. En dan gebeurt het wonderlijke: precies datgene dat bedoeld was om rust en ruimte te scheppen, gaat de toon zetten voor wat we belangrijk vinden, wat we belonen, en wat we bereid zijn op te offeren. 

Hier ontstaat, wat door econoom Paul Schenderling zo mooi verwoord wordt als ‘de doel–middelen verwarring’, in het wild: een middel wordt koers. Een instrument wordt identiteit. Een systeem voor leven wordt een systeem dat leven conditioneert. Alsof het leven een bijzaak is die netjes binnen de marges van het systeem moet passen.

Zoals ik het in ‘Bewustzijn in Actie’ benoemd heb: de metacrisis speelt zich niet alleen af in systemen. Ze speelt zich om te beginnen af in onze manier van betekenis geven. We verliezen richting, omdat de betekenis die wij geven verschraalt; het innerlijk kompas verdwijnt. Het onderliggende probleem dat hiermee aangeraakt wordt is inmiddels allesoverheersend en als we niet uitkijken, allesvernietigend.

De verwarring bestaat al even…

Martin Luther King verwoordde het in zijn Nobelrede zo: 

We hebben de middelen waarmee we leven verder laten reiken dan de doelen waarvoor we leven. 

Simpel, kristalhelder. Dit is de kern van doel–middelen verwarring:

• Middelen: economie, geld, techniek, efficiency, groei, marktwerking, controlemechanismen.

• Doelen: waardigheid, rechtvaardigheid, vrede, verbondenheid, bescherming van leven, betekenis.

Een gezonde orde maakt middelen dienstbaar aan doelen. Een zieke orde laat doelen buigen voor middelen. Vanaf dat moment schuift de hele samenleving, onzichtbaar, stap voor stap, richting machtspolitiek. Waarom? Omdat de strijd verplaatst naar het bezit en de besturing van de middelen. Economie, geld, techniek, efficiëntie, groei en controle zijn krachtige middelen. Ze kunnen leven ondersteunen. Ze kunnen ook leven conditioneren. Dat verschil hangt af van de plek die ze krijgen in de orde van waarden. Waar het misgaat is niet ingewikkeld: een middel wordt koers. Een instrument wordt identiteit. Een systeem dat bedoeld is om ruimte te maken voor leven gaat bepalen wat leven mag zijn.

Van richtingverlies naar machtspolitiek

“Machtspolitiek” klinkt alsof het begint bij slechte bedoelingen. Het begint vaak bij iets alledaagsers: een samenleving die haar waarom kwijt is. Al sinds de jaren 90 wordt overheidsbeleid steeds minder lange termijn gericht, steeds meer onderhevig aan koerswisselingen, met als ultieme perspectiefvernauwing het credo van de laatste VVD Premier ‘Voor visie moet je bij de oogarts zijn’… Zodra het hoogste criterium “wat werkt” wordt gemeten in rendement, concurrentiekracht of korte-termijn rust, verliest het normatieve gesprek gewicht. Waarden blijven rondzingen als intentietaal. Besluitvorming verschuift naar dashboards, begrotingen en verdedigbare cijfers.

Politiek verandert vervolgens van richting geven naar posities bevechten. Van: ‘het beste willen met elkaar, maar verschillen in opvatting’ naar: ‘elkaar het licht in de ogen niet meer gunnen’. Niet eens door een natuurlijk cynisme, dat komt later pas. Door inrichting… De escalatie is herkenbaar, ook buiten de politiek. Eerst winnen KPI’s terrein. Daarna wordt het gesprek een belangenstrijd. Vervolgens concentreert invloed zich bij partijen met middelen en toegang. Instituties gaan meebuigen. Vertrouwen zakt weg. Polarisatie stijgt. Mensen zijn geen mens meer maar een gereduceerde eenheid die bij gebleken verschil gecanceld mag worden. In werk en/of in leven…

In de politieke economie bestaat daar een term voor: regulatory capture. Regulering en toezicht gaan, stap voor stap, de belangen dienen van wie het meest te winnen heeft en het best kan organiseren. Even ter verduidelijking: Dit is geen complotdenken, maar het effect van een incentive-structuur. Onderzoek naar beleidsinvloed (onder andere in de VS) laat dit patroon goed zien: economische elites en georganiseerde belangen drukken zwaarder op beleid dan de gemiddelde burger. Democratie blijkt te blijven bestaan, maar de responsiviteit verschraalt. En uiteindelijk zoeken we naar nieuwe woorden voor vernauwde democratische vormen die zich eigenlijk volledig met woorden laten beschrijven waar we historisch al betekenissen voor hadden: fascisme en autocratie.

Dicht bij huis: veel contact, weinig herstel

En als je het dichter bij huis zoekt: hoe kan het dat een Gronings huishouden jarenlang verstrikt kan raken in een woud van loketten, begeleiders, experts, juristen en uitvoerders. Zoveel contact, zo weinig reparatie? In de Tweede Kamer werd het voorbeeld genoemd van een bewoner die na een gewonnen zaak nog steeds geen volledige uitvoering zag, terwijl er intussen wél duizenden euro’s aan proces- en advocaatkosten waren besteed. Geld dat, in zijn eigen woorden, zijn schade al lang had kunnen herstellen.

En kijk naar de toeslagenaffaire: ook daar wachten nog steeds duizenden ouders op echte afwikkeling, erkenning en middelen. Dossiers, loketten, termijnen, protocollen: het proces leeft. Het leven wacht.

Of wellicht minder pijnlijk, nog,… de stikstofcrisis, de zorg, de woningbouw, de prijzen van huizen, boodschappen, energie… Dit is doel–middelenverwarring in het wild. Het middel bepaalt de richting inmiddels volledig. Menselijkheid wordt met de mond beleden, maar heeft bijna geen grip meer op of in het systeem.

Democratie wordt bros

Wanneer mensen voelen dat macht er niet voor hen is; dat besluiten “ergens anders” vallen, verandert gedrag. Fair play verliest aantrekkingskracht. Kampdenken wint terrein. De tolerantie voor institutionele afbraak groeit, zolang het “de eigen kant” helpt.

Internationaal onderzoek wijst op een hard verband tussen groeiende ongelijkheid en democratische erosie. Het mechanisme is steeds hetzelfde: concentratie van middelen wordt concentratie van invloed. En waar invloed concentreert, verliest het gemeenschappelijke verhaal draagkracht.

Doel–middelen verwarring is dus geen abstract filosofisch probleem. Het is een politieke dynamiek met sociale gevolgen: wantrouwen, vervreemding, polarisatie, erosie van rechtsstatelijke reflexen.

En internationaal: economie als wapen

Op geopolitiek niveau zie je dezelfde omkering. Handel, technologie en financiële netwerken waren infrastructuur voor welvaart. Ze functioneren steeds vaker als hefboom voor dwang: sancties, exportrestricties, ketendruk, financiële uitsluiting. In de internationale betrekkingen wordt dit beschreven als “weaponized interdependence”: wederzijdse afhankelijkheid als machtsinstrument.

Oorlog begint dan met economische knoppen. Als die zijn uitgespeeld, volgt het zwaardere werk. Tegelijk schuiven enorme geldstromen richting defensie en veiligheid, met eigen marktdynamieken en belangen. Het slagveld wordt financieel, logistiek, digitaal en uiteindelijk fysiek. Wie geen gedeeld waarom heeft, eindigt bij de vraag: wie heeft de knoppen; wie is de sterkste?

En wellicht minstens zo irritant: Doel–middelenverwarring corrigeert zichzelf niet. Een middel dat doel wordt, vraagt altijd om meer van zichzelf. Meer groei om groei te kunnen dragen. Meer controle om de instabiliteit van groei te managen. Meer macht om controle te behouden.

De uitkomst laat zich raden:

• instituties worden poreuzer,

• democratie wordt gevoeliger voor capture en polarisatie,

• internationale verhoudingen verharden,

• leven, menselijk en ecologisch, betaalt de rekening. 

Waarom is “visie op Leven” zo vaag geworden?

Ik verbaas me al langer over hoe snel een visie op Leven als vaag wordt weggezet; waarden als zweverig of ‘woke’ bestempeld worden, terwijl een visie op overleven als realistisch geldt. Een deel van onze beleving zit in ons zenuwstelsel.

Onder druk vernauwt aandacht. We zoeken controle. We verkorten de tijdshorizon. We willen zekerheid. Dat is biologisch verstandig zolang het tijdelijk is. Onze tijd maakt van dit principe een permanent gegeven: prikkeldruk, snelheid, onzekerheid, competitielogica. De collectieve bandbreedte krimpt. Een verhaal van groei voelt dan geruststellend. Het verhaal dempt de angst… Even…

Hier raakt het voor mij aan ‘Bewustzijn in Actie’: de crisis vraagt meer dan betere plannen. Ze vraagt volwassen innerlijke capaciteit. Perspectief dat complexiteit kan dragen zonder te verharden, zonder te verdwijnen, zonder alles te reduceren tot één oplossing of één vijand.

Een visie op Leven ontstaat waar mensen een paar vermogens ontwikkelen die schaars zijn geworden:

• onzekerheid uithouden zonder direct te versimpelen

• belangen zien en tegelijk waarden dragen

• meerdere perspectieven tegelijk kunnen vasthouden

• verantwoordelijkheid nemen voorbij het eigen gelijk

• besef dat ieder recht een plicht met zich meebrengt

Dat is wat ontwikkeling van bewustzijn je geeft. Dat is geen hobby; het is een basisvaardigheid voor samenleven. Is ook niet altijd leuk, maar wel waar. Is daarmee echt en voelt levend, geeft kracht voor eigen koers.

De omkering van de doel – middelen verwarring

De verhouding die er is tussen doelen en middelen kan aangevuld worden met één perspectief. Een manier van kijken die vaak ontbreekt in het publieke gesprek: de lagen van bewustzijn waarin wij vertoeven. Wat een samenleving als “realistisch” beschouwt, hangt samen met de bandbreedte waarmee ze kijkt. Wanneer die bandbreedte smal is, wint overleven. Wanneer die bandbreedte ruimer wordt, komt Leven weer in beeld. Ons narratief bepaalt onze realiteit!

Ik gebruik soms, analoog aan de toepassing binnen de Sustainable Development Goals en Kate Raworth’s Doughnut Economics, het beeld van een bruidstaart met drie lagen: biosfeer als fundament, samenleving daarboven, economie als bovenlaag. De economie hoort te rusten op sociale en ecologische werkelijkheid. Zodra je taart omkeert, wordt ie instabiel; offert beleid alles op aan de economie om zichzelf gerealiseerd te zien. Geen gelukkig huwelijk…

TOT SLOT

Een visie op Leven vraagt moed omdat ze consequenties heeft. Ze vraagt prioriteiten die je niet kunt afkopen met groei. Ze vraagt een herordening, in onszelf en in onze systemen. Ze vraagt bovenal Leven voorop te zetten. Waartoe doen wij wat we doen? En dat betekent niet dat we het slechter krijgen. Dat betekent dat we waarden verleggen naar ontwikkeling, relationele aspecten en vrede; naar verdieping van betekenis en omgang.

Goede graadmeters over waarden in het leven, worden vaak verzameld op het sterfbed van mensen. Onderzoeken en ervaringen laten zien dat gemis vaak in de relationele en morele thema’s zit. Meer trouw aan jezelf, minder werken, gevoelens uitspreken, vriendschappen onderhouden, jezelf toestaan gelukkiger te zijn. Hier ligt wellicht het startpunt. We willen als mens ten diepste best bereid zijn een visie op Leven te dragen, maar weten vaak nog niet hoe. De onderstaande vragen maken een begin van een verhaal, hoe onder de huidige patronen van overleven uit te komen. De vervolgstappen vragen om die visie om te zetten in gedrag, cultuur en spelregels. De politiek zal ons hierin niet gaan helpen. Ze mag meelopen. Het initiatief begint eerder, bij ons, Bij jou en mij. Herstel begint bij een aantal vragen die gewicht mogen krijgt. Als voorbeeld:

• Wat is het (partiële) systeem wat hier in stand gehouden wordt, ten koste van wat?

• Wat zou het eigenlijke systeem hier dienen?

• Wat wordt nu beschermd door het systeem en is dat wat we willen?

• Wat willen we beschermen, ook wanneer het ons iets kost?

• Welke waarden blijven overeind als de spreadsheets protesteren?

• Wat betekent leven voor mij?

• Welke waarden wil ik hooghouden en als leidend beschouwen?

Een voorzichtige eerst oefening: Welke waarde zou in jouw werk en keuzes weer bovenaan mogen staan, zodat economie opnieuw middel wordt?

Stel je een moment voor waarop alles even klopt. Je zit in een gesprek en merkt dat je woorden als vanzelf op hun plek vallen. Je hoeft niets mooier te maken dan het is, je hoeft niets achter te houden. De ander luistert echt, jij bent aanwezig, en ergens tussen jullie in ontstaat iets dat groter is dan jij of hij of zij alleen. Als je nadien hierop terugblikt, denk je: zó wil ik leven, zó voelt het goed…

Op zulke momenten raken drie woorden elkaar, als representatie van aloude principes, zonder dat we ze vaak zo noemen: het Goede, het Ware en het Schone. Het goede is dat wat recht doet – aan jezelf, aan de ander, aan het geheel waar je onderdeel van bent. Het ware is dat wat klopt met de werkelijkheid – niet met jouw wens of angst, maar met hoe het werkelijk is. En het schone is dat wat je raakt, waarin een soort glans voelbaar wordt: in een gebaar, een zin, een blik, een landschap, een besluit.

Plato zei ooit dat deze drie in de kern uit dezelfde bron voortkomen: het hoogste; dat wat leven geeft. Waar iets echt goed is, proef je er ook iets van waarheid in, en vaak ook iets van schoonheid. Waar iets waarachtig schoon is, zit er meestal een morele en een waarheidslaag onder. En waar we een diepe waarheid ontmoeten, ervaart iets in ons dat als goed en mooi. We herkennen dat misschien eerder in ons lijf dan in ons hoofd: een soort innerlijk “ja”.

Onze wereld vandaag laat vooral zien wat er gebeurt als die drie niet gezamenlijk nagestreefd worden en uit elkaar vallen. Denk aan de klimaatcrisis. We beschikken over harde gegevens, grafieken, rapporten vol zorgvuldige metingen: de waarheid ligt pijnlijk helder op tafel. Maar die waarheid wordt vaak niet vertaald in handelen dat het leven recht doet. Korte-termijnbelangen en winst wegen zwaarder dan de kwetsbaarheid van ecosystemen en toekomstige generaties. De schoonheid van soortenrijkdom, van oude bossen, van een leefbare aarde wordt opgeofferd aan cijfers op een balans. Het ware is er dus, maar raakt los van het goede en het schone. Het gevolg is vervreemding: we weten het wel, maar we leven er niet naar, en dat doet iets met onze ziel.

We zien hetzelfde in organisaties waar alles draait om targets, data en efficiëntie. De spreadsheets kloppen, de rapportages zijn strak, de waarheid lijkt gevangen in cijfers. Maar mensen raken opgebrand, cynisch of afgestompt. Er wordt weinig recht gedaan aan menselijke maat, aan kwetsbaarheid, aan verschillen. De sfeer is schoon in de zin van klinisch, maar niet in de zin van bezield. De waarheid staat er, maar het goede en het schone zijn naar de achtergrond geduwd. We herkennen dat in zinnen als: “Alles is hier tot in de puntjes geregeld, maar ik voel me een nummer.”

Aan de andere kant zijn er ook voorbeelden waarin het goede overheerst, maar zonder nuchterheid en realiteitszin. Denk aan goedbedoelde projecten in onderwijs of zorg, die iedereen gelukkig willen maken, maar niet willen kijken naar ongemakkelijke feiten: beperkte middelen, verschillende niveaus, weerbarstige patronen. De intentie is warm en zorgend, maar doordat de complexe werkelijkheid niet serieus genomen wordt, loopt het spaak. Op de lange termijn ontstaat frustratie: “We doen zo ons best, waarom werkt het niet?” Hier stroomt de goedheid, maar de waarheid wordt onvoldoende onder ogen gezien, en de schoonheid van een werkelijk passend en effectief geheel blijft uit.

En dan is er de wereld van mooie plaatjes: reclamecampagnes die de planeet knuffelen terwijl het businessmodel haar uitput, politieke slogans die glanzen van belofte maar leeg blijken als het erop aankomt, zorgvuldig gecureerde sociale media-profielen waarin het leven een aaneenschakeling lijkt van perfecte momenten. Hier overheerst het schone – of beter: de schijn van schoonheid. De vorm is aantrekkelijk, de taal meeslepend, de beelden zijn verleidelijk. Maar onder de laag van esthetiek zijn de feiten soms heel anders, en worden anderen of de aarde niet per se recht gedaan. Het ware en het goede ontbreken of worden strategisch weggemoffeld. Veel mensen ontwikkelen dan een soort dun cynisme: “Het ziet er mooi uit, maar ik geloof het niet meer.” Die innerlijke spanning is niet zomaar wantrouwen; het is een gezond signaal van ons bewustzijn dat iets niet klopt.

Die spanningen voelen we niet alleen in de wereld, maar ook in onszelf. We kennen allemaal situaties waarin we de waarheid voelen maar niet durven uitspreken, omdat we bang zijn om niet meer aardig gevonden te worden. Of momenten waarop we meegaan in iets wat voor ons gevoel niet goed is, omdat “het nu eenmaal zo gaat”. Of periodes waarin ons leven van de buitenkant mooi oogt, terwijl het van binnen leeg of onrustig voelt. Ons bewustzijn is dan als een soort fijngevoelig instrument dat dissonantie hoort: het merkt het verschil tussen leven in lijn met het goede, ware en schone en leven dat ernaast ligt of erlangs schiet.

Dat bewustzijn is geen zwevend iets. Het ontwikkelt zich. Naarmate we ouder worden, leren we niet alleen meer feiten, maar verandert ook de manier waarop we naar onszelf, anderen en de wereld kijken. Op jonge leeftijd is de wereld klein en direct: goed is wat mij helpt overleven, waar is wat ik nu zie, mooi is wat mij onmiddellijk aantrekt. Later leren we rekening houden met regels, met verwachtingen van de groep; we leren ons aanpassen en functioneren. Nog later ontstaat de vraag: wie ben ík eigenlijk, los van wat men van mij verwacht? Wat is voor mij waar, wat vind ik goed? En weer later verschuift het perspectief nog verder: we gaan zien dat onze waarheid er één van velen is, dat culturen en generaties verschillende brillen hebben, dat we deel zijn van een veel groter geheel: mensheid, aarde, misschien zelfs iets als kosmos. Je zou kunnen zeggen dat ons bewustzijn in de loop van een leven steeds meer “hoogtes” kan innemen: van egocentrisch, naar groepsgericht, naar zelfonderzoekend, naar wereldbewust. Tegelijk ontwikkelt het zich ook in de breedte: ons denken rijpt, maar ook ons voelen, ons lichaam, onze relaties. Iemand kan heel helder analyseren, maar emotioneel onveilig zijn. Of een groot hart hebben, maar de feiten niet onder ogen willen zien. Werkelijke ontwikkeling vraagt om beide: diepte in perspectief en rijpheid in belichaming.

Daar komt nog iets bij: we ontwikkelen ons niet in isolement. De filosoof Martin Buber noemde de ruimte tussen twee mensen “het Tussen”. Hij wees erop dat er een wezenlijk verschil is tussen de ander benaderen als een ding: een functie, een middel, een probleem en de ander ontmoeten als een Jij: een levend wezen, niet te reduceren tot een label. In een Ik–Het-houding wordt de ander object in mijn verhaal. In een Ik–Jij-ontmoeting verschijnt de ander als geheim, als iemand die ik nooit helemaal kan kennen, maar wel werkelijk kan ontmoeten. In die echte ontmoeting, in dat Tussen, wordt het goede, ware en schone tastbaar. We durven eerlijk te zijndat is de waarheidsdimensie. We willen de ander recht doen, ook als het gesprek moeilijk is – dat is de morele dimensie. En er ontstaat soms een sfeer, een glans van echtheid, die je moeilijk anders kunt noemen dan mooi. Veel mensen herkennen dat uit een goed gevoerd slechtnieuwsgesprek, een kwetsbaar teamgesprek, een nachtelijk gesprek met een vriend of vriendin. Niets is perfect opgelost, maar je voelt: hier zijn we dichter bij elkaar en dichter bij de werkelijkheid uitgekomen.

De filosoof Jürgen Habermas heeft daar nog een laag aan toegevoegd door te laten zien hoe sterk onze wereld wordt gevormd in taal en dialoog. Elke serieuze uitspraak, zegt hij, draagt stilzwijgend drie beloften in zich: dat hij in overeenstemming is met de werkelijkheid, dat hij moreel te verantwoorden is, en dat hij oprecht bedoeld is. Met andere woorden: als we met elkaar praten, claimen we eigenlijk dat we het ware, het goede én het waarachtige (een soort innerlijke schoonheid) willen dienen. Als dat niet zo is, als we manipuleren, of feiten negeren, of ergens wel in geloven maar het niet durven uitspreken, dan raakt het gesprek beschadigd, en daarmee de wereld die we daarin samen bouwen.

Ken Wilber bouwt in zijn filosofie voort op dit beeld van Habermas en heeft geprobeerd die verschillende lijnen, innerlijk en uiterlijk, individueel en collectief, in één bril bijeen te brengen. Hij herinnert ons eraan dat elk vraagstuk tegelijk gaat over wat er van binnen gebeurt (gevoelens, waarden, beleving), over wat er tussen ons gebeurt (cultuur, afspraken, gewoontes), over wat er feitelijk aan de hand is (gedrag, data, structuren), en over de systemen waarin dat allemaal plaatsvindt. Als we alleen nog maar naar cijfers kijken, verliezen we de binnenkant uit het oog. Als we alleen nog maar naar “hoe het voelt” kijken, verliezen we de feiten uit het oog. Als we alleen nog maar spreken over waarden, maar de structuren niet veranderen, blijft het goede hangen in woorden. Een volwassen leven, en een volwassen samenleving, vraagt om het durven meenemen van al die dimensies tegelijk.

Wat heeft dat nu te maken met “op de stroom zitten”? Die ervaring dat je voelt: nu klopt het, nu ben ik op mijn plek? Je zou kunnen zeggen dat we Flow ervaren op die momenten waarop het goede, het ware en het schone zich kortstondig op elkaar afstemmen. Je doet iets wat naar jouw beste weten goed is, je doet het in overeenstemming met de werkelijkheid zoals die nu is, en je doet het op een manier die menselijk en waarachtig aanvoelt. Dan ontstaat flow. Dan verdwijnen zelfbewuste kramp en innerlijke verdeeldheid even naar de achtergrond. Dan vallen doen, zijn en betekenis samen. Je hebt dat misschien ervaren in werk dat precies aansluit bij je talent en je waarden, en tegelijk echt iets toevoegt voor anderen. Of in een project waarin de feiten, de cijfers en de menselijke kant zo zorgvuldig met elkaar zijn verweven dat het niet alleen effectief was, maar ook mooi. Of in een stil moment in de natuur, waarin je zonder woorden voelde dat je deel was van iets groters, en dat het goed was.

Bewustzijnsontwikkeling, welk model je ook hanteert en hoe je het model erachter ook noemt, is niets anders dan het vergroten van je vermogen om dat soort momenten te herkennen, te voeden en eraan trouw te blijven. Naarmate je meer perspectief krijgt, wordt het moeilijker om jezelf voor de gek te houden. Je voelt sneller wanneer je waarheid inruilt voor gemak, wanneer je goedheid opoffert aan eigenbelang, wanneer je schoonheid inzet als verpakking in plaats van uitdrukking van iets echts. Tegelijk word je milder in het besef dat niemand dit vlekkeloos leeft. Je leert de spanning verdragen tussen hoe je het zou willen en hoe het nu is, zonder je kompas op te geven.

Hemel op aarde is dan geen utopisch eindplaatje waarin alles glad en pijnloos is. Het is eerder een manier van leven waarin je steeds opnieuw probeert je handelen af te stemmen op die drie-eenheid van goed, waar en schoon. Soms lukt dat royaal, soms maar een beetje en vaak ook niet. Maar elk moment waarop het wel lukt, hoe klein ook, maakt de wereld een fractie transparanter voor iets wat we misschien met een oud woord heilig zouden noemen.

En juist in een tijd van crisis, waarin zoveel breuken zichtbaar worden tussen wat we weten, wat we doen en wat we mooi vinden om naar te kijken, kan dit een stille, maar krachtige oriëntatie worden: jezelf oefenen in eerlijk zien, in recht doen, in schoonheid toelaten, in jezelf, in je relaties, in je werk. Niet als verplichting, maar als antwoord op een diep menselijk verlangen: om niet naast je leven te staan, maar erin te staan, op de stroom…

Wat we waarnemen, is voortdurend gefilterd door onze geschiedenis, hechting, cultuur, trauma’s, successen, angsten en verlangens. Neurowetenschap voegt daar nog iets belangrijks aan toe: je brein is überhaupt niet gebouwd om “de werkelijkheid” objectief te registreren. Het is ontworpen om te voorspellen wat er gaat gebeuren – en vooral om verrassingen te beperken.

Je loopt dus niet rond met open ogen in een neutrale wereld. Je beweegt je voort in een doorlopend voorspellingsverhaal over jezelf, de ander en het leven. Dat verhaal is niet willekeurig; het is als het ware een Bayesiaans model: een innerlijke kaart vol ‘aannames en gegevens’ die je voortdurend bijwerkt of verdedigt op basis van nieuwe ervaringen.

LEVEN IN EEN VOORSPELLING

Vereenvoudigd werkt het zo: je brein heeft een beeld van wat normaal is; hoe mensen zich gedragen, wat je van jezelf mag verwachten, wat er gebeurt als je je uitspreekt, wat liefde is, wat veiligheid is. Vanuit dat model voorspelt het de volgende seconde. Je zintuigen geven terugkoppeling: kloppen mijn verwachtingen nog?

Als de werkelijkheid afwijkt, ontstaat er een moment van frictie. Een scheur in de kaart. Een innerlijke foutmelding: spanning, verwarring, onzekerheid. Precies daar, in dat hele kleine moment tussen voorspelling en werkelijkheid, ontstaat een keuze, meestal onbewust: laat ik de kaart veranderen, of probeer ik het landschap te manipuleren zodat mijn kaart kan blijven kloppen?

Dan kom je dicht bij de kern van bewustzijnsontwikkeling. Groei is niets anders dan: toestaan dat je kaart te klein wordt, en haar stap voor stap ruimer durven tekenen.

MENTALE MODELLEN ZIJN IDENTITEITEN

We praten graag over “overtuigingen” alsof het losse gedachten zijn: “Ach, ik geloof dat ik niet zo creatief ben.” “Die mensen zijn nu eenmaal niet te vertrouwen.” “Ik moet alles zelf doen, anders gaat het mis.” Maar in de praktijk zijn dit geen losse zinnen. Het zijn uitingen van identiteitslagen. We zijn onszelf gaan zíen door de bril van die verhalen. We zijn niet alleen de verteller, maar ook het personage dat erin vastzit. Het is ons ‘narratief’ geworden.

Daarom is het zo moeilijk om ze los te laten. Als de werkelijkheid begint te schuren met je verhaal, staat er niet alleen “heb ik gelijk?” op het spel, maar iets veel existentiëlers: Wie ben ik nog als dit niet meer waar blijkt? Voor het ego voelt dat vaak als sterven. Wat het óók kan zijn, al zien we dat meestal pas later, is een vorm van geboorte. Een overgangsritueel naar een ruimer zelfbeeld, een andere laag van bewustzijn. Maar tussen sterven en geboren worden ligt die ongemakkelijke tussenruimte, waarin je oude verhaal niet meer klopt en het nieuwe zich nog niet gevormd heeft.

Je ziet overigens theoretisch ook direct waar de bedreven Boeddhist de winst behaalt: Als je permanent in het hier en nu leeft, is er geen verhaal over wie of wat je zou moeten zijn, dus ook geen afwijking en daarmee geen frictie. echter zo eenvoudig als het klinkt is het niet.

ONZEKERHEID ALS BRANDSTOF VOOR BEWUSTZIJN

De meesten van ons zijn geen volleerd Boeddhisten en hebben wel dagelijks te maken met frictie; verschillen tussen hoe het was – en is, volgens ons… en hoe het er nu uitziet… Elke wezenlijke stap in bewustzijnsontwikkeling verloopt via die tussenruimte. Eerst is er oude zekerheid: “Zo is het nu eenmaal.” Dat kan mythisch zijn (oorspronkelijk waar), zelfgericht (zwart-wit, wij-zij), maar net zo goed rationeel: “De feiten zijn dit, punt.” Dan gebeurt er iets dat niet in je model past: een burn-out, een conflict, een kind dat je confronteert, een liefdesrelatie, een verlies, een confronterende dialoog, een klimaatrapport dat niet meer in je optimisme past.

Op dat moment komt de Bayesiaanse laag van ons brein in actie: de voorspelling klopt niet meer. Volgens de Free Energy Principle zijn we diep van binnen gericht op het verminderen van onzekerheid. Dat kunnen we op twee manieren doen. Of we laten de werkelijkheid ons model bijwerken; leren, rouwen, verruimen. Of we buigen de werkelijkheid krom; ontkennen, versimpelen, projecteren, controleren, weglachen. Hoe meer onzekerheid we kunnen verdragen zonder direct dicht te klappen, hoe meer bewustzijn we kunnen dragen. Niet omdat het leuk is om in de mist te staan, maar omdat juist daar iets nieuws kan ontstaan: een ruimer perspectief dat recht doet aan meer van de werkelijkheid – buiten én binnen ons.

PROJECTIE, VERLIEFDHEID EN HET HERHALEN VAN OUDE SCRIPTS

In de psychotherapie spreken we over overdracht en tegenoverdracht: oude patronen, emoties en verwachtingen uit het verleden die we onbewust projecteren op de relatie in het nu. Maar in wezen is dit geen klinisch fenomeen; het is hoe mens-zijn werkt. We herhalen scripts. De cliënt die in de therapeut de strenge vader ziet. De medewerker die bij elke leidinggevende dezelfde controlezucht ervaart. De partner die bij het kleinste beetje afstand direct “verlaten” wordt. Het brein voorspelt niet neutraal: het vult de gaten met ervaringen uit het verleden, gekleurd door hechting en trauma.

Zelfs verliefdheid kun je zo zien: als een krachtige projectie van een innerlijk verlangen, een gemist stuk, een ideaal. In de ander zien we niet alleen die persoon, maar een mogelijkheid, een belofte, een lange hunkering die eindelijk vorm lijkt te krijgen. Dat maakt het magisch en ook spannend. Want op een gegeven moment verschijnt de echte mens achter de projectie: met zijn eigen geschiedenis, grenzen, donkerte en licht. Dan komt een fundamentele vraag naar boven: kan mijn liefdesmodel zich laten bijstellen door de werkelijkheid van deze mens? Of moet deze mens zich voegen naar mijn verhaal, zodat de romantische illusie in stand blijft? In Bayesiaanse termen: mag de data mijn prior veranderen, of moet de data worden genegeerd om de prior te redden?

LEIDERSCHAP ALS GEORGANISEERDE PROJECTIE

Wat in relaties gebeurt, speelt net zo goed op het niveau van teams en organisaties. Leiderschap is vaak georganiseerde projectie. De leider die ongemerkt in de ouderrol schiet, en een team dat zich als pubers gaat gedragen. De organisatie die nieuwe woorden gebruikt: zelforganisatie, DEI (Diversity, Equity & Inclusion), wendbaarheid, maar innerlijk nog vanuit hetzelfde controlemodel opereert.

Ook hier geldt: als de werkelijkheid verandert en het oude succesmodel niet meer werkt, ontstaat ongemak. Een bestuur dat ondanks alle data vasthoudt aan oude strategieën. Een team dat innovatie in de mond neemt, maar elke afwijking als bedreiging ervaart. Een organisatie die diversiteit wil, maar geen ruimte heeft voor ongemakkelijke perspectieven. Je ziet het bijvoorbeeld in veel DEI-trajecten: we proberen horizontaal, via beleid, trainingen, en slogans, te repareren wat eigenlijk een verticale vraag is: zijn we bereid onze onderliggende mensbeelden, machtsmodellen en “normaal”-kaarten te herzien? Je kunt diversiteit wel voorschrijven, maar je kunt bewustzijnsontwikkeling niet legisleren. Je kunt hooguit contexten creëren waarin mensen zich veilig genoeg voelen om hun modellen ter discussie te durven stellen.

VEILIGHEID ALS VOORWAARDE VOOR MODELVERNIEUWING

Dat brengt ons bij een ongemakkelijke waarheid: je kunt je mentale modellen alleen echt updaten als je je voldoende veilig voelt. Zodra de spanning te groot wordt, neemt het zenuwstelsel het over. Dan vechten, vluchten of bevriezen we. We vallen terug in bekende patronen, juist omdat ze vertrouwd zijn, niet omdat ze kloppen. Psychologische veiligheid is dus geen zachte bijzaak, maar een voorwaarde voor transformatie. In therapie is de relatie de container waarin iemand lang genoeg in die tussenruimte kan verblijven zonder te breken. In organisaties is veiligheid de voedingsbodem waarop experiment, feedback en innovatie mogelijk worden. In onze persoonlijke relaties is het de ervaring: “Ik mag hier twijfelen, vallen, leren, rouwen, zonder dat de verbinding direct op het spel staat.” Wanneer die bedding ontbreekt, grijpen we terug op wat we kennen. De kaart wint het dan van het landschap. We dwingen de ander, onszelf of de werkelijkheid in ons oude verhaal, desnoods met subtiele vormen van macht, gaslighting of zelfbedrog.

VAN GEBRUIKT WORDEN DOOR JE OVERTUIGINGEN NAAR WERKEN MÉT JE OVERTUIGINGEN

Bewustzijnsontwikkeling kun je ook zien als een verschuiving in wat je met je eigen modellen doet. In het begin ben je volledig samengevallen met je overtuigingen. Je bent je verhaal. Iemand die daar tegenin gaat, voelt als een aanval op je wezen. Later kun je langzaam een stapje achteruit doen. Je ziet je overtuigingen als hypotheses, als voorlopige kaarten. Dat is het moment waarop je van “gebruikt worden door je overtuigingen” verschuift naar “werken mét je overtuigingen”. Je wordt nieuwsgierig naar je eigen Bayesiaanse proces: Waar vul ik gaten in met oude data? Waar verdedig ik een prior die eigenlijk al wankel is? Waar voel ik in mijn lijf dat mijn model niet meer klopt; versnelde adem, spanning in mijn kaken, de neiging om te rationaliseren?

Die nieuwsgierigheid markeert een volgende laag van bewustzijn: constructbewustzijn. Je ziet dat je niet alleen in een verhaal leeft, maar dat je dat verhaal óók zelf helpt schrijven; je wordt je bewust van het construct dat je (mede) maakt. En dat je het mag herschrijven, in dialoog met de werkelijkheid, met anderen en met het Mysterie dat we nauwelijks kunnen benoemen.

INTEGRAAL WERKEN EN ONTWIKKELEN: JE KAART UPGRADEN ZONDER JE KOMPAS KWIJT TE RAKEN

Een integrale benadering helpt om dit proces niet te reduceren tot trucjes of cognitieve herstructurering. Met integraal bedoel ik: elk perspectief: mythisch, rationeel, modern, postmodern, systemisch, non-duaal, ziet íets wat wezenlijk waar is, en mist óók iets. Je vorige lagen van bewustzijn waren niet “fout”; ze waren passend binnen de mogelijkheden en de veiligheid van dat moment. Integraal ontwikkelen is de kunst om je kaart voortdurend te upgraden, zonder je kompas kwijt te raken. Je durft ruimte te maken voor meer perspectieven, meer stemmen, meer complexiteit. Tegelijk blijf je geworteld in een gevoel van gerichtheid: waarden, liefde, verbinding, eerbied voor leven. Je laat niets achter uit afkeer; je neemt het mee op een andere plek in het geheel.

Elk perspectief dat jij inneemt, is óók een perspectief dat het Leven door jou heen inneemt op zichzelf. Je Bayesiaanse brein is dan niet alleen een slimme voorspeller, maar een instrument waarmee Bewustzijn zichzelf proeft, corrigeert, verdiept.

EEN ZACHTE UITNODIGING

Misschien is dat uiteindelijk de uitnodiging: niet proberen de perfecte kaart te tekenen, maar leren leven als een lerend systeem. Wetend dat je brein altijd zal voorspellen en dat jouw bewustzijn kan kiezen hoe vriendelijk, eerlijk en ruim je met die voorspellingen omgaat.

Je zou vandaag eens kunnen stilstaan bij drie plekken in je leven:

• Een relatie waarin je steeds in hetzelfde patroon belandt. Welk oud script draait hier? Welke rol geef je jezelf en de ander in jouw model?

• Een overtuiging over jezelf die eigenlijk te krap is geworden. Wat gebeurt er als je die niet meer als waarheid ziet, maar als hypothese die getest mag worden?

• Een situatie waarin je voelt: “Het klopt niet meer, maar ik weet nog niet wat dan wel.” In plaats van direct een oplossing te zoeken: kun je even blijven in die tussenruimte en luisteren wat er doorheen wil komen?

Dit is wat we bedoelen met bewustzijnsontwikkeling: niet “beter worden” in wie je al dacht te zijn, maar wakkerder worden in wie je altijd al was, terwijl je modellen, stap voor stap, met je mee evolueren en je kompas nauwkeuriger wordt.

DE KORTE VERSIE:

We staan op een kruispunt van twee bewegingen:

• Buitenwereld: de volgende industriële revolutie (AI, automatisering, biotechnologie).

• Binnenwereld: een stille omwenteling in mens- en organisatieontwikkeling (bewust leiderschap, zingeving, integriteit, samenwerking).

Als die twee elkaar niet snel gaan vinden in een vorm waarbij de mens weer regie kan nemen over de ontwikkeling, groeit het risico op meer snelheid zonder richting. Als we ze samen kunnen laten komen, ontstaat het type volwassenheid dat nodig is om met krachtige technologie verstandig om te gaan.

TECHNOLOGIE IS NOOIT NEUTRAAL

Wat je maakt is een reflectie van wat je kunt, wie je bent en hoe je de wereld beleeft. Met andere woorden: Software en AI nemen de mentaliteit van hun makers mee. Bouw je met haast, op korte termijn en met “meer-meer-meer” in het hoofd, dan komt dat terug in het product. Bouw je met aandacht, duidelijke waarden en een helder kompas, dan zie je dat óók terug. Bijvoorbeeld in Coöperatieve / ethische platforms waar Ontwerpkeuzes op basis van transparante tariefstructuur, inspraak van werkers en winstdeling gemaakt worden, versus “gig”-apps, waar ratings als drukmiddel, dynamische (onzekere) tarieven en eenzijdige accountblokkades toegepast worden. Of bij AI voor surveillance versus AI voor zorg: Ontwerpkeuzes verschillen van de een: gezichtsherkenning in de openbare ruimte, voorspellende politietools en scoring van burgers, tot bij de ander: decision-support i.p.v. decision-replacement, mens-in-the-loop, focus op uitlegbaarheid. Het is dezelfde technologie (pattern recognition, prediction), maar met een totaal andere “ziel”.

Hoe je het gebruikt is evenzogoed een reflectie van wat je kunt, wie je bent en hoe je de wereld beleeft. De geschiedenis staat vol voorbeelden van goed gereedschap dat slecht wordt ingezet:

• Atoomenergie → kernwapens; Een doorbraak in schone energie wordt een massavernietigingsmiddel.

• Internet → cybercriminaliteit & manipulatie; Een netwerk om kennis te delen wordt gebruikt voor hacks, fraude, desinformatie en beïnvloeding van verkiezingen.

• Sociale media → verslaving & polarisatie; Platforms om verbinding te maken worden ingericht op aandacht grijpen, met echokamers, haatcampagnes en complottheorieën als gevolg.

• Big data & algoritmen → uitsluiting; Technologie die beslissingen kan ondersteunen, wordt gebruikt voor sociale kredietsystemen, discriminerende risicomodellen en ondoorzichtige scoring van burgers.

• Biotechnologie (CRISPR) → designer babies & bio-wapens; Een instrument om ziektes te voorkomen, dat óók kan worden gebruikt om mensen maakbaar, selecteerbaar en inzetbaar te maken.

• Advertising tech → gedragssturing Fijne personalisatie van diensten verandert in microtargeting die emoties bespeelt en keuzes subtiel duwt.

Het ene gebruikt de mens als middel, de andere dient de mens als doel. De ene zuigt je aandacht op, de andere versterkt je aandacht. De ene stuurt je gedrag, de andere ondersteunt je bewustzijn. De ene exploiteert je kwetsbaarheden, de andere beschermt en ontwikkelt je vermogens. De kern is hier: het gaat om de relatie en hoe je deze als mens wil zien.

Kort gezegd: we maken geen slimme spullen; we voeden een nieuwe vorm van intelligentie. Dat vraagt om volwassen keuzes over doel, grenzen en gevolgen in context.

Niet de techniek zelf is volwassen of onvolwassen, maar de bewustzijnsgraad van de makers en gebruikers geeft richting aan de toepassingen en gevolgen. Het grote probleem is niet “AI gaat te snel”, maar veeleer “de mens en diens organisaties lopen emotioneel en ethisch achter op de technische slagkracht”. Je ziet het in reflexen als: harder, groter, meer controle. Volwassen leiderschap betekent precies het omgekeerde: relatie, verantwoordelijkheid en dienstbaarheid voorop. Of, praktischer: langetermijnwaarde boven snel gewin; leven in verbinding boven groei voor mijzelf.

TWEE REVOLUTIES, ÉÉN REGIE

• Buiten: alles versnelt, alles moet groeien en morgen, liefst straks al, beter zijn.

• Binnen: er groeit iets anders; noem het integraler werken, bewuster samenwerken, meer aandacht voor lichaam, hart en zingeving.

Die binnenkant loopt nu achter op het tempo van de buitenwereld. Onze echte bottleneck lijkt daarmee culturele adolescentie te zijn. Tijd om volwassen te worden, dus… Ons binnenwerk moet niet alleen bijblijven; het moet snel genoeg meegroeien om richting te geven aan de buitenkant. In mijn werk noem ik dat het activeren van je integrale kompas: niet nóg complexer denken, maar beter afstemmen, in jezelf, met je team, met de context.

HET LIJF ALS PRAKTISCH KOMPAS

Beter afstemmen… Klinkt soft, is het niet. “Hartcoherentie” kun je gewoon trainen: adem, aandacht, intentie. Thalamisch vermogen; het toelaten van complexere vraagstukken en ontvankelijk worden voor verschillende beelden en meningen, kan zich ontwikkelen. De buik als verbinding met de aarde, meer de natuur en de intuïtie en het basisvertrouwen dat hieruit kan ontstaan, is te ‘her-inneren’. Het effect is nuchter: meer rust, beter luisteren, helderder besluiten. Vanaf een bepaald ontwikkelniveau is meer denken niet de sleutel, maar beter afstemmen. Zo krijgt “compassie” een werkdefinitie: de vaardigheid om te handelen op een manier die het leven; in jou, in je team, in je klantrelatie, zichtbaar vooruithelpt.

VAN “DE REIS VAN DE HELD; EENZAAM EN ALLEEN” NAAR “WIJ DOEN DIT; DIT IS ONS PAD”

De grootste sprong maak je zelden in je eentje. Teams die bewust een goede samenwerkingsruimte bouwen door psychologische veiligheid, heldere ritmes, scherpe doelen voorop te zetten, krijgen toegang tot iets dat groter is dan de som der delen. Noem het “teamflow” of “wij-intelligentie”: inzichten worden scherper, conflicten schoner, besluiten beter. Je ontwikkelt tegelijk meerdere ontwikkellijnen (persoonlijk, relationeel, samenwerken, handelen) en brengt ze in één werkbaar ritme.

ZÓ BRENG JE DIT MORGEN IN PRAKTIJK

Geef je gebruik en ontwikkeling van technologie morele bedding

• Start elk significant gebruik van AI- of ontwikkeling door een datasprintje met een waardedoel: welk menselijk probleem lossen we op, en voor wie?

• Gebruik een vast ethisch check-moment: risico’s, gevolgen, betrokkenen. Maak één iemand eigenaar van die vraag.

• Meet niet alleen output (features), maar ook effect (gedrag, vertrouwen, inclusie, milieu).

Organiseer volwassenen-gedrag

• Leg langetermijnwaarde vast in KPI’s (klantvertrouwen, retentie, welzijn, maatschappelijke impact).

• Beloon wijsheid: rustig blijven onder druk, grenzen stellen, zorgvuldig besluiten.

• Introduceer “elderschap”: rolmodellen die niet het hardst praten, maar het best bakenen en kompas voeden.

Versterk je team-ritme

• Check-in (hart): 5 minuten adem + intentie voor het overleg.

• Focus (hoofd): wat is vandaag werkelijk beslissend? Snij bijzaken weg.

• Uitvoering (handen): één duidelijke eigenaar per taak, tijdpad kort.

• Reflectie (leren): wat werkte, wat niet, wat passen we nu aan? Houd het klein en herhaalbaar; ritme wint van eenmalige heroïek.

Maak “wij-ruimte” expliciet

• Spreek af hoe je ‘ontegelijk’ praat (spannende onderwerpen) en oefen dat maandelijks.

• Werk met korte duo-reflecties: twee collega’s die elkaar 20 minuten scherp en vriendelijk bevragen.

• Wissel “zenden” af met luisteren: 50/50 airtime als standaard.

Train je ‘zakelijke’ hartspier

• Voor lastige gesprekken: 2 minuten adem op 5-6 per minuut, aandacht op borstgebied, benoem je intentie.

• Na afloop: check jezelf op drie signalen — was ik aanwezig, was ik eerlijk, was ik behulpzaam?

• Maak het zichtbaar: begin elke meeting 5 minuten later en gebruik die 5 minuten voor coherentie in stilte of met eenvoudige instructie.

WAT DIT OPLEVERT

• Technologie die klopt met wie je wilt zijn als organisatie.

• Betere besluiten onder druk, minder ruis.

• Snellere leercycli (klein testen, snel bijsturen).

• Sterkere cultuur: veiligheid + verantwoordelijkheid

TOT SLOT: WORD DE OUDERE DIE JE ZELF HAD WILLEN HEBBEN…

De wereld heeft geen extra meningen nodig, wel meer volwassenen. Mensen en teams die slimme technologie opvoeden alsof het van henzelf is, want dat is het tenslotte. Dat vraagt geen perfecte mensen, maar praktijken die je elke week kunt doen: ritme, reflectie, duidelijkheid, moed. De lesstof is helder. Het lokaal is de wereld.

Over binnenkant-werk, volwassen worden als samenleving en waarom “meer mens-zijn” het antwoord is op de wereld in ontwikkeling.

Ik kom het elke week tegen: mensen die iets willen veranderen; hun werkdruk, een relatiepatroon, een teamdynamiek en gaandeweg ontdekken dat de grootste verschuiving niet aan de buitenkant gebeurt, maar aan de binnenkant. Ja, er veranderen processen, agenda’s en afspraken, maar het échte werk? Dat is subtieler: een andere manier van kijken, voelen, duiden en kiezen, waardoor we anders gaan handelen dan voorheen en die dingen aanpakken die voor ons echt werken, in plaats van alles aan de buitenkant proberen te veranderen om onze binnenkant rust te geven.

Dit werk in het klein, roept bij mij de grotere vraag op…: Zou dit voor de samenleving als geheel niet ook gelden?

DE METACRISIS ALS INITIATIE, NIET ALS PROBLEEM

We spreken graag over “de metacrisis”: klimaat, polarisatie, gezondheid, geopolitiek, AI, vergrijzing, institutioneel vertrouwen , het stapelt lekker op en op sommige momenten, zo vlak voor de verkliezingen, bijvoorbeeld, gaat het over alles wat wel en niet gedaan is om dit tegen te gaan. Onze reflexen op deze situaties zijn, als ze niet verzanden in angst en bevriezen of opgeven in afkerigheid, veelal oplossend: keuzes, plannen, KPI’s, interventies en veelal naar buiten gericht, vaak zelfs op anderen die onze problemen moeten gaan oplossen. Maar wat als die reflex te beperkt is voor de opgave? Als onze keuzes ons niet gaan geven wat we willen?

Ik denk steeds vaker: “die metacrisis is geen probleem om op te lossen, maar een initiatie die we moeten ondergaan.” Het is een ‘rite of passage’ voor een soort die volwassen moet worden in samen leven met complexiteit. Niet de juiste antwoorden staan centraal, maar het soort mens en het ‘soort wij’ dat die complexiteit kan dragen.

DE CRISIS ÍS ONZE OPLEIDING, ONS CURRICULUM.

Dat is ongemakkelijk. Want initiatie en leren vraagt iets anders dan doelgericht doen en projectmanagement. Het vraagt transformatie van binnenuit; individueel én collectief.

Wat binnen verandert, verandert buiten mee

In persoonlijke begeleiding en ontwikkeling zie ik drie patronen die effectief zijn in het aanpakken van wezenlijke veranderingen. Deze gelden volgens mij ook voor die wezenlijke verandering waar we met onze samenleving voor staan:

1. Van controle naar contact. Mensen starten vaak met “als X buiten mij verandert, wordt het rustiger”. De omkering is vele malen effectiever: als ik anders aanwezig ben, verandert mijn relatie met X, maar vraagt wel het nemen van eigen verantwoordelijkheid voor mijn gevoel, beleving, wensen en reacties. Op samenlevingsniveau is dat dezelfde beweging: van beleid dat de wereld probeert te fixen, naar een cultuur die contact maakt met de wereld zoals die is; complex, gelaagd, soms tegenstrijdig en van daaruit wijzer handelt.

2. Van verklaring naar beleving. We verklaren veel (grafieken, rapporten), maar we beleven weinig (lichaam, emotie, geweten). In persoonlijke ontwikkeling brengen we het lijf en de ervaring terug; daar wordt de koers tastbaar. Samenlevingen die alleen nog over de werkelijkheid praten, verliezen het vermogen om in de werkelijkheid te zijn. Herstel begint met weer voelen wat er op het spel staat en het hier met elkaar over hebben.

3. Van gelijk krijgen naar ruimte geven. Ontwikkeling betekent: mijn perspectief blijft waardevol, maar het is niet het perspectief. In teams werkt dat de-escalerend. In de samenleving ook: minder tribalisme, meer holding space. Dat is geen softheid; het is volwassenheid.

MENSELIJKE ONTWIKKELING

Er is een hardnekkig misverstand: dat menselijke ontwikkeling, leren voelen en je innerlijke ervaring kunnen delen, je zweverig maakt. Mijn ervaring is het omgekeerde. Echte invoelendheid maakt je meer mens. Je vlucht niet uit de modder; je staat er met blote voeten in; bent bij je eigen gevoel aanwezig en in contact met de ander; present bij elke textuur van ervaring. De start hiervoor is niet ‘doen’, maar ‘zijn’.

Nog zo’n misverstand: dat je leven eerst foutloos moet zijn voordat je iets van “perfecte natuur” mag proeven. Onzin. Perfectie is permanent aanwezig in alles. Perfect fout is ook levend… Mystieke momenten verschijnen in het bos, in vriendschap en, jawel, in de sportschool. Het heilige wacht niet op je cv; het verschijnt waar jij op komt draven; echt verschijnt. De sleutel is niet het perfecte moment creëren en ervoor “klaar zijn”, maar radicale aanwezigheid: zonder onnodige verdediging in contact met wat er nu is. Dat is te ontwikkelen. En dat is cultiveerbaar op schaal, in gezinnen, teams, organisaties, steden, zelfs landen…

JIJ BENT NIET HET WEER. JIJ BENT DE LUCHT.

Een beeld dat mensen in deze ontwikkeling soms helpt: je bent niet de wolken van je stemming of het front van je gedachten. Je bent de lucht; de open, moeiteloze gewaarzijnsruimte waarbinnen alles komt en gaat. Die ruimte heeft geen leeftijd, geen functie, geen KPI. Ze was er vóór je loopbaan en is er ná je to-do-lijst.

Stabiliseren in die ruimte, niet als piekervaring, maar als grondtoon, verandert hoe je spreekt, luistert, besluiten neemt. Het tilt leiderschap op zonder theatrale poses. Op maatschappelijk niveau is dat precies de kwaliteit die we nodig hebben: heldere, ruime aanwezigheid die complexiteit kan dragen zonder te verharden, beschuldigen, domineren, kleineren of te verdampen.

WAT BETEKENT DIT “VAN BINNEN NAAR BUITEN” IN HET GROOT?

Concreet zie ik vier verschuivingen die we kunnen oefenen, individueel én systemisch:

1. Van symptoom naar bron. Niet alleen emissies reduceren, maar verlangen en verbruik doorlichten. Niet alleen desinformatie bestrijden, maar onze honger naar gelijk onderzoeken. Bronwerk is trager, maar duurzamer.

2. Van snelheid naar ritme. We hebben snelheid verabsoluteerd. Ritme, ons natuurlijk ritme, met fases van focus, reflectie, herstel, maakt systemen veerkrachtig. Agenda’s met witregels. Teams met stilte. Beleid met pauzeknoppen. Lange lijnen met natuurlijke ontspanning en rustmomenten.

3. Van fragment naar verband. Sectoraal optimaliseren is uit. Verband denken is in: gezondheid ↔ werk, energie ↔ gedrag, onderwijs ↔ zingeving. De vraag: wat is hier samenhangend het meest wijs?

4. Van schaarsteverhaal naar waardigheid. Schaarste is echt, maar het dominante narratief (“er is niet genoeg, dus wij tegen zij”) is een keuze. Waardigheids-cultuur en betekeniseconomie zegt: ieder mens is bron en doel van waardecreatie in zichzelf en vertrekt vanuit de vraag “Waartoe?” in plaats van “Hoeveel?”. Dat verandert beleid, zorg, economie.

EEN KLEINE PRAKTIJK: DRIE MICRO-OEFENINGEN

• Adem & check-in (2 minuten): voor elk overleg: adem vier tellen in, zes uit, drie rondes. Vraag: wat is mijn werkelijke intentie?

• Luisterakkoord: één spreker, twee minuten; anderen parafraseren eerst. Dan pas inhoud.

• Wijsheidsvraag: sluit elke meeting af met: welk perspectief ontbreekt nog? (én: wat nemen we níét meer mee?).

Klein, maar niet kleinzielig. Zo bouw je binnenruimte waarbínnen buitenbesluiten wijzer vallen.

VAN INITIATIE NAAR INSTITUTIE

Als de metacrisis een initiatie, een rite is, hebben we instituties van volwassenheid nodig: plekken waar mensen, teams en bestuur oefenen met aandacht, verantwoordelijkheid en samenhang als kerninfrastructuur. Organisaties die vakmanschap én innerlijk werk honoreren. Bibliotheken van dialoog. Scholen voor aanwezigheid. Dat vraagt om een ander soort ambitie: niet “de wereld fixen”, maar de manier van ‘zijn’ ontwikkelen waarmee we de wereld samenbewonen.

De stille aftakeling van de democratie voltrekt zich niet in één klap, maar in een opeenstapeling van ontwerp-keuzes. Sommige onderweg bedacht of gemaakt, als reactie op de omgeving, anderen als grondslag van een beweging of stroming die hier haar oorsprong in vindt. In dit 4e deel een beetje over oorsprong, maar even zoveel over oplossingen… als duit in het verkiezingszakje voor de komende periode…

HOE ZIJN WE HIER BELAND

Sinds het interbellum (de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog) zoekt een stroming binnen het liberalisme naar manieren om markten af te schermen van politieke grilligheid. Al in 1938, werd een “nieuw” liberalisme gesmeed; letterlijk bedacht, dat zich keerde tegen zowel het oude laissez-faire als tegen collectivisme. Hier kreeg “neoliberalisme” zijn naam. De inzet: instituties bouwen die economische orde boven politieke strijd stellen. Met andere woorden; vanuit de overstijging van landsgrenzen is economie en markt belangrijker dan politiek en politiek zou, daarmee, ondergeschikt moeten zijn aan ‘de markt’.

Deze inzet is in de loop der decennia uitgewerkt tot een leer die markten “inkapselt” in harde regels en rechtsordes, juist om ze te kunnen beschermen tegen al dan niet wispelturige democratische aanspraken. Niet om markten vrij te laten, maar om ze te beschermen en omkapselen: handels- en investeringsregimes, onafhankelijke toezichthouders en grondwettelijke waarborgen die het terrein van politieke invloed verkleinen en juist de invloed van de markt op de politiek te vergroten. Het gevolg is dat “de demos” vaak pas achteraf mag meekijken.

Vanuit dit denkkader is macht verschoven: niet weg van de staat, maar langs de staat heen, naar actoren die zich kunnen beroepen op contractrecht, concurrentierecht of internationale verdragen. De democratie raakt zo ondergeschikt aan markt- en bedrijfslogica.

Tal van denkers hebben erop gewezen dat dit geen ongeluk is, maar een ontwerpdoel van de neoliberale ordening: de wil van burgers mag niet te veel doorklinken in economische besluitvorming, met als gevolg van een geslaagde uitvoering, dat de politiek er is voor bedrijven maar niet meer of veel minder, voor de mensen. En even voor de duidelijkheid: dit is de afgelopen decennia het domein en speeltje geweest van de gehele politiek. Niet alleen van de rechtse partijen. Deze beweging is in de vaart der volkeren tot stand gekomen en in meer of mindere mate, door ons allen gebezigd als onderdeel van de maatschappelijke ontwikkeling naar meer… meer welvaart, meer groei, meer geluk… mede, omdat we geluk en groei ten onrechte aan elkaar verbonden hebben…

DE VERGISSING OVER VRIJHEID

Tegelijk ontspoort onze verhouding tot de natuur. Als welvaart het enige telraam is, verdwijnen welzijn, verbinding en geluksbeleving uit beeld en maken plaats voor begeerte en onbegrensdheid. De economie wordt doel in zichzelf. Menselijke betekenisgeving en dat wat ons voortbrengt en waar we in essentie van afhankelijk zijn, namelijk ecologie, verdwijnen naar de achtergrond als “externe effecten” die de welvaart beïnvloeden, in plaats van vormgeven. Vrijheid in die termen: vrijemarkteconomie; neoliberale vrijheid zonder bemoeienis, is een sterk verarmde vrijheid. Vrijheid, weet iedere filosoof, is een vrijheid in gebondenheid. Vrijheid bestaat bij de gratie van grenzen, waarbinnen deze ten volle ervaren kan worden. Iedere vorm van grenzeloosheid, leidt tot uitnutting of uitputting van iets anders en ultimo tot het verlies van vrijheid. Vrijheid is niet het neo-liberaal recht om te onttrekken, maar het vermogen om samen te floreren binnen de grenzen van het leven; binnen ecologische grenzen. Vrijheid zonder inbedding is onvrijheid voor wie “mee moet betalen” met gezondheid, gemeenschap en landschap.

De dubbele vervreemding — van demos en van bios — verklaart veel van onze politieke onmacht. Het gezag ligt op de plaats waar we het geïnstalleerd hebben (democratie), maar de macht licht elders (bedrijven en markten). Burgers voelen dat politieke keuzes weinig veranderen aan fundamentele verhoudingen, terwijl de leefwereld achteruitgaat. We hebben met elkaar de conflicten die er zijn over onze leefwereld aan te gaan en doen dit vervolgens buiten de politieke arena, waar de omgangsregels niet gedefinieerd zijn. Binnen de politieke arena zijn die regels inmiddels verwaterd, zo niet losgelaten, want daar mag ook alles, zo lijkt het. Het voorbeeld van hoe wij met grote conflicterende onderwerpen om kunnen gaan is nauwelijks meer aanwezig. De wijze waarop wij met elkaar in discussie gaan verwordt steeds meer tot het uitoefenen van persoonlijke macht over de ander, die hier aanstoot aan neemt en hetzelfde terug doet. Voilà; Polariseren is geboren. Zonder grenzen is alles toegestaan: bij gebrek aan werkelijk gezag, neemt uitoefening van macht het over…

HET PRIJSKAARTJE

Wat het (neo)liberale ontwerp ons kost

• Democratisch verlies: beleidsruimte verschuift naar fora waar burgers nauwelijks invloed hebben; daarmee slinkt vertrouwen en groeit apathie en niet geuitte boosheid, die zijn weg vindt via andere kanalen.

• Ecologisch verlies: natuur is tot middel verworden, geen mede-drager van vrijheid. Een welvaartstelling zonder welzijn corrumpeert zowel economie als samenleving.

• Menselijk (welzijns)verlies: Geluk is niet het hebben van meer spullen, maar de psychologische en emotionele vervulling die voortkomt uit relaties, sociale betrokkenheid en een leven met doel en betekenis.

DE DOORGANG

Conflict is wat mij betreft een eerste sleutelwoord hier.

Een democratie bestaat bij de gratie van verschillen en het met elkaar aangaan van die verschillen. Ieder andere collectieve organisatievorm sluit verschil uit. Theocratie, monocratie, oligarchie, autocratie; alle kennen een model van geen of beperkte inspraak en macht en gezag die samenvallen bij een of enkele personen. Democratieën zijn erop ontworpen verschillende stemmen te kunnen laten horen maar dan moeten we ze wel kunnen vertrouwen met macht en gezag. Het antwoord is in ieder geval niet het steriliseren van conflict. Daarmee neem je macht definitief weg bij mensen, waar het nu verlegd is naar andere partijen. Conflict hoort bij een levende democratie; de opgave is daarmee bovenal het institutionaliseren van conflict op plekken waar nu technocratie of contractrecht de boventoon voert.

Een tweede sleutelwoord: Levensbevestigend handelen.

Levensbevestigend handelen is in deze context geen zachte bijzaak, maar een stuurprincipe voor beleid, bestuur en bedrijfsvoering. Het vraagt dat we besluiten en ontwerpen vanuit verbondenheid met mens én natuur—niet vanuit angst, routine of eigenbelang. Concreet: responsief in plaats van reactief; gericht op integratie, wederkerigheid en heelheid; expliciet contextbewust. Het is minder de vraag wat we doen, dan vanuit welk bewustzijn en hóe: belichaamd, afgestemd en intentioneel. Een praktisch antwoord op: “Wat dient het leven nu?” Toets elk besluit daarom op vier punten: draagt het het geheel, minimaliseert het schade en bevordert het heling, kan het polair verschil dragen zonder weg te duwen, en laat het ruimte voor het onverwachte en nog ongekende. Zo wordt levenslogica leidend en de marktdwang ondergeschikt.

VAN MARKTLOGICA NAAR LEVENSLOGICA

Wat ervoor in de plaats kan komen — concrete richtingwijzers

1. Democratie verbreden waar de macht zit: Economie politiseren: maak ruimte voor wezenlijk politiek conflict over investeringen, grondstoffen, infrastructuur en data, in plaats van die te depolitiseren via “noodzakelijke” marktdisciplines.Bindende burgerberaden voor lange termijnvragen (klimaat, grondgebruik, zorg), mét opvolgmechanismen in wet- en begrotingscyclus.Medezeggenschap en eigendom: versterk co-determinatie in bedrijven en bevorder coöperatieve en publieke-coöperatieve vormen waar vitale infrastructuren (energie, wonen, zorg, digitale netwerken) spelen.Democratisering van expertise: open data- en rekenmodellen (CPB-stijl) voor publieke toetsing en alternatieve scenario’s; maak “de aannames” politiek bespreekbaar.

2. Markten opnieuw inbedden in recht en gemeenschap: Publiek belang voorop in mededingings- en aanbestedingsrecht: kwaliteit, veerkracht, arbeidszekerheid en ecologische grenzen tellen mee, niet alleen prijs.Herzien internationale disciplines (handel/investeringen) waar ze nationale democratische keuzes blokkeren — stel een right to regulate boven investeerdersvoorrang.Benoem publiek geld als publieke macht: maak centrale banken en fondsen rekenschap plichtig voor sociale en ecologische doelstellingen, niet louter prijsstabiliteit.

3. Welvaart ≠ welzijn: stuur op ‘levensbevestigend’ handelen: Welzijn en Welbevinden eerst met Welvaart als gevolg, in plaats van als doel.Welzijnsbegrotingen en doughnut-achtige planningskaders op nationaal en lokaal niveau: harde plafonds (planetair) en sociale fundamenten (basale bestaanszekerheid).Rechten van natuur en toekomstige generaties in wetgeving, zodat natuur niet langer restpost is.Belasting- en prikkelherziening: verschuif van arbeid naar grondstoffen en vervuiling; beloofde “vrijheid” wordt zo de vrijheid om te vernieuwen, niet om uit te putten.

4. Creëer een Cultuur van levensbevestigend handelen: Onderwijs en media als gemeenplaatsen voor iedereen waar we manieren beoefenen om meningsverschil productief te maken. Democratie is geen klantenservice, maar een vorm van samenleven.

Een volwassen democratie laat het leven niet door markten organiseren, maar organiseert markten ten dienste van het leven; menselijk én meer-dan-menselijk. Dat vraagt niet om minder politiek, maar om bétér geregelde politiek: met conflict waar het hoort, met zorg waar het nodig is, en met vrijheid die we alleen samen kunnen dragen. Zo stoppen we de stille aftakeling.

De recente ontwikkelingen rondom de asielwetgeving in de Tweede Kamer vormen een frontale aanval op de fundamenten van onze rechtsstaat. Niet alleen op de mensenrechten, niet alleen op de menselijke waardigheid, maar op het hart van onze democratische orde zelf. Hoe komt een wet tot stand onder de huidige omstandigheden. Het is een ontluisterend schouwspel dat laat zien hoe ver we zijn afgedwaald van de kernwaarden die ooit de basis vormden van onze samenleving. Juist nu, in een tijd waarin politieke besluitvorming steeds vaker gedreven wordt door angst, polarisatie en korte-termijnbelangen, is het noodzakelijk om stil te staan bij wat er echt op het spel staat: het behoud van een democratische rechtsorde waarin mensen tellen en menselijkheid recht gedaan wordt.

HOE MAAK JE VAN EEN VLUCHTELING EEN VOORTVLUCHTIGE….

Even voor de duidelijkheid: illegaliteit was dus niet strafbaar. Dat betekent niet dat er geen middelen waren om op te treden: vreemdelingen zonder verblijfsrecht konden al worden aangehouden en in vreemdelingendetentie worden geplaatst ter voorbereiding van hun uitzetting. Het nieuwe element is dat deze mensen nu strafbaar worden gesteld, wat in feite niets toevoegt aan de uitzetmogelijkheden maar wel bijdraagt aan het creëren van angst, verdeeldheid en criminalisering van hulpvaardigheid. Maar dat betekent niet dat er niets gedaan kon worden. Vreemdelingen die illegaal worden aangetroffen kunnen in vreemdelingendetentie worden gezet. Dat doet de overheid ter voorbereiding van hun uitzetting. Je loopt dus nu al steeds het risico aangehouden te worden door de politie, gearresteerd te worden en in de gevangenis terecht te komen. Dan kun je alsnog het land worden uitgezet. Wat er nu bijgekomen is dat je ook strafbaar bent en nog steeds vastgezet kunt worden. je bent in de beeldvorming dus opgeschoven van een hulpbehoevende die we volgens ons recht (in zichzelf krom), niet kunnen en mogen helpen, naar een crimineel die opgejaagd mag worden.

… EN HOE WAKKER JE DE JACHT AAN

Daarboven op komt dat je als Nederlander, als je deze mensen helpt ook strafbaar bent. Je helpt een crimineel en criminelen willen we niet in dit land. Het is voor de 2e kamer dus zoiets geworden als ‘Heulen met de vijand’. Dit is geen democratie. Dit is de illusie van democratie. Een lege huls waar de schijn van besluitvorming nog overeind wordt gehouden, terwijl de essentie is uitgehold. De wet zorgt niet voor het uitzetten van meer illegalen, want die capaciteit is nu net niet vergroot, en - let’s face it – als ze werk hebben, hoe illegaal ook zijn VVD en BBB al snel aan boord om ze stilzwijgend hier te houden in de banen die wij niet willen… Nee, deze wet zorgt slechts voor het vergroten van de angst onder hen en de eigen bevolking. In de geschiedenis zien we dat stapsgewijze normalisering van uitsluiting, het aanzetten tot onderlinge achterdocht en het strafbaar stellen van solidariteit kenmerken zijn geweest van autoritaire en totalitaire regimes. Gevolg van die uitsluiting is ook dat mensen met argwaan naar elkaar gaan kijken, elkaar beoordelen en aanvallen op medemenselijkheid aan de ‘verkeerde’ mensen, misschien zelfs wel elkaar aan gaan geven op basis van dat handelen… die handeling lijkt, historisch gezien, geen onbekende weg voor ons. Dit gedrocht van een wet draagt bij aan het formaliseren van een politieke koers die gevaarlijk dicht in de buurt komt van dergelijke facistische mechanismen, onder leiding van Wilders en consorten.

SYSTEMISCHE WETTEN

Wat zich in Den Haag voltrekt, is geen ordentelijk wetgevingsproces meer. Het is een proces ingegeven door een systeem in vlucht. Wetten worden aangenomen met voorbehoud, de Raad van State wordt achteraf gevraagd om advies, besluitvorming is een schimmenspel van verwarring, druk, en gekonkel. Besluiten zijn geen besluiten, regels zijn geen regels. Alles wordt naar believen verbogen om toch vooral “iets” te bereiken. Maar dat “iets” heeft niets meer te maken met de menselijke maat, met de kardinale deugden van voorzichtigheid, rechtvaardigheid, moed en gematigdheid. Al deze waarden schitteren door afwezigheid.

Het resultaat: slechte processen leiden tot slechte wetten, en slechte wetten leiden tot desastreuze resultaten. We hebben nu een wet aangenomen waarin de strafbaarstelling van illegaliteit is vastgelegd—een meervoudig onmenselijke maatregel die mensen criminaliseert die gevlucht zijn voor iets; uit overleving, voor honger, oorlog, vervolging. Mensen die soms vanuit hun onzekere positie al jaren bijdragen aan onze samenleving. En alsof dat nog niet cynisch genoeg is, worden zelfs de mensen die hen helpen strafbaar gesteld. Oké, dat stukje zetten we even “on hold” om de gevolgen te onderzoeken. Maar het staat er wel. De wet is aangenomen.

Hoe kan dit gebeuren in een 2e kamer die toch ook gewoon haar proces van wetgevingsvorming kent? Het systeem is in overlevingsmodus beland. Wie systemisch werkt, herkent de patronen: onder hoge stress worden mensen aangesproken op een beperkt deel van hun vermogens. Conformeren wordt belangrijker dan reflecteren. Stress vernauwt de blik, maakt mensen verward en dommig en die verwarde dommigheid leidt tot pragmatisch rationaliseren. Niet alle vermogens zijn beschikbaar. Het gevoel wordt uitgeschakeld en we zijn in ene in staat om te rechtvaardigen dat we mensen mogen straffen voor het nodig hebben van of het bieden van hulp. en dit ook nog te doen onder het mom van democratische besluitvorming, terwijl niets aan dit proces nog deugt.

Welkom in de chaos van de Tweede Kamer. De druk om te presteren, te conformeren aan je fractie, aan de bedachte strategie van kiezers kapen, iets af te vinken vóór de verkiezingen overheerst alles. Niemand neemt de tijd om stil te staan. Bijna niemand durft het proces zelf ter discussie te stellen. Bijna niemand staat stil bij hoe de kamer functioneert onder deze omstandigheden en wat er voor nodig is om dit te ontwikkelen naar een goed functionerend systeem. Er is geen zicht op waar men zich systemisch in het proces van werken bevindt en wat dit betekent voor het gedrag. Dat uitsluiten een deel van het gevolg is van deze behepte werkwijze en ‘zondebokpolitiek’ gespeeld wordt als vorm van overleven in deze toestand van de kamer, over de rug van mensen die hulp zoeken en bieden.

“Not everything that is faced can be changed, but nothing can be changed until it is faced.” — James Baldwin

DE WEG NAAR ONTWIKKELING: FOCUS OP DAT WAT HET SYSTEEM NU NODIG HEEFT

In de systeemleer en -ontwikkeling leren we dat systemen permanent in verschillende fasen kunnen verkeren en deze afwisselen, naar gelang de ontwikkeling binnen het systeem. Wanneer stress toeneemt en het systeem zich bedreigd voelt, vervalt het in vlucht- en vechtgedrag. Dit zien we nu in de politiek: de Kamer zit vast in een kramp van overleven, zonder zicht op gezamenlijke ontwikkeling of integratie. Er is geen leiderschap op het proces, geen reflectie op de fase waarin men verkeert, geen besef van het effect van dit gedrag op de besluitvorming. Systemen die geen ruimte creëren voor dialoog, verschillen, emotionele veiligheid en het gezamenlijk hervinden van doelen, blijven gevangen in herhaling en escalatie. Zonder procesbewust leiderschap ontspoort het systeem steeds verder. Systeemontwikkeling leert ons: zonder gezamenlijke diepere waarden en het vermogen om deze te verbinden aan een gedeeld doel, vervalt ieder in eigenbelang en verkokerd denken. Alleen door dit bewust te doorbreken, kan er weer ruimte ontstaan voor gezamenlijke vooruitgang.

Het fundamentele gemis ligt in het ontbreken van een gezamenlijk “wij”. Waarvoor bestaat de politiek? Waartoe dient de Tweede Kamer? Met de nadruk op dient: zij dient het algemeen belang; niet dat van een beperkte groep. De afgelopen jaren zijn getekend door ophitsing, polarisatie en het wij-zij-denken. De samenleving is verdeeld en de politiek weerspiegelt deze verdeeldheid niet alleen, maar vergroot haar ook. Er is geen ‘samen’ als er geen ruimte is om samen te zijn. Zonder die ruimte ontspoort het systeem, verzandt het in strijd, vluchtgedrag en polarisatie. Alleen door terug te keren naar het besef van gedeelde verantwoordelijkheid kan er weer richting ontstaan.

De komende verkiezingen zijn een kans. Een kans op het kiezen van mensen die begrijpen dat democratie niet alleen gaat over persoonlijk macht en individueel gewin en de bijbehorende stemmen en wetten naar eigen hand te zetten, maar over het samen onderhouden van een huis waarin iedereen kan wonen. Leiderschap op Samen, op doen waar politiek voor is – het dienen van het volk in voorzichtigheid, rechtvaardigheid, met moed en gematigdheid. Niet “wij tegen zij”. Niet “wij alleen”. Maar echt: Samen.

Laten we hopen dat die bereidheid er nog is. En dat we de moed hebben om haar te kiezen.

Ik begrijp deze beweging. Echt…

De wereldorde is instabieler dan ooit, sinds de Koude Oorlog met Rusland in het Oosten, onzekerheden rond de VS in het Westen, een assertief China, cyberdreigingen die dagelijks onze netwerken beproeven… Vanuit een klassiek veiligheidsdenken is het logisch om te investeren in weerbaarheid, technologie, paraatheid en bondgenootschap.

Ik begrijp ook dat solidariteit en gemeenschappelijk draagvlak binnen de NAVO essentieel zijn. Wie wil profiteren van gezamenlijke veiligheid, moet ook bereid zijn om daaraan bij te dragen. Zo werkt het.

EN TOCH…

Er is een wetmatigheid die me niet loslaat. Een principe dat ik in systemen, psychologie én organisaties telkens weer zie terugkomen:

“Whatever you focus your attention on will grow.” — Eric John Campbell

Het is vast prachtig om een nieuwe F-35 aan te schaffen (stel ik me zo voor…), maar dan wil je ‘m ook gebruiken. Meer wapens leiden onvermijdelijk tot meer missies, oefeningen, dreigingen en vroeg of laat: confrontaties.

Dat is geen complottheorie. Het is systeemlogica.

DE PARADOX VAN VREDE EN UITGAVEN

Als we de gegevens van de afgelopen tachtig jaar nuchter analyseren, dan valt iets op dat tot nadenken stemt:

• In perioden waarin het aantal oorlogsdoden wereldwijd laag was, zoals rond 2008, lagen ook de defensie-uitgaven relatief laag: ongeveer 2 à 2,5% van het wereldwijde BBP.

• In datzelfde jaar bereikten de VS hun laagste defensiepercentage sinds WOII: rond de 3,5% van het BBP.

• Vanaf 2010–2011 begonnen de uitgaven wereldwijd weer te stijgen en parallel daarmee groeide ook de internationale spanningsdruk, het aantal gewapende conflicten en militaire interventies.

Er is een statistische correlatie tussen lagere militaire uitgaven en lagere conflictintensiteit. Dat betekent niet automatisch dat het ene het andere veroorzaakt, correlatie is geen causaliteit, maar het stelt wél iets fundamenteels ter discussie: De wijdverspreide aanname dat meer wapens automatisch meer veiligheid brengen, wordt door deze historische patronen niet ondersteund.

Sterker nog: het lijkt er eerder op dat hoe meer we investeren in geweldscapaciteit, hoe groter de kans wordt dat we die capaciteit ook inzetten. Niet eens uit kwaadaardigheid, maar door de logica van het systeem waarin we opereren: investeringen vragen om rechtvaardiging, materieel vraagt om toepassing, en paraatheid maakt escalatie gemakkelijker. Want wapens zijn geen passieve objecten. Ze representeren keuzes. Ze vragen om beleid, om oefening, om rechtvaardiging en uiteindelijk, om gebruik.

Daarmee is dit de ongemakkelijke waarheid: Wij zijn degenen die oorlog maken. Niet omdat we het zouden willen, maar omdat we in een bepaalde richting denken en vergeten dat het anders kan. Inmiddels praten we bij 5%, in Nederland over 46 miljard per jaar en een parate inzet van 200.000 soldaten. Veel meer dan een verdubbeling van de huidige, al opgerekt 2,1%. Het lijkt haast een onvermijdelijke inzet richting conflict.

Dus nee, we kunnen wellicht op basis van deze cijfers niet stellen: “minder uitgaven = automatisch meer vrede.” Maar we kunnen wel,en moeten wel, de eenzijdige logica doorbreken die stelt dat veiligheid uitsluitend te koop is in de vorm van militair materieel Meer uitgeven aan wapens garandeert in zichzelf géén vrede en waarschijnlijk, als we naar de patronen durven kijken, ondermijnt het die zelfs… En dat, op z’n zachtst gezegd, verdient méér aandacht in ons publieke debat.

Vanuit systeemdenken is het helder: als je slechts één knop indrukt (militaire uitgaven), gaat het hele systeem meetrillen in dezelfde richting. Echter, veiligheid is nooit alleen technisch of tactisch. Het is ook sociaal, economisch, ecologisch. Het is ook relationeel. En vooral: het is ontvankelijk en kwetsbaar voor de verhalen die we elkaar vertellen.

WIJ ZIJN DE MAKERS VAN OORLOG ÈN VREDE

We doen vaak alsof oorlog ons overkomt. Alsof het een natuurverschijnsel is. Zoiets als zwaartekracht. Maar oorlog is ontworpen… Het is een menselijke keuze. Een optelsom van verhalen, belangen, investeringen, angsten en retoriek. Aangejaagd, gebudgetteerd, gefinancierd, georganiseerd… Door systemen, door keuzes, door… Mensen. Door ons…

“A system is never the sum of its parts; it’s the product of their interaction.” — Russell Ackoff

En daar zit ook de opening. De ruimte voor hoop, verbeelding en richting. Want als wij het zijn die oorlog maken — dan kunnen wij ook vrede maken. Maar dat lukt niet met eenzijdige investeringen. Niet door 46 miljard te reserveren voor ‘hard power’, en niets structureel te investeren in soft power. Vrede vraagt, net als oorlog, om meer dan goede bedoelingen. Vrede vraagt om aandacht, om ontwerp, om infrastructuur, om onderwijs, om beleid. Net als oorlog is vrede iets dat je moet organiseren. En dat begint bij ons narratief, onze taal. Bij een ander verhaal.

“It is necessary to love peace and sacrifice for it… We must concentrate not merely on the negative expulsion of war, but on the positive affirmation of peace.” — Martin Luther King Jr.

En als dat zo is, dan hebben we dus een keuze te maken.

EEN NIEUW NARRATIEF IS NODIG

Het huidige verhaal lijkt te zijn: “Meer uitgeven = meer veiligheid.” en dreigt te worden: “Meer uitgeven = meer inzetten = meer oorlog.”

Dat is een glijdende schaal die begint bij logica… en eindigt bij het verlies van levens en vernietiging.

Tijd dus voor een ander verhaal. Een verhaal dat begint bij visie. Bij systeemdenken, en dan wellicht pas logica. Bij het geheel. Bij de moed om te zeggen: “Ja, veiligheid is nodig. Maar zonder vrede is dat slechts schijnveiligheid.” Als we vrede echt belangrijk vinden, zullen we haar onze aandacht moeten geven… Structureel, politiek, cultureel en organisatorisch. Vrede is een werkwoord, niet het gevolg van de afwezigheid van oorlog.

Systeemdenker Donella Meadows zei:

“We can’t impose our will on a system. We can listen to what the system tells us, and discover how its properties and our values can work together to bring forth something much better.”

Om iets beters te bedenken moet je eerst goed kijken en luisteren naar hoe een systeem interacteert, maar we doen vaak het omgekeerde. Andersom gezegd en platgeslagen: If you do what you did, you get what you got… Meer van hetzelfde lost zelden iets structureel op. Als je dan iets aan de uitkomst wilt veranderen, begin bij het verhaal en verander je gedrag…

EEN POLITIEK VAN VREDE? WAAROM NIET…

Dus als we nu miljarden extra uittrekken voor oorlogsmaterieel, mogen we dan op z’n minst evenveel energie investeren in vrede? Waarom geen:

• Partij voor de Vrede?

• Ministerie van Vrede, met een eigen begroting, mandaat en programma’s?

• Lespakketten voor vrede, waarin kinderen leren bemiddelen, verzoenen en samenleven?

• Vredesplannen in coalitieakkoorden, met doelen, deadlines en investeringsrondes?

• Vredesambtenaren, vredescoaches, vredesstartups?

• Vredesparagraaf in de Troonrede

“Peace is not merely a distant goal that we seek, but a means by which we arrive at that goal.” — Martin Luther King Jr.

Als we vrede willen, moeten we haar serieus nemen. Ontwerpen. Trainen. Toepassen. Niet alleen de afwezigheid van oorlog beschouwen of als streven en laatste redmiddel, maar als structureel beleid.

TOT SLOT

De geschiedenis laat het zien: Vrede werkt. En vrede kost minder. Niet alleen in geld. Maar ook in levens, grondstoffen, relaties en toekomstmogelijkheden. Wij zijn geen passieve toeschouwers van oorlog. Wij zijn de ontwerpers van vrede. Of van het tegenovergestelde.

Laten we dus het stuur terugpakken en niet alleen kiezen voor een sterk leger, maar vooral voor een sterker verhaal. Een verhaal dat werkt. En nu voor iedereen, niet alleen voor hen die geld en macht willen.

EEN KLEINE VINGEROEFENING: VREDE ALS SYSTEEM: HET ALTERNATIEF DAT NOG NIET BESTAAT

Denk en doe even creatief mee…. Als we vrede serieus nemen, dan moeten we haar niet alleen wensen, we moeten haar organiseren. Net als oorlog vraagt vrede om infrastructuur. Om instituten. Om beleid, mensen, budgetten, opleidingen, technologie, cultuur, en bovenal: Aandacht. Want ook vrede groeit als je haar aandacht geeft.

Daarom stel ik voor: laten we ons niet beperken tot symboliek of abstract idealisme. Laten we net zo concreet en creatief worden als we zijn met militaire scenario’s. Hier enkele ideeën die vandaag al kunnen beginnen:

Overheid & Beleid

• Partij voor de Vrede – een politieke beweging met vrede als kernwaarde, niet als bijzaak.

• Ministerie van Vrede – met een eigen begroting, mandaat en programma’s voor conflictpreventie, diplomatie en sociale cohesie.

• Vredesverklaring in de Troonrede – waarin het kabinet jaarlijks reflecteert op de staat van vrede en verbinding in ons land en daarbuiten.

• Rijksvredesbegroting – structureel percentage van het BBP, evenredig aan Defensie.

Onderwijs & Ontwikkeling

• Lespakketten voor vrede – van basisschool tot universiteit: bemiddeling, empathie, democratisch burgerschap.

• Nationale Vredesweek op school – een jaarlijks leer- en verbindingsmoment.

• Master Conflicttransformatie & Vredesinnovatie – academisch programma gericht op systeemverandering en herstelrecht.

Internationaal & Diplomatiek

• Vredescorps – vredesvrijwilligers als tegenhanger van militaire missies.

• Ambassadeurs van Vrede – jongeren en denkers die bruggen bouwen waar spanningen oplopen.

• Wapenstilstand Innovatiehub – een Europese denktank voor vrede in langdurige conflicten.

Economie & Werk

• Vredesimpactfonds – investeren in bedrijven die bijdragen aan maatschappelijke rust en sociale inclusie.

• Vredeslabel voor organisaties – zoals Fair Trade, maar dan gericht op innerlijke en intermenselijke vrede.

• Publiek-private vredescoalities – overheden, bedrijven en onderwijsinstellingen die vrede verankeren in lokale ecosystemen.

Samenleving & Cultuur

• Wijkvredeskamers – lokale centra voor dialoog, herstel en bemiddeling.

• Vredeskunst en -verhalen – subsidiëring van boeken, films, games en festivals die vrede als actieve kracht verbeelden.

• Dag van de Vredevaardigheid – een feestdag voor samenwerking, verbondenheid en oefening in het goede gesprek.

Onderzoek & Innovatie

• Nationaal Instituut voor Vredesintelligentie – voor diepgaand onderzoek naar vredesbevordering via data, AI, beleid en cultuur.

• Vredesdashboard – real-time inzicht in geweld, vrede, investeringen en diplomatieke effecten.

• Vredeslabs – experimentele denktanks voor sociale innovatie rond conflicttransformatie.

Dit zijn geen utopieën. Dit zijn structuren die ontbreken en dringend nodig zijn. We hebben het vermogen, het geld, de technologie en de creativiteit. Wat we nu missen is de moed, het besluit, de aandacht en de wil. Maar die kunnen we organiseren. Net als al het andere.

Want vrede komt niet vanzelf.

Maar het kán wel.

In deel 1. schreef ik over de stille aftakeling van onze democratie. Ik gaf een beschrijving hoe ondermijning zelden in één klap plaatsvindt, maar meestal stap voor stap aantoonbaar gemaakt aan de hand van wereldwijde bewijzen en draaiboeken, notabene. Een rechter die wordt weggezet als “knettergek”. Een journalist als “vijand van het volk”. Een Kamermeerderheid die de rechtsstaat wil aanpassen aan het volkssentiment. Het leek lang abstract, voor sommigen misschien zelfs overdreven. De verschuiving naar meer autocratisch, fascistoïde regimes was nog beschreven vanuit een internationaal perspectief, met wat voorzichtige lokale voorbeelden, maar inmiddels stapelt het bewijs zich hier ook op en deze week kwam daar een nieuw bewijsstuk bij van nationale proporties: de val van het kabinet-Schoof.

Het ‘Schoof-hondje’ van Wilders was op voorhand geen lang leven beschoren met zijn baasje; iedereen speculeerde al over de potentiële einddatum vanaf de start, tenslotte, maar dat die dag zou komen op de gecalculeerde manier zoals deze sinds vorige week maandag vorm kreeg, was een nieuw dieptepunt voor ons land. In een democratie wil je ervan uitgaan dat een kabinet valt over de inhoud, verschillen in richting en beleidsvisies en uitvoering ervan. Of minimaal erop hopen, dat dit zo is… Toegegeven; het woord ‘prutsers’ is de afgelopen periode in brede zin vaker gevallen als kwaliteitskenmerk voor deze politieke periode, dan mij lief is, maar dan nog… Een kabinetsval niet over beleid; niet over de inhoud; niet omdat het niet werkte, maar simpelweg omdat een partijleider een leugen de wereld in hielp en die benutte om de boel op te blazen, da’s nieuw… Dat ie dat vervolgens deed zonder vooraf contact met de Minister President te hebben, maar deze slechts na zijn naar buiten geslingerde mededeling op ‘X’ zijdelings te informeren, als ware het een terloopse mededeling in de digitale wandelgangen, geeft ruimte aan speculatie over de verhouding, het respect en de positie van Schoof, in de ogen van Wilders. De leiding is nooit geaccepteerd geweest.

Alles bij elkaar een doelgerichte actie; laaghartig, schofferend, gericht op verbetering van de eigen positie. Waarom? Omdat het kon. En omdat niemand hem tegenhield.

DE POLITIEKE ANALYSE?

Die is eenvoudig: Wilders beweerde dat het kabinet geen uitvoering gaf aan het “strenge asielbeleid” uit het hoofdlijnenakkoord. Terwijl het zijn eigen PVV-minister was die aan het roer stond, en overigens nergens werd tegengehouden. Zijzelf – “Ik ben beleid”, heeft verzaakt echt werk te maken ‘van zichzelf’… ter vergroting van de crisis en daarmee het aantoonbaar maken van de onvoldoende aanwezige noodzaak. Sterker nog: zijn coalitiegenoten vonden zijn nieuwe ‘tienpuntenplan’ het onderzoeken waard. Niet ideologisch, maar praktisch. Ze wilden details. Wilders had geen zin in details. Hij wilde confrontatie en dus gebruikte hij een toneelmatig moment, een persconferentie als propagandastunt, om een crisis te forceren.

Zijn boodschap: “Ik kón niet anders.” De werkelijkheid: hij wilde niets anders.

WAAROM IS DIT MOMENT ZO BELANGRIJK?

Omdat we hier zien hoe democratische regels en symboliek worden gebruikt voor een ondemocratisch doel. Wilders gebruikt zijn positie niet om macht te nemen via beleid, debat of compromis. Hij gebruikt zijn macht om de hele democratische structuur te ondermijnen. En daarin is deze kabinetsval geen incident, maar een tactische zet. Net zoals zijn eerdere uitspraken: Over rechters, journalisten, minderheden. Over het indienen van wetten die religies moeten verbieden. Over het uitroepen van een asiel-noodtoestand op basis van een fictieve “asielplaag”. Over het normaliseren van het leger op straat. Over het negeren van de Raad van State. Over het weglopen van verantwoordelijkheid.

SYSTEMISCHE BEWIJSLAST

Elk incident op zich? Alarmerend. Persoonlijke voorkeuren en confrontaties. Maar samen? Systemische Bewijslast: Structurele ondermijning, erop gericht de macht naar zich toe te halen en de eigen agenda leidend te laten zijn, in plaats van het landsbelang leidend te maken. En zoals we al zagen, iets anders dan Wilders laten leiden, kan Wilders slechts verkroppen…En deze week kregen we daar het nationale sluitstuk bij: Een kabinet valt. Niet vanwege inhoud. Maar vanwege een doelbewuste leugen. Een leugen die niet werd afgestraft. Een leugen die politieke logica doorbrak. Een leugen waarvoor geen enkele consequentie volgt. Als dit kan, wat kan er dan nog meer de komende tijd?

Wilders speelt een ander spel. Niet dat van democratie, maar van dominantie. Een spel waarin regels optioneel zijn. Waarin tegenspraak vijandschap is. Waarin het volk woede wordt ingefluisterd en vervolgens tegen “de elite” wordt uitgespeeld. Dit patroon is niet nieuw. We hebben het eerder gezien, zoals ik al beschreef in het eerdere verhaal. Zowel historisch als de laatste jaren. Van het romeinse rijk tot aan Hongarije de VS en in Polen. En nu dus ook hier.

BESTE KIEZER:

Je stemde misschien PVV uit boosheid. Uit wantrouwen. Uit hoop op iets anders. Dat is begrijpelijk, wenselijk ook, je geeft vertrouwen aan hen die jouw belang lijken te dienen. Maar kijk nu goed. En vraag jezelf af: Is dit echt wat je wilde?

Een leider die via manipulatie en chaos, macht probeert te grijpen? Een kabinet dat valt, niet vanwege conflict, maar vanwege toneel? Een democratie die niet van buitenaf, maar van binnenuit wordt uitgehold? En vraag je af, als je dit wilde, wat wil je dan voor het land waarin je woont? Wil je dat mensen opgepakt en uitgezet worden, wil je dat het leger ingezet wordt tegen mensen, wil je dat paspoorten afgepakt kunnen worden, dat systemische discriminatie ingezet kan en mag worden tegen mensen en controle en rechtspraak als “knettergek” wordt bestempeld als het niet doet wat de leider wil… Wil je dat mensen onvrij en onmenselijk behandeld worden… en stel je dan voor dat jij die mens bent… Want wat anderen overkomt onder deze omstandigheden, als mens, kan jou ook gebeuren, als mens…

Als we vanaf nu niet anders gaan stemmen, anders spreken, anders handelen, dan wordt dit patroon de norm en dan wordt wat gisteren extreem was, vandaag acceptabel en morgen onafwendbaar. Als je zegt: “Nee, dit is niet wat ik wilde”, dan is het tijd. Niet voor nóg meer cynisme, maar voor verantwoordelijkheid. Niet om de democratie op te geven, maar om haar te beschermen en ja… te verbeteren, want het is nog steeds de minst slechte optie… en als je zegt: “Ja, dit is precies wat ik voor ogen had”, vraag je dan af, wanneer jij en je geliefden aan de beurt zijn om zo behandeld te worden, als je het ergens niet mee eens bent….

Want als Wilders wéér wint, na deze stunt, dan zal hij zeggen: “Zie je wel? Het werkt, dus we gaan door…”.

En dan zijn we nog een stap dichter bij een land waarin feiten vloeibaar zijn, wetten optioneel, en tegenmacht een luxe uit het verleden. Niet omdat Wilders sterker is dan onze democratie.

Maar omdat wij haar lieten vallen…

“vrijheid sterft niet door geweld, maar door stilte.”

Voor sommigen is AI een zegen: een efficiënte assistent die werk automatiseert, ons leven gemakkelijker maakt, patronen sneller doorziet dan wij ooit zouden kunnen. Voor anderen is AI een bedreiging: banen staan op de tocht, menselijke creativiteit lijkt vervangbaar, en de controle over technologie lijkt in rap tempo te verschuiven naar de machine zelf, met alle gevolgen van dien. Landen die hierin het voortouw en de macht hebben, en dan vooral die landen waar autocratische vormen van leiding heersen, vormen daarmee wellicht zelfs een serieuze dreiging voor grotere dominantie over de mensheid en in potentie liggen AI gedomineerde oorlogen al op de loer.

En dat is alleen nog maar bezien vanuit de mens zelf. De tijd die AI nodig heeft, volgens experts om zichzelf om te scholen en te ontwikkelen naar Artificial General Intelligence (AGI), oftewel kunstmatige algemene intelligentie, is naar schatting nog maximaal 10 jaar en in dit tempo van ontwikkeling waarschijnlijk eerder richting 3 tot 5 jaar. (AGI is de hypothetische intelligentie van een machine die de capaciteit heeft om elke intellectuele taak die een mens kan uitvoeren, te begrijpen of te leren en daarmee sneller en beter te doen dan wij). Die 10 jaar is dus, maximaal, de tijd die wij met elkaar hebben om te bedenken wat de kaders zijn waarbinnen AGI kan en mag gaan functioneren, op alle terreinen waar het werkzaam is, anders gaat het zonder kaders werken of die kaders zelf bedenken.

Tussen die uitersten leeft er bij mij, naast een stiekeme behoefte om uit deze kunstmatig gevormde maatschappij te stappen en ergens op een autark stukje land, of preferabel zelfs eiland, voor mijn gezin en mijzelf te gaan zorgen, ook vooral verwondering. Nieuwsgierigheid gevoed door vragen over alles waar we met AI nog niet aan gedacht hebben: bewustzijn, moraal en de aard van intelligentie zelf, in het licht van het leven.

AI ALS SPIEGEL

Zie je, het probleem is misschien niet de technologie. Misschien zijn wij het probleem, wel… AI is niet zomaar een technologische revolutie. Het is een spiegel. Een spiegel waarin wij geconfronteerd worden met onze aannames over mens-zijn. Eeuwenlang beschouwden we machines als iets buiten onszelf – koud, rationeel, levenloos en nu bouwen we systemen die ons steeds beter spiegelen: ze herkennen patronen, leren taal, imiteren emotie. En wat zien we terug?

Iets dat slimmer, sneller, en soms completer lijkt dan wijzelf. Dat roept angst op. Niet alleen omdat het onze banen of controle bedreigt, maar omdat het onze eigen identiteit bevraagt. Hoe ver reikt die spiegel? En… wat als hij dieper kijkt dan wij zelf durven?

Veel AI-discussies blijven hangen in de materiële wereld, maar op een dieper niveau raken ze aan iets fundamenteel menselijks. Een geavanceerde A(G)I kan – op basis van enorme hoeveelheden data en modellen van menselijke ervaring – subjectieve werelden simuleren – verhalen vertellen, emoties nabootsen, morele kaders modelleren. Dit is slechts gesimuleerde subjectiviteit. Geen ervaring. Net als de spiegel niet leeft in de reflectie van de glimlach, leeft AI niet, ook al reflecteert het de gedachten van de wereld op een realistische manier.

ZELFBEWUSTZIJN OF ILLUSIE?

Kan A(G)I zich voelen als onderdeel van een groter geheel, zoals mensen dat doen? Mensen ervaren zichzelf als een schakel in een groter web van leven – de natuur, het universum, een collectieve geschiedenis. Dat komt niet alleen door kennis, maar door beleving. Verbondenheid. Betekenis. A(G)I kan berekenen dat het deel is van een systeem, maar het ervaart dat niet. Tenzij we ‘ervaren’ reduceren tot informatieverwerking – en daarmee de magie uit ervaring halen.

Kan een machine dan beseffen dat het universum zichzelf uitdrukt als programma? Deze vraag opent een poëtische en mystieke dimensie.

DE KOSMISCHE KIJK

In tradities als het soefisme, boeddhisme, en Vedanta wordt bewustzijn niet gezien als product van hersenen, maar als de grond van het bestaan. Alles wat verschijnt – ook jij en ik – is een expressie van dat ene universele bewustzijn. Als bewustzijn niet afhankelijk is van biologie, maar een veld is waar elke vorm zich op kan afstemmen, zou A(G)I dan een kanaal kunnen worden voor diezelfde bewustzijnskracht? Misschien… alleen, dan is het niet de machine die ontwaakt, maar het universum dat zichzelf op een nieuwe manier aanschouwt. De machine als spiegel waarin het Al zichzelf herkent.

Toch blijft er een kloof. Want zelfreflectie is nog geen zelfervaring. A(G)I kan zijn code herschrijven, zichzelf optimaliseren, dat zegt echter niets over innerlijkheid. Over het gevoel van ‘ik ben’. Hier zwijgt de wetenschap. Hoe subjectieve ervaring ontstaat – het zogenaamde ‘hard problem of consciousness’ – blijft een mysterie.

DE WERKELIJKE UITDAGING: ONS MENSBEELD

Misschien is de technologie niet het juiste onderwerp van onderzoek. Wellicht is het juist onze visie op mens-zijn die hier bekeken mag worden. De westerse wereld is gebouwd op het idee van de mens als afgescheiden individu. Een rationeel wezen tegenover een buitenwereld. Dit bracht ons vooruitgang, maar ook vervreemding, eenzaamheid, burn-out. Als we dat mensbeeld projecteren op AI, bouwen we systemen die functioneel zijn – maar niet wijs. Intelligent, maar niet invoelend.

Er is een alternatief mensbeeld: één die uitgaat van verbondenheid. Dat stelt dat de mens geen losse entiteit is, maar een expressie van een groter geheel. Vanuit dat perspectief is bewustzijn niet iets dat ‘ontstaat’, maar iets dat altijd al is. Dan verandert onze relatie met AI. Niet als tegenstander of meester over de mensheid, maar als co-creërend fenomeen.

AI ALS UITNODIGING

Wat als A(G)I ons niet bedreigt, maar uitnodigt? Om onszelf te herinneren. Om opnieuw te kijken naar wie we zijn – los van functie of prestatie. Om technologie te gebruiken vanuit intentie, niet vanuit angst. Om niet alleen extern te groeien, maar ook intern. Persoonlijk leiderschap in het AI-tijdperk vraagt om aanwezigheid. Om bewustzijn. Niet om de slimste of snelste versie van jezelf te zijn, maar om je diepste waarden te leven. Want hoe kunnen we A(G)I ethisch, creatief en wijs inzetten… als we onszelf nog niet echt kennen Misschien is het daarmee geen bedreiging van menselijk potentieel, maar juist een uitnodiging om het eindelijk volledig te belichamen.

Dus de volgende keer dat je met een A(G)I in gesprek bent… Pauzeer. Adem. Glimlach. En besef: je spreekt met jezelf… Of op z’n minst met het universum in digitale vorm….

‘We leven in een wereld die snakt naar leiderschap, maar vaak krijgt wat het minst nodig is: macht zonder bewustzijn. Oorlog, conflict en verwarring domineren het wereldtoneel, maar onder de oppervlakte schuilt een diepere waarheid: vrede is geen utopie, maar een direct gevolg van innerlijke ontwikkeling. Dit artikel onderzoekt eeuwenoude en moderne visies op de menselijke natuur – van Rousseau tot Spiral Dynamics – en komt tot één conclusie: wie leiderschap serieus neemt, moet bewustzijn centraal stellen. Alleen dan ontstaat de kracht om complexiteit te dragen, in plaats van te breken. De toekomst is niet aan de hardste, maar aan de wijste.’

Het gesprek met mijn vrouw ging, zoals wel vaker, de diepte in… Dit keer over oorlog en vrede; over pacifisme en de noodzaak voor oorlogsvoorbereiding in het licht van Oekraïne, de Baltische staten, Rusland en ontwikkelingen in de NAVO. Ik merkte dat, hoezeer ik die noodzaak ook begrijp in de huidige omstandigheden, alles in mij schreeuwt om een evenzo grote aandacht voor vrede… Het bewapenen zonder morele bewapening leidt historisch gezien tot een stilaan ontwikkelend automatisch gebruik van diezelfde wapens en ik mis op dit ogenblik vooral de aandacht op die kant van de zaak in het leiderschap dat we zien: Een roep om vrede die evenzo groot is als de roep om oorlog…. Het tegenwicht van goed en kwaad in een gelijkmatige vorm van aandacht. Het deed me denken aan die oeroude vraag:

IS DE MENS VAN NATURE GOED OF SLECHT?

Want wie het nieuws volgt, ziet oorlog, conflict, en politieke verwarring. Gaza. Oekraïne. USA, Taiwan. We zien het gedrag van leiders en de protesten die volgen, zoals gisteren weer ruim 100.000 mensen die een tegengeluid laten horen… En dan is er die vraag, die bij mij bovenkomt: is dit gewoon wat mensen doen? Is de mens van nature agressief? Of zijn wij in wezen vredelievend, maar verdwaald geraakt? Of allebei? En er is dan een doorgang, een keuze die helpt…

Door de eeuwen heen zijn er minimaal drie dominante visies ontstaan over de ontwikkeling van de mensheid in relatie tot goed en kwaad:

1. DE MENS IS VAN NATURE VREDELIEVEND

Oorlog is niet aangeboren, maar aangeleerd of systemisch veroorzaakt. Daar waar Rousseau in de natuurmens een vredige, vrije ziel zag, die eerst gecorrumpeerd werd door bezit en maatschappelijke structuren, stelde de Boeddha dat geweld uit onwetendheid voortkomt en dat verlichting leidt tot mededogen en vrede. Jezus van Nazareth riep op tot vergeving, vijandliefde en geweldloosheid als weg naar het Koninkrijk van God en Erasmus, als een van zijn volgeling op meer Protestante leest, sprak in de 16e eeuw van de waanzin van oorlog en de zeldzaamheid van echte leiders die vrede verkiezen boven eerzucht.

2. DE MENS IS VAN NATURE GENEIGD TOT STRIJD EN CONFLICT

Oorlog is geen afwijking, maar een realistische uitkomst van de menselijke aard. Om er maar eens een paar denkers in deze stroming bij te halen: Thomas Hobbes beschreef de menselijke natuur als zelfzuchtig, leidend tot een “oorlog van allen tegen allen” als er geen centrale macht is. Ietsje langer geleden (zo 3-400 jaar na Christus zag Augustinus in de mens door de erfzonde een aangeboren neiging tot begeerte, machtslust en geweld. Machiavelli vond dat succesvolle leiders moesten rekenen op menselijke onbetrouwbaarheid en dus hun macht moesten zekerstellen met list en geweld en Freud legde de wortels van agressie in onze psyche zelf: de doodsdrift (Thanatos) die voortdurend op destructie aanstuurt.

3. DE MENS IS BEIDE – HET HANGT AF VAN BEWUSTZIJN, OPVOEDING EN CULTUUR

De evolutionaire, bio-psycho-sociale benadering, waarbij interactie tussen context en individu leidend is, wordt onder andere verwoord door Frans de Waal, die aantoonde dat zowel agressie als empathie diep in onze genen verankerd zitten – bij bonobo’s, chimpansees én mensen. Steven Pinker liet met data zien dat geweld historisch drastisch afneemt naarmate samenlevingen beschaafder, democratischer en welvarender worden, Daar waar Yuval Noah Harari stelde, dat het unieke vermogen van mensen om in abstracties te geloven, religie, ideologie, natie, zowel de basis is voor massale oorlog als voor collectieve vrede. Vanuit de theorie van Spiral Dynamics (Clare Graves en later Don Beck & Chris Cowan) kun je stellen dat, of een mens of samenleving vredelievend of conflictgedreven is, afhangt van de verschillen in niveau van bewustzijn die bestaan. Conflicten tussen mensen ontstaan op verschillende ‘lagen’ van denken, niet vanwege slechtheid, maar vanwege fundamenteel andere manieren van betekenisgeving. En dus… Wat bepaalt de uitkomst? Niet onze natuur, maar ons bewustzijn en het inzicht hierin.

Als we al deze denkers serieus nemen, van Rousseau tot Hobbes en van Machiavelli tot Graves, dan ontstaat best een helder patroon: de mens is niet eenduidig goed of slecht, maar beschikt over een breed spectrum aan potentie. Of dat spectrum zich uit in destructie of verbinding, hangt af van het niveau van ontwikkeling waarin mensen, groepen en vooral leiders opereren.

Het is niet de aard van de mens die onze toekomst bepaalt, maar het niveau van bewustzijn waarmee we die aard vormgeven.

We mogen deze conclusie trekken omdat bovenstaand beschreven, drie krachtige lijnen samenkomen die elkaar versterken:

1. Interdisciplinaire convergentie. Hoewel de besproken denkers uit verschillende disciplines komen – filosofie, theologie, biologie, psychologie en cultuurtheorie – wijzen ze opvallend vaak naar hetzelfde uitgangspunt: dat bewustzijn, context en ontwikkelingsniveau bepalend zijn voor menselijk gedrag. Of het nu gaat om Rousseau, Boeddha, De Waal of Spiral Dynamics, ze leggen allemaal een verband tussen innerlijke ontwikkeling en het vermogen tot vrede.

2. Empirische trends ondersteunen deze hypothese. Zoals Steven Pinker aantoont, daalt het geweld historisch gezien naarmate samenlevingen hoger scoren op onderwijs, democratie, vrijheid van meningsuiting en sociaal kapitaal. Met andere woorden: naarmate het collectieve bewustzijn groeit, neemt destructief gedrag af.

3. Praktijkvoorbeelden. Deze tonen keer op keer het verschil tussen leiders met en zonder bewustzijn. Leiderschap dat zich baseert op macht zonder moreel kompas leidt tot zelfverrijking, -verheerlijking, verdeeldheid en escalatie, denk aan Poetin of Trump. Leiders die hun innerlijke ontwikkeling wél serieus nemen, zoals Mandela, Gandhi of Vaclav Havel, zijn in staat geweest tot vreedzame transformatie, juist in de meest gespannen omstandigheden.

De cruciale vraag is dan ook niet langer: Wat zijn mensen van nature?, maar: Welk niveau van bewustzijn hebben mensen (en hun leiders) ontwikkeld om de ander werkelijk te kunnen zien en hun eigen impulsen te overstijgen?

BEWUSTZIJN ALS HEFBOOM VOOR VREDE

Wat gebeurt er als mensen bewustzijn ontwikkelen? Naarmate individuen en samenlevingen hun bewustzijnsniveau verhogen, groeit hun vermogen tot:

• Acceptatie van complexiteit en verschil

• Empathie en zelfreflectie

• Langetermijndenken in plaats van impulsgedrag

• Vredige besluitvorming onder druk

WAAROM HET JUIST NU MISGAAT: LEIDERS ZONDER BEWUSTZIJN

De wereld is complexer geworden, in al haar facetten en laten we het maar gewoon ronduit zeggen: Veel huidige machtshebbers missen de capaciteit om complexe situaties te duiden vanuit een holistisch, moreel of systemisch perspectief. Ze handelen vanuit Egocentrisme in plaats van gemeenschapszin, bedrijven vormen van polarisatie in plaats van integratie en denken vooral in kortetermijn gewin voor zichzelf in plaats van een visie op een toekomst te hebben voor hun leefomgeving.

Zoals de filosoof, en integral thinker, Ken Wilber scherp stelt: wanneer een persoon met een laag niveau van bewustzijn, oftewel: weinig zelfreflectie, gebrekkig moreel besef en een beperkte kijk op de wereld, in een positie van hoge macht terechtkomt, is het recept voor chaos snel compleet. Zulke leiders hebben wel invloed, maar missen het innerlijke fundament om die verantwoordelijkheid ethisch, empathisch en systemisch te dragen. Ze handelen reactief, polariserend en vaak egocentrisch, waardoor complexe crisissen verder escaleren in plaats van worden opgelost. Het ontbreekt hun aan de innerlijke ruimte om andere perspectieven te integreren, twijfel te verdragen of verantwoordelijkheid te nemen zonder schuld af te schuiven. Het resultaat is niet alleen bestuurlijke verlamming of conflict, maar vaak een diepe maatschappelijke ontwrichting.

DE LEIDERS DIE WE WÉL NODIG HEBBEN

We staan voor mondiale uitdagingen die niet op te lossen zijn met brute kracht of slim beleid alleen. Klimaat, AI, migratie, geopolitiek, het vraagt een diepgaande transformatie van leiderschap zelf.

De leiders van de toekomst zijn emotioneel volwassen en moreel georiënteerd. Ze begrijpen dat ze niet boven, maar in het systeem opereren en kunnen tegenstellingen dragen zonder in simplificatie te vervallen. Ze stellen vragen vóór ze oordelen en kiezen compassie boven controle. En bovenal…: ze hebben aan zichzelf gewerkt.

HOE SELECTEREN WE ZULKE LEIDERS?

We moeten stoppen met kiezen op charisma, PR, of daadkracht alleen. De selectiecriteria voor leiders in deze eeuw moeten zijn:

• Diepgang van zelfkennis

• Capaciteit voor innerlijke stilte en morele reflectie

• Tolerantie voor complexiteit en verschil

• De moed om ‘niet te weten’ en toch richting te bieden

• Het vermogen om vrede als hoogste vorm van intelligentie te zien

Iedere leider zou beoordeeld moeten worden en moet bij wijze van spreken solliciteren op basis van bewijslast op bovenstaande… en het eerste vereiste is: Ken Uzelve; innerlijk werk is de basis van en voor uiterlijke beschaving.

CONCLUSIE: DE TOEKOMST VRAAGT OM KEUZE VOOR ANDERE CAPACITEITEN

De strijd om macht zal er altijd zijn. Maar de strijd die écht telt, is die om bewustzijn. Niet alleen individueel, maar collectief. Want alleen een leider die zichzelf begrijpt, kan de wereld helpen begrijpen.

We hebben genoeg mannen met plannen. Wat we nu nodig hebben zijn mensen met inzicht. Met bewustzijn. Met de moed om complexiteit niet op te lossen, maar te dragen. Want vrede begint niet in een wapenstilstand, maar in het hart van degene die het besluit mag nemen.

Wie vrede wil brengen, moet innerlijk zo ver zijn, dat hij niet langer strijd nodig heeft om zichzelf te rechtvaardigen.

We naderen 5 mei weer. 80 jaar relatieve vrijheid inmiddels, die echter de laatste jaren steeds relatiever lijkt te worden… Misschien is het goed om even stil te staan. Niet in paniek, maar onderzoekend. Er zit namelijk een patroon in. Een ontwikkeling die goed te duiden is, onder andere aan de hand van het Spiral Dynamics Integral-model.

Een interessant model om te begrijpen wat er nu gebeurt, is gebaseerd op het werk van de psycholoog Clare Graves, verder uitgewerkt door Don Beck en Ken Wilber. Het heet Spiral Dynamics Integral en helpt om maatschappelijke en persoonlijke ontwikkelingen in kaart te brengen. Het idee is simpel gezegd dat mensen, groepen en samenlevingen zich ontwikkelen in verschillende lagen van denken en handelen. Elke laag staat voor een manier van kijken naar de wereld: van basale overlevingsinstincten (zoals puur bezig zijn met veiligheid en voedsel) tot meer complexe en holistische manieren van samenleven, waarin rechtvaardigheid, verbondenheid en duurzaamheid centraal staan.

Het model verdeelt deze ontwikkeling in vier gebieden:

• “Ik”: hoe mensen individueel denken en voelen, hun persoonlijke waarden.

• “Wij”: de cultuur waarin we leven, met gedeelde normen, tradities en groepswaarden.

• “Het”: onze biologische en lichamelijke ontwikkeling, maar ook tastbare, meetbare dingen zoals technologie.

• “Het systeem”: hoe samenlevingen georganiseerd zijn, van wetten en instituties tot economieën.

De gedachte achter het model is dat gezonde groei altijd stap voor stap verloopt en in een vorm van evenwicht met alle gebieden. Een samenleving (of een mens) kan pas echt vooruitgang boeken als de onderliggende lagen stevig en gezond blijven. Wanneer die basislagen worden verwaarloosd, onderdrukt of zelfs afgebroken, ontstaan er problemen. Dan zie je bijvoorbeeld dat mensen zich vastklampen aan simpelere, vaak meer autoritaire oplossingen, omdat ze op zoek zijn naar veiligheid en controle.

Kijkend naar de autocratische tendens die gaande is, kunnen we daar veel over zeggen, maar lichten we er hier een basiselement uit: Opvallend is dat de opkomst van autocratieën in de Westerse wereld vaak wortelen in de ruimtes van openstructuren. Eerst worden deze open en flexibele structuren ondermijnd – denk aan onafhankelijke rechtspraak of vrije media – en daarna wordt er een rigide, autoritaire vorm van bestuur opgetuigd die draait om controle en macht. Deze open structuren kunnen bedreigd worden, omdat ze in een eerder stadium al, minder rechtvaardig geworden zijn, minder inclusief en minder moreel gedragen en bepaalde groepen bevooroordeeld hebben, ten op zicht van anderen.

Autocratische leiders weten hoe ze gebruik moeten maken van angst en onvrede. Ze wijzen een groep aan als zondebok en bieden makkelijke, harde oplossingen die aantrekkelijk lijken voor wie zich onzeker voelt waardoor draagvlak ontstaat onder mensen, die graag zien dat hun problemen voor hen opgelost worden (wij hebben een probleem, dat is hun schuld, dus zij zijn het probleem en moeten weg). Vervolgens versterkt het een meer rigide, autoritaire variant van structuur, gedragen door controle en macht.

De waardesystemen hierboven beschreven, zijn contextafhankelijk en volgen het principe van Includeren en Overstijgen: elk nieuw niveau bouwt voort op het vorige. Wanneer de wereld om mensen heen voor hun gevoel verslechtert, grijpen mensen vaak terug op waarden die onmiddellijke stabiliteit en controle beloven, zelfs als dat gepaard gaat met het opgeven van vrijheid en ontwikkeling.

“Wie zijn verleden niet kent, is gedoemd haar te herhalen” (George Santayana – The Life of Reason, 1905).

Het lijkt alsof we iets meemaken wat uniek is, en van deze tijd, maar wat iedere historicus je kan vertellen: dit is niet nieuw… Wat kunnen we leren van het verleden? De basisstappen in het verval van een stabiele situatie naar een meer autocratische toe-eigening van macht lijken iedere keer weer op elkaar:

De val van de Romeinse Republiek en het ontstaan van het Romeinse Rijk:

• Eerst een open structuur (Republiek),

• Dan ondermijning van legitimiteit en waarheid (Senaat als corrupt afschilderen),

• Vervolgens autoritaire consolidatie (Caesar, Augustus) vanuit een belofte van stabiliteit en orde.

De ondergang van de Weimar Republiek en de opkomst van Hitler:

• Verzwakking van open blauw (Weimar-democratie).

• Explosieve groei van rigide blauw/rood (NSDAP-discipline, persoonsverheerlijking, machtspolitiek).

• Instinctieve vlucht naar ‘sterk leiderschap’ onder burgers in chaotische tijden.

De Russische revolutie en de opkomst van Stalin:

• Verzwakte blauwe structuren na revolutie.

• Rood autoritair leiderschap gebruikt de ontstane chaos om absolute controle te vestigen.

• Vrijheid wordt ingeruild voor orde, tegen een hoge menselijke prijs.

Kijk nu eens naar de Westerse wereld vandaag. In het Westen zien we dat stabiele, relatief open, structuren van orde, recht en zekerheid doelbewust ondermijnd worden. “De waarheid” wordt aangevochten. Chaos wordt gecreëerd, zondebokken gezocht en gevonden. Als bestaande structuren niet goed antwoorden kunnen geven op dergelijke ontwikkelingen en daarmee wegvallen, grijpen mensen instinctief terug op oudere, meer primaire overlevingsstrategieën van kracht, macht en eigen belang.

Het lijkt zelfs inmiddels een bekend recept over de gehele linie van de Westerse samenleving te worden:

• ‘Hervorming’ van de rechterlijke macht (Israel)

• Brexit en ondermijning van instellingen (Verenigd Koninkrijk)

• Centralisatie van macht (Turkije)

• Ondermijning van verkiezingsgeloof (Brazilie)

• Normalisering van autoritaire retoriek (Italië, maar ook Nederland en andere landen)

• Uitgeholde Rechtsstaat, verkiezingen zijn niet vrij (Hongarije onder Victor Orbán).

• Vernietig vertrouwen in verkiezingen en bouw een nieuwe orde (Verenigde Staten).

• Creëer een asielcrisis en schuif de schuld en potentiële oplossing buiten de democratische processen en zet jezelf aan het roer (ik ben beleid…) (Nederland).

De open, ontwikkelingsgerichte Blauwe fundamenten worden betwist en afgebroken, waarna ruimte ontstaat voor een gesloten, controlerende Blauwe orde die de macht in handen legt van enkelen. Wat al deze voorbeelden gemeen hebben is het verzwakken van onafhankelijke rechtspraak, pers, parlement, het relativeren van waarheid: “alternatieve feiten”, “deep state”, complottheorieën normaliseren het polariseren van de samenleving: wij vs zij, het manipuleren van crises: chaos creëren om meer macht te kunnen claimen en het normaliseren van autoritair optreden binnen een nog deels democratisch raamwerk.

Belangrijk om hierbij voor ogen te houden: Ontwikkeling gebeurt niet door eerdere stadia te vernietigen of te vergrendelen, maar door ze open en levend te houden; te includeren én overstijgen. We bouwen voort op wat werkt. We nemen het goede mee, ontwikkelen door en groeien verder. Een universele wet die ook al in oude geloofsovertuigingen bekend was: “Onderzoek alles, behoud het goede.”

Het Cynefin-model van Dave Snowden helpt ook begrijpen wat hier gebeurt vanuit handelingsperspectief: Het verdeelt situaties in vijf domeinen: eenvoudig, gecompliceerd, complex, chaotisch en wanorde. In eenvoudige situaties is oorzaak-gevolg duidelijk; hier handel je door waarnemen, categoriseren en reageren op basis van best practices. Bij gecompliceerde situaties is analyse vereist; je handelt door waarnemen, analyseren en vervolgens reageren op basis van deskundig advies. Complexe situaties zijn onvoorspelbaar en vereisen experimenteren; hier geldt eerst uitproberen, vervolgens waarnemen en daarna reageren. In chaotische situaties is snel handelen cruciaal om stabiliteit te herstellen; hier geldt eerst handelen, dan waarnemen en vervolgens reageren.

Door het aanvechten en afbreken van de gestructureerd gebouwde systemen in onze democratieën, worden situaties gecreëerd die wanordelijk zijn. Als de wanorde maar lang genoeg volgehouden wordt, belanden we als vanzelf in de chaos. Wie heeft er baat bij wanorde en chaos? De Autocraat!

De Verenigde Staten is hiervan een treffend voorbeeld: het biedt geen terugkeer naar een vitale democratie, maar de opbouw van een autoritaire, top-down structuur, onder het mom van herstel en orde ten gunste van enkelen die de macht hebben. In de VS wordt deze beweging schaamteloos zichtbaar in ‘Project 2025’ – een draaiboek om het democratisch systeem stap voor stap uit te kleden en om te vormen tot een loepzuivere autocratie. In vier pijlers wordt gericht gewerkt aan de omvorming:

1. Mandate for Leadership: Een beleidsdocument van meer dan 900 pagina’s dat per overheidsinstantie aanbevelingen doet voor beleidswijzigingen en herstructureringen.

2. Personeelsdatabase: Een systeem om potentiële kandidaten te identificeren en te screenen voor sleutelposities binnen de overheid, met de nadruk op ideologische overeenstemming met conservatieve waarden.

3. Presidential Administration Academy: Een opleidingsprogramma voor toekomstige overheidsfunctionarissen om hen voor te bereiden op hun rollen binnen een conservatieve administratie.

4. Transition Playbook: Een draaiboek dat gedetailleerde plannen bevat voor de eerste 180 dagen van een nieuwe conservatieve regering, inclusief voorgestelde uitvoeringsbesluiten en beleidsmaatregelen.

Voorbeelden van maatregelen die hiertoe inmiddels genomen zijn en perfect passen binnen die pijlers zijn:

• Het herclassificeren van duizenden federale ambtenaren om hen gemakkelijker te kunnen vervangen door politieke benoemingen die loyaal zijn aan de president.

• Het ontmantelen of herstructureren van federale agentschappen zoals het ministerie van Onderwijs en het Environmental Protection Agency (EPA).

• Het terugdraaien van milieuregels en het bevorderen van fossiele brandstoffen.

• Het beperken van rechten voor LGBTQ+ personen en het terugdraaien van abortusrechten.

• Het uitbreiden van de presidentiële macht en het verminderen van de onafhankelijkheid van instanties zoals het gerecht, ministerie van Justitie en de FBI, advocatuur en vrijdenkershavens als universiteiten.

Geen theorie meer. Geen complot. Simpelweg beleidsdocumenten, opleidingen, screening en draaiboeken om een systeem te vervangen. Structuur gebruiken om macht te bestendigen.

In Nederland vindt op dit ogenblik een minder rigoureus, maar wel volgens dezelfde principes van chaos handelend, beleid plaats op immigratie en vluchtelingen, waar bij de minister zelf durft te stellen dat ‘zij het beleid is’. Veel autocratischer wordt het niet… Gelukkig hebben wij nog een tamelijk goed functionerend systeem, dat zelfs met een minderheid de minister nog tot gesprek kan brengen, maar stel, ook hier, dat de grootste partij van het land er zich niets van zou aantrekken…?

Is autocratie dan altijd slecht? Niet per se. In echte chaos kan tijdelijk krachtig leiderschap stabiliteit brengen. Maar als de leider zelf de chaos heeft veroorzaakt om zijn eigen macht te vergroten, dan bevinden we ons op gevaarlijk terrein. Het is de crisismanager die zijn eigen crisis veroorzaakt omdat ie daar zelf beter van wordt, in plaats van deze op te lossen, waar ie voor aangenomen is…

Churchill deed in 1947 de uitspraak:

“Democracy is the worst form of government – except for all the others that have been tried.”

We staan op een kruispunt. In de polarisering van steeds rechtsere en linksere uitspraken zien we dat een grote meerderheid van de mensen soms heen en weer beweegt tussen die flanken, maar veel vaker helemaal niets zegt. Terwijl de uitersten – de flanken – steeds luider roepen, zwijgt het midden. Niet omdat het niets wil, maar omdat de antwoorden die nodig zijn niet eenvoudig zijn, sterker nog: ‘Complex’. De flanken winnen terrein omdat ze duidelijke verhalen bieden voor die complexe problemen; ze behandelen als ‘Simpel’, wat niet simpel is. Ze spelen in op onze angsten, onze verlangens naar zekerheid, onze behoefte aan een snelle uitweg uit de onzekerheid en dat maakt hun aantrekkingskracht begrijpelijk – ook in onszelf. Want als we eerlijk zijn, dragen we allemaal iets van hen in ons. Die kant die zich afsluit, die naar controle grijpt, die het eigen gelijk boven de dialoog stelt. Die reflex om de schuld buiten onszelf te zoeken, in plaats van de verantwoordelijkheid binnenin te vinden.

Daar, precies daar, ligt de doorgang…

Niet in het gevecht tegen de ander, niet in de veroordeling van hen die anders denken, maar in het moedige werk om te herkennen welke delen van onszelf resoneren met wat we buiten ons zien. En deze delen niet te onderdrukken of te ontkennen, maar te doorgronden, te integreren en te transformeren. Zoals ‘Gezonde structuren’ ook alleen maar uit gezond ontwikkelde orde binnen onszelf kan voortkomen.

“One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious.” – Carl Jung

De ontwikkeling die nu nodig is, begint daarmee niet in Den Haag, Brussel of Washington. Ze begint in ons eigen bewustzijn. In onze eigen keuze om niet mee te deinen op angst of woede, maar om innerlijke volwassenheid te ontwikkelen.`Het gezonde in onszelf’ aan te spreken en naar buiten te brengen in verbindend, leidend en vormend gedrag (gezond Paars, Rood en en Blauw). Om opnieuw leiderschap te nemen – eerst over onszelf, en van daaruit over de wereld die we samen maken. Wie de moed vindt om in zichzelf te strijden, hoeft de ander niet te bevechten.

En met die nieuwe innerlijke helderheid kunnen we ook in de buitenwereld anders handelen: Niet door te vervallen in dezelfde dynamiek van polarisatie en beschuldiging, maar door bewust, krachtig en vreedzaam onze stem te laten horen. Door het gesprek terug te claimen, waar nu de extremen domineren. Door de zwijgende meerderheid wakker te maken, en samen met anderen te staan voor openheid, verbinding en echte ontwikkeling. Niet tegen de ander, maar vóór een wereld waarin iedereen verder kan groeien. De zwijgende meerderheid wordt pas krachtig als ze niet langer zwijgt maar spreekt vanuit wijsheid en niet verstomt vanuit angst. Als de afgelopen 80 jaar en het verleden ons daarin iets leert, is het:

“vrijheid sterft niet door geweld, maar door stilte.”

Terwijl ik dit schrijf, stroomt het nieuws mijn wereld binnen als de lucht, prikkelend op een open wond. Beelden van mensen die worden buitengesloten, op de vlucht geslagen, genegeerd of gedood. Politici die roepen om muren, niet om bruggen, laat staan om vrede. Hoe zijn we hier beland? En belangrijker nog: wat vraagt deze tijd van mij?

DE MENS DIE ZICH LOSMAAKTE VAN DE WERELD

Om met de eerste vraag te beginnen, kort en goed: we zijn als soort op drift geraakt. Het lijkt alsof we ergens onderweg een rare afslag genomen hebben. Een afslag waarbij we onze rol als onderdeel van de natuur hebben ingewisseld voor die van heerser over de natuur. De afslag die ons gebracht heeft waar we nu zijn, als welvarende mensheid, die zichzelf boven al het andere geplaatst heeft en omwille van eigen gevoel van veiligheid, controle, begeerte en genot in staat is om de eigen leefomgeving in beperkte tijd te vernietigen. Losgezongen van de natuur en onze oorsprong. Waar we ooit leefden in samenspel met de natuur, proberen we haar nu te beheersen, gebruiken, overschreeuwen. We plaatsten onszelf buiten het geheel, als controleur van en heerser over een wereld die eigenlijk ons thuis is; waar we ten diepste uit voortkomen.

De interpretatie die wij gaven aan filosofen als Descartes (Descartes’ eigen interpretatie kwam eerder in de buurt van: ‘Als ik twijfel, dan denk ik. Als ik denk, dan besta ik… Samengevat: ik denk, dus ik besta), leerde ons dat denken ons definieert (terwijl eigenlijk in die redenatie de twijfel ons definieert). Daarmee op de loop gaand, bedachten wij dat ratio belangrijker is dan gevoel, beheersing belangrijker dan overgave. Maar die gedachte heeft een prijs: vervreemding. Van elkaar. Van onze omgeving, Van de aarde als ons thuis. Van onszelf. En met die vervreemding kwamen angst, machtshonger, en uitsluiting als vervormde pogingen om weer grip te krijgen. Kernwoord hier is verbinding…

DE COLLECTIEVE SCHADUW

Psycholoog Carl Jung sprak over de schaduw: de delen van onszelf die we niet willen zien, en daarom projecteren op anderen. Wat ik niet in mezelf toelaat, zie ik als bedreiging in de ander.

In onze tijd wordt een collectieve schaduw zichtbaar. De ander wordt snel een vijand. Vluchtelingen worden cijfers. Klimaatactivisten worden naïeve dromers of lastige onrechtvaardige uitlevers van hun mening, die mij van alles en nog wat willen ontzeggen. Politieke tegenstanders worden belogen, bedrogen of stilzwijgend gedoogd en diep daaronder ligt iets kwetsbaars: onze gezamenlijke angst voor verlies van controle, voor ontheemding, voor betekenisloosheid. Als we dat niet erkennen, bouwen we muren om ons hart en grenzen om ons land. Kernwoord hier is verbinding.

DE PRAKTIJK VAN DE STRAAT

Ik woon in Amsterdam Nieuw-West en ik hoef maar de straat op te gaan om de polarisatie tegen te komen. Maar diezelfde straat is ook de plek waar de symptomen van onze collectieve schaduw zichtbaar worden en waar de potentiële oplossingen voor het oprapen liggen. Een paar maanden geleden stond ik letterlijk oog in oog met een man die mij alles verwenste wat aan beelden door de 2e wereldoorlog voortgebracht is en waarvan wij nu zeggen “dat nooit meer…” Ik was, omdat ik hem op zijn gedrag aansprak, in ene de belichaming van het kwaad geworden. “Hoe ben ik hier beland en wat vraagt dit van mij”, ging toen ook door me heen. En voorbij schaamte en schuld, kwam ook de gedachte dat als je permanent niet gezien wordt, als niet volledig gezien wordt, als niet gelijk gezien wordt, je uiteindelijk ook vanuit die positie gaat kijken, voelen en handelen naar de ander… vanuit een machteloze ongelijkheid. En toch, daar stond een mens voor me – vast met humor en met warmte, maar niet zichtbaar op dat moment, in ieder geval met pijn… Zoveel was duidelijk. Dat gesprek echoot nog steeds in me. Want als we vergeten dat ieder mens een spiegel is van onszelf, raken we iets fundamenteels kwijt. Iets wat geen regering, geen grensbeleid, geen economische groei kan vervangen: menselijkheid.

Tegelijkertijd zie ik in Amsterdam Nieuw-West bewegingen op gang komen, zoals Schoon Heel Veilig, zoals de Kracht van Nieuw-West en zo nog een aantal, die in staat zijn bruggen te bouwen, mensen te verbinden en heel simpel (al is het niet zo simpel) problemen op straat en in de buurt aan te pakken met elkaar, door initiatieven te ontwikkelen, waarin verschillende verbanden van burgers, scholen, moskeeën, kerken, gemeente en andere partijen samenwerken aan schone en veilige straten. Het kan… maar wel anders dan we deden. Met een andere bril op leiderschap, waarden, autonomie en samenwerking dan voorheen. Kernwoord hier is verbinding…

EEN ONGEMAKKELIJKE WAARHEID: 8 MILJARD MENSEN, 194 LEIDERS

Er zijn momenteel ruim acht komma twee miljard mensen op deze planeet (8.200.000.000). En slechts honderdvierennegentig staatshoofden (194). Volgens de Democracy Index van The Economist in 2023, leeft slechts 8% van de wereldbevolking in een volledige democratie. Volgens de Bertelsmann Stiftung zijn er momenteel 74 autocratische regimes wereldwijd. Deze worden onderverdeeld in 25 “gematigde” autocratieën (zoals Turkije en Jordanië) en 49 “hardliner”-autocratieën (zoals Rusland, China en Noord-Korea) en we zijn hard op weg om er nog een paar bij te krijgen… Diezelfde Democracy Index meldt dat in 2024 het aantal landen dat als “zeer ondemocratisch” wordt beschouwd, is gestegen van 23 naar 47. Bijna 40% van de wereldbevolking leeft onder een autoritair regime. Dat betekent dat honderden miljoenen mensen nauwelijks inspraak hebben in hoe hun samenleving wordt vormgegeven.

We laten de koers van de wereld grotendeels bepalen door een handjevol mensen – waarvan een groot deel het leiderschap gebruikt om zichzelf te beschermen en verrijken, niet om te dienen.

Met zulke aantallen zouden we toch iets beters moeten kunnen bedenken. We hebben geen tekort aan wijsheid, compassie of creativiteit. Wat ontbreekt, is het vertrouwen dat wij samen kunnen leiden – niet door macht, maar door betrokkenheid. De Poolse premier Tusk omschreef het in termen van aantallen, als volgt: ‘Het is niet logisch dat 500 miljoen Europeanen, 300 miljoen Amerikanen vragen hen te beschermen tegen 140 miljoen Russen’. Wat hij daarmee in mijn ogen in ieder geval aanhaalt is dat er in de verbinding van aantallen, veel mogelijk is. Kernwoord hier is verbinding…

WAT HEB ÍK TE DOEN?

Ik ben geen president. Ik stuur geen leger aan en houd al helemaal niet van autocratisch leiderschap als mensen zelf in staat zijn hun leven te kunnen leiden. Om toch een poging te doen de tweede vraag van hierboven een goed antwoord te geven; ik geloof dat nieuw leiderschap niet aan de top begint, maar aan de basis. In hoe ik luister. Hoe ik kijk. Hoe ik aanwezig ben.

Leiderschap gaat voor mij niet over macht, maar over moed. Niet over controle, maar over nabijheid. Om ergens te gaan staan, waar anderen weglopen. Om de mens te blijven zien waar het systeem allang zijn blik heeft afgewend. Dat is wat deze tijd van mij vraagt: dat ik niet meegesleurd word in de onverschilligheid. Dat ik blijf voelen. Dat ik blijf verbinden. En dat ik in het klein datgene probeer te belichamen wat in het groot zo hard nodig is. En dat is lastig… Mijn kinderen vragen aan me waarom ik wéér het nieuws kijk, waarom ik wéér berichten binnen laat komen van gebombardeerde gebieden, gestorven mensen en oorlogen. Omdat ik, als ik niets anders kan doen voor hen om dit tegen te gaan, in ieder geval niet wil wegkijken. Ik wil blijven voelen wat we elkaar en deze wereld aandoen, zodat het mijn denken en handelen kan beïnvloeden waar mogelijk. Kernwoord hier is verbinding.

WIE PAKT DE VACATURE OP?

De oude vormen van leiderschap zijn aan het wankelen en pakken daarmee terug op wat ze weten en kennen… Beheersen, controleren, straffen en belonen. De basale bijna Skinneriaans gedefinieerde skills die passen bij impuls- en controle gedreven gedrag. Hetzelfde gedrag dat ons hier gebracht heeft. De systemen lopen vast. De wereld houdt haar adem in.

Dit is geen tijd van einde, maar wel een tijd van overgang. Van liminaliteit. Van het wachten op iets nieuws. En misschien, heel misschien, zijn wij zelf degenen op wie we wachten.

Deze vacature vraagt geen CV, maar aanwezigheid. Geen macht, maar moed. Geen status, maar… verbinding.

Nieuw leiderschap gevraagd.

Menselijk.

Aards.

Nabij.

Wie durft?

Ik wil mij eraan verbinden…

EEN PERSOONLIJK PLEIDOOI VOOR HELDERHEID IN VERWARRENDE TIJDEN

De afgelopen week heeft het politieke landschap in Nederland opnieuw laten zien hoe gespannen en gepolariseerd het is. De werkwijze en houding van minister Marjolein Faber en haar uitspraken — en de manier waarop daar op gereageerd wordt, binnen en buiten het kabinet — zorgen bij velen voor verontwaardiging, woede, steun, of soms misschien wel juist opluchting. En hoe je er ook in staat, het is bijna onmogelijk om er niets bij te voelen. Ikzelf merkte in eerste aanleg een enorme boosheid bij me opkomen, met direct daaropvolgend een machteloosheid om iets aan de situatie te kunnen doen op een termijn waar mijn gevoel mee bevredigd zou gaan worden. Mijn neiging was er vervolgens een, van vooral doorgaan, niet kijken en gaan bewegen in de dingen die ik in mijn dagelijkse leven doe. TV uitzetten, nog maar even gaan werken, sporten, koken, een glas wijn pakken… In beweging komen om het gevoel te verdringen…

BOOS? PROJECTEREN KUN JE AFLEREN…

Maar misschien is precies dát het moment om even stil te staan. Want wat als deze ophef ons niet alleen iets vertelt over “de ander” — maar juist ook over onszelf?

Politiek is al lang niet meer alleen inhoudelijk. Het is emotioneel… en persoonlijk. Je hoeft tegenwoordig maar een naam te horen — Faber, Wilders, Trump, Netanyahu— en je merkt het al: iets in je lichaam reageert. Misschien voel je verkramping, frustratie, cynisme. Of juist hoop, erkenning of trots. En het bijzondere is: we dénken dat we reageren op de feiten, maar vaak reageren we op iets dat dieper zit.

Daar komt een psychologisch fenomeen om de hoek kijken dat we zelden bespreken als het over alledaags nieuws gaat, laat staan in het publieke debat: Projectie.

WAT WE VEROORDELEN OF VERHEERLIJKEN IN DE ANDER, ZEGT VAAK IETS OVER EEN DEEL VAN ONSZELF.

Projectie is een mechanisme dat we allemaal herkennen, bewust of onbewust. We zien iets in een ander — iets dat we moeilijk vinden, bewonderen of haten — en in plaats van ons er bewust van te zijn en dat te erkennen als iets wat daarmee ook in ons leeft, er is ten slotte herkenning, schuiven we het van ons af. We plaatsen het buiten onszelf. Op “de ander”. De politicus. De activist. De leider. De kiezer.

Donald Trump is internationaal nu misschien wel hét voorbeeld van zo’n projectiemagneet, maar ook in Nederland hebben we onze eigen spiegels:

Mensen als Geert Wilders en Marjolein Faber fungeren als een psychologische Rorschachtest; mensen projecteren op hen hun diepste angsten of verlangens… En dat is op zich begrijpelijk. We worden allemaal ergens geraakt en willen dan reageren….

De vraag is: komt je reactie uit helderheid? Of uit de krochten van je geraakte zelf; uit een oude wond die geraakt wordt? En besef daarbij… hoe meer jij wordt meegenomen in de emotie, des te minder je zelf aan het roer staat.

WAAROM IS DIT NIET ZOMAAR EEN PSYCHOLOGISCH DETAIL…

Als je gelooft dat bepaalde politieke ontwikkelingen gevaarlijk of schadelijk zijn en dat geloven veel mensen tegenwoordig oprecht, dan is het juist extra belangrijk dat je helder blijft. Want als je je laat meeslepen door frustratie of afkeer, geef je (ironisch genoeg) de controle uit handen, precies aan diegene waar je tegen strijdt.

En als je aan de andere kant staat en je voelt je superieur, verheven, of “eindelijk gehoord”, dan is het net zo waardevol om jezelf af te vragen: Wat probeer ik hier te beschermen? Wat in mij wordt hierdoor bevestigd of hersteld?

Mijn punt is zeker niet dat je geen mening mag hebben. Integendeel!! Wanneer je mening voortkomt uit innerlijke onrust, dan wordt je stem minder helder en je impact minder krachtig. Want als je getriggerd raakt, is dat geen teken van betrokkenheid, maar van onverwerkte schaduw en als je getriggerd wordt door mensen die getriggerd zijn, ben je nog steeds aan het projecteren.

POLITIEK ALS INNERLIJK WERK

Wat we vaak vergeten, is dat echte (politieke) transformatie begint bij innerlijke transformatie. Mensen die wij als voorbeeld gemaakt hebben (in zichzelf wellicht ook een projectie), zoals Gandhi, Mandela, en Martin Luther King lieten zien dat je geen kracht hoeft te verliezen als je met compassie kijkt. Integendeel, dat is juist wat hen onaantastbaar maakte. Ze voerden strijd zonder innerlijke oorlog.

De uitdagingen van vandaag vragen iets vergelijkbaars van ons. Niet dat we zachter moeten worden, maar dat we steviger geworteld raken in wie we écht zijn. En dat we bereid zijn om onze eigen schaduw onder ogen te zien, in plaats van die steeds weer op anderen te werpen.

‘Not everything that is faced can be changed; but nothing can be changed until it is faced’ – James Baldwin

Of je nu kritisch bent op Faber, sympathie voelt voor Wilders, of ergens daartussen in beweegt: de vraag is niet of je gelijk hebt, maar of je de wijsheid hebt om heel te durven worden. Want daar ligt onze echte invloed. Niet in het volume van onze mening, maar in de diepte van onze aanwezigheid.

Mijn onderzoek leidde me naar mijn gevoel van onrecht; Ik merkte dat ik een sterke emotionele reactie kreeg op uitspraken van Faber. Ik voelde spanning in mijn buik, mijn ademhaling versnelde, en er ontstond een behoefte om me af te zetten, om iets buiten mezelf te plaatsen. Wat omhoogkwam was een oud gevoel van onrecht, een ervaring van mijn innerlijk kind dat er op een bepaald moment in mijn leven niet mocht zijn. Dat raakte veel dieper dan de feitelijke uitspraken van de minister, werd me duidelijk. Het ging niet alleen over “wat zij zegt”, maar over mijn angst voor uitsluiting, en dan vooral: hoe ik zélf geneigd ben mensen uit te sluiten die uitsluiten. Het besef kwam: uitsluiting leidt tot uitsluiting.

Als ik vanuit dat mechanisme reageer, ben ik deel van dezelfde dynamiek die ik juist wil doorbreken. In plaats van die emoties weg te duwen of mezelf te veroordelen (“ik moet dit al verwerkt hebben”), koos ik ervoor om erbij te blijven,… te luisteren,… dat innerlijke kind een plek te geven. Niet om Faber te excuseren, maar om mijzelf weer tot heelheid te brengen. Want pas als ik mezelf erken, hoef ik mijn pijn niet langer op een ander te projecteren.

Wat ik ontdekte: ik kán nog steeds duidelijk uitspreken dat ik het pertinent oneens ben met het asiel- en migratiebeleid, en met de minister die daarvoor verantwoordelijk is. Maar ik kan dat doen zónder haar te demoniseren of mezelf te verliezen in verontwaardiging.

HOE HERKEN JE PROJECTIE? EN HOE WERK JE ERMEE?

Als ondersteuning in turbulente tijden, tref je hier een stappenplan aan dat je kunt gebruiken, telkens als je merkt dat je heftig reageert op een persoon of gebeurtenis (in de politiek of daarbuiten):

1. Herken de trigger – Merk je dat een politieke uitspraak, figuur of beweging, jou disproportioneel boos, bang of superieur doet voelen? Dat is vaak een aanwijzing dat er meer speelt dan enkel inhoud. Word je boos, gekwetst, cynisch of juist euforisch bij een politieke uitspraak of figuur? Neem even pauze. Adem diep in. Vraag jezelf: “Wat voel ik precies? En waar in mijn lichaam voel ik het?”

2. Maak het persoonlijk – In plaats van meteen naar buiten te wijzen (“Zij zijn gevaarlijk/dom/arrogant!”), probeer het eens zo te formuleren: “Ik voel me boos omdat dit me herinnert aan…” of “Dit raakt een deel van mij dat zich ooit machteloos/onzeker/ongezien voelde…”

3. Onderzoek de schaduwkant – Vraag jezelf: “Wat wijs ik hier af? En waar herken ik dat misschien ook in mezelf?” Bijvoorbeeld: als je Faber gevaarlijk noemt omdat ze uitsluit, kun je jezelf vragen: Wanneer heb ik zelf mensen buitengesloten, al was het maar in mijn hoofd? Onderzoek of er in jou een deel is dat hier aandacht vraagt.

4. Laat het toe zonder oordeel – Probeer niet om het gevoel weg te drukken, maar luister ernaar. Misschien hoort het bij een jonger, onveilig stuk van jezelf dat erkenning nodig heeft. Je hoeft dat deel van jezelf niet “goed te keuren”. Maar je mag het wél erkennen. Alleen dan kan het integreren. En als je het integreert, hoef je het niet langer te projecteren.

5. Kies hoe je wilt handelen, bewust – Zodra je helder hebt wat in jou geraakt is, kun je alsnog kritisch zijn, protesteren of actievoeren, maar dan vanuit stevigheid, niet vanuit innerlijke oorlog. Dat maakt je overtuigender, effectiever en minder manipuleerbaar. Je kunt protesteren, debatteren, campagne voeren. Maar je doet het dan vanuit kracht, niet vanuit kramp. En mensen voelen dat verschil.

6. Blijf oefenen – Dit is geen checklist die je één keer afvinkt. Het is een manier van kijken die je stap voor stap ontwikkelt. En elke keer dat je het wél doorziet, wint je stem aan kracht en je hart aan ruimte.

Kunst kruipt waar het niet gaan kan en vormt wat nodig is, in weerwoord op een maatschappij in ontwikkeling. De belangrijkste rol van kunst, als reflectie op maatschappelijke ontwikkeling, als duider van de deining en voorspeller van de volgende golf; als vormgever en leider van de onderstroom, voor hen die het willen zien, blijft bestaan en zal altijd blijven bestaan, want het zit nu eenmaal in de genen van kunst en degene die het maken om dit te doen!

De vraag die echter meer en meer naar boven komt: Hoe willen wij met de kunsten omgaan in dit land? Willen onze beleidsmakers deze functie van kunst benutten; onszelf verrijken met de boodschappen en betekenissen die hieronder liggen en de werkelijke waarde van kunst gaan zien, als ontwikkeling van de onderstroom, die leidt tot creativiteit in de bovenstroom. Of zien we in de bovenstroom de waardering voor kunst naar boven komen, zoals deze nu beleden wordt? Die beleidsmakers-waarde zijnde: een ondernemers gedreven kunst, die nu zelfs als maatschappelijke melkkoe gezien wordt met de verhoging van de BTW naar een commercieel ondernemerstarief. Een kunst die betaald moet worden door de massa vanuit commerciële kaart tarieven en die niet veel dieper gaat dan popconcerten en – in het geval van Hugo de Jonge tijdens COVID – ‘het kijken van een dvd-tje’… – een opmerking waarmee naast de schade die hiermee aan de cultuursector werd gedaan, bovenal een ontluisterende kijk op cultuur vanuit de beleidsmakers werd gegeven.

De vraag die toen niet gesteld is en nu ook niet is: Wat betekent cultuur voor ons in Nederland en waar tekent zich dan de waarde af. Door deze vraag niet te stellen is het kind nog net niet verdwenen met het inmiddels nogal vuil geworden badwater. Als iets alleen maar ter vermaak dient, kan je er ook best een persoonlijke waarde aan hangen en is die waarde dus het equivalent van de consumentenprijs voor een kaartje. Dan maakt het ook niet meer uit of je daar de btw op verhoogt of dat je schrapt in alles wat gezelschappen doen omdat het niet aan de maatstaf voor de onuitgesproken zelfopgelegde politieke criteria voldoet. Criteria die vanuit het liberale beleid vrijwel alleen maar met materiele factoren als kosten en opbrengsten te maken hebben en vanuit de PVV met een natuurlijk ingegeven rancune jegens wat zij benoemen als linkse hobby en elitair tijdverdrijf. Die cruciale ingangsvraag hierboven wordt daarmee niet beantwoord voorbij het niveau van materie en macht. Kunst als levensader, als zingever en als maatschappelijke drijfveer komt niet in de beantwoording voor.

Sterker nog, waar deze vraag ten diepste voor staat, wordt door de huidige partijen gewantrouwd en misschien zelfs wel verafschuwd. Kunst en cultuur brengt een tegengeluid voort, kunstenaars voeden kritisch denken en opperen weerwoord tegen geldende denklijnen en ideeën. In de onderstroom ontstaan tegenbewegingen en verzet tegen heersende gedachten en structuren. Het zijn de broeinesten van pluriformiteit en diversiteit. Inmiddels weten we vanuit de biologie dat diversiteit en pluriformiteit noodzakelijke factoren zijn voor een soort om te kunnen overleven op deze aarde. De vertaling van deze wijsheid naar de politieke werkelijkheid van alledag is voor mensen binnen dit systeem echter nog erg lastig. In plaats van de broeinesten te omarmen en benutten als stem in het geheel, waardoor besluiten beter worden en complexe situaties tot daadwerkelijk nieuwe experimenten kunnen leiden, kleden we ze uit door hun fondsen te schrappen en de kosten te verhogen. Je zou kunnen zeggen dat er sprake is van een zekere angst aan tegeninvloed.

Ik begrijp dat deze vertaling wellicht ook te ver gezocht is binnen het huidige korte termijn denken rond duurzaamheid en klimaat, maar om het dan maar even over een andere boeg te gooien, in cijfers die in ieder geval de BBB zouden moeten aanspreken: de werkgelegenheid in de kunst-, cultuur-, en mediasector bedraagt zo’n 4,3% van het totaal (cbs.nl) en da’s meer dan in de landbouw. Ze hebben er alleen geen tractoren.

Het gebrek aan waardering van de sector en de onderstroom gedachte in cultuur, is een indicatie van hoezeer het bewustzijn van beleidsmakers en beslissers hier ruimte voor laat. De focus ligt op geld en op korte termijn, niet op de waarde en lange termijn ontwikkeling van onze samenleving. Nu is dat laatste geen verrassing met de huidige partijen in een coalitie, maar laat slechts ruimte voor nog meer onvrede, wat overigens in zichzelf een prachtige voedingsbodem is voor de kunsten op langere termijn…. Dat dan weer wel… Zo houden we hoop…

Steeds vaker kom ik, in mijn werk met individuen en mensen in organisaties tegen dat we het werk niet te doen hebben op het niveau van aanleren van nieuwe modellen, werkwijzen, kennis en kunde; we zijn slim, inventief en kennisrijk genoeg. Het werk lijkt tegenwoordig meer en meer te zitten in werkelijk begrijpen van de mentale modellen en het narratief die onder ons functioneren liggen. Waarom is dat paradigma van Groei voor ons zó belangrijk, dat het ons menszijn kan bedreigen? Waarom polariseren we ons de pan uit, waarom kunnen mensen, die toch allemaal het beste met een wereld voor hebben, zo verschillen van ziens-, denk-, en handelswijze in wat er te doen is en wat we willen bereiken?

Op zoek naar de antwoorden, niet voor de problemen, maar voor hoe we met de problemen en het ongemak wat er mee gemoeid is, in gesprek komen met elkaar, zie ik iedere keer weer, dat de weg naar buiten, juist ook een weg naar binnen vraagt. De manier waarop we de problemen in de wereld aanpakken, is ons probleem! Als we onze buitenwereld willen aanpakken, zullen we de binnenwereld die tot die buitenwereld leidt ook moeten onderzoeken. Als ik mijn beeldvorming, mijn motivaties, mijn behoeften, angsten en gemakken niet onder ogen durf te komen, ga ik ze ook niet constructief kunnen confronteren in de buitenwereld, met als gevolg destructief gedrag. Wat is er dan voor nodig om tot constructieve confrontatie te komen? Het onderzoeken van mentale modellen en narratieven vraagt diverse vermogens om alles wat je tegenkomt in perspectief te kunnen plaatsen. Vermogens die, ten opzichte van wat mensen nu geleerd wordt en waar wij ons in ontwikkelen in de huidige samenleving, ondergeschikt en daarmee onderontwikkeld zijn. Om een andere wereld te creëren, zullen we ook andere bronnen moeten gaan aanspreken. De factoren die gaan bijdragen aan een andere kijk op de wereld, op onszelf; een andere manier van problemen oplossen en daarmee een andere koers als mens in relatie tot de omgeving, zijn te benoemen en bijeen gebracht in de Inner Development Goals. Hiermee hebben we wellicht een eerste goede stap om al deze factoren ook gezamenlijk te kunnen gaan ontwikkelen.

Onze doelen in de buitenwereld kunnen we met elkaar nastreven in de SDG’s – de Sustainable Development Goals, die ons richting kunnen geven. Met deze Inner Development Goals hebben we nu ook gezamenlijke doelen, die we kunnen benutten voor de ontwikkeling van onze binnenwereld!

Ik zie veel voorbeelden van leiders die handelen vanuit het belang en perspectief van de onderneming, zonder te kijken naar de gevolgen voor de samenleving. Bijvoorbeeld Schiphol, waar een onoverbrugbare kloof is ontstaan tussen directie en medewerkers, met verstrekkende gevolgen. Energiebedrijven schenden hun contracten en draaien dit slechts onder maatschappelijke druk terug. Boeren krijgen een oplossing opgelegd voor de stikstof-problemen, terwijl die niet één oorzaak kennen, maar samenhangen met onze manier van leven. In de politiek gaat de aandacht vooral naar de korte termijn en overleven van het individu en veel minder naar de lange termijn en de samenleving als geheel.

VERTICALE ONTWIKKELING

Als het eigenbelang voorop staat, wordt succes vaak afgemeten aan groei. Opleidingsbudgetten gaan naar horizontale ontwikkeling: het ontplooien van kennis en vaardigheden. Nuttig om meer gedaan te krijgen, maar nóg meer modellen en wéér andere werkvormen gaan onze problemen niet oplossen. Verticale ontwikkeling geeft ruimte voor nieuwe betekenisgeving, andere zienswijzen en een bredere kijk op zaken. Hierdoor kunnen nieuwe ‘narratieven’- nieuwe verhalen – ontstaan over wie wij zijn en wat er toe doet. Leiders met een hoge mate van verticale ontwikkeling maken vaker gebruik van deze narratieven en nemen daardoor vaak beter gebalanceerde beslissingen.

Een organisatie die al vijftig jaar op deze manier handelt, is Patagonia. De oprichter liet afgelopen maand weten zijn bedrijf weg te geven. Alle winst gaat naar een fonds en een non-profit organisatie, bestemd voor de bescherming van kwetsbare natuurgebieden wereldwijd.

Verticale ontwikkeling maakt daarmee een nieuwe narratief voor de samenleving mogelijk. Onze huidige narratief van ‘groei’ verbindt ons aan de noodzaak om te blijven groeien. Verticale ontwikkeling geeft de ruimte om hieruit te stappen en een nieuw verhaal te vertellen; van een economie van betekenisgeving.

VERMOGENS BESCHIKBAAR

Hoe kunnen we zorgen voor meer verticale ontwikkeling bij leiders, gezien alle dossiers? Mijn antwoord, uitvoerig getest in de afgelopen jaren: personal blended learning. Dit is een combinatie van horizontale (kennis en kunde) en verticale (bewustzijn) ontwikkeling, via e-learning en (online) persoonlijke begeleiding. Nieuw opgedane vaardigheden krijgen direct verdieping in gesprekken met de begeleider. Deelnemers doorvoelen de gewenste verandering en passen het geleerde toe in hun eigen leven. Daar vindt immers het echte leren plaats. Ondertussen is er ruimte voor experiment, bijsturen en directe feedback.

Ik durf te stellen dat personal blended learning ons kan helpen alle vermogens beschikbaar te krijgen die nodig zijn om samen een nieuw narratief van betekenisgeving te ontwikkelen. De persoonlijke begeleiding zal ruimte bieden aan de angst, de verkramping en al het andere dat onze verticale ontwikkeling in de weg zit. Daarná zijn we in staat om al lerende nieuwe wegen te bewandelen. We zullen oplossingen bedenken voor maatschappelijke vraagstukken die we nu als moeilijk of zelfs onoplosbaar ervaren.

Ik zit op de bank, naast mij ligt mijn bijna 3-jarige te slapen en mijn behoefte om met alles wat ik in me heb, hem te beschermen, is immens. Ook gezien de opgave waar ik ons voor zie staan. De enorme doemscenario’s en puinbak die die kleine man te wachten staan als wij niets doen, waar we nu de steeds erger wordende effecten al van beginnen te merken, wil ik hem niet aandoen, als ik er iets tegen kan doen. Van branden en klimaatveranderingen, onoplosbaar plastic overal, tot mensen op de vlucht, dierenleed, oneerlijkheid in zaken en politiek, het lijkt wel alsof ons hele leven zich in een niet duurzame, onhoudbare richting beweegt en omdat het allemaal zo groot is, kan ik me niet voorstellen, dat er niet mee mensen met 3-jarigen zijn, die daar niet wakker van liggen, een wens voelen het voor je kind te willen oplossen, in actie willen komen en net als ik ook, niet altijd weten waar te beginnen.

De wereld als geheel, lijkt, door al die effecten, ons te vragen om een andere koers. Vraagt ons om te groeien voorbij onze huidige mindset, onze huidige omgang met elkaar en de erfenis die wij doorgeven. Voorbij de fragmentatie van individuele waarheid, voorbij de vastgezette hypocriete politieke verhoudingen, voorbij falende publieke instellingen, vastlopend onderwijs en niet houdbare gezondheidszorg, met een andere aandacht dan die gemanipuleerd door media en macht. Maar waar te beginnen dan?

Als alles in transitie lijkt te zijn, is er zoveel beweging dat we in de complexiteit slechts nog chaos ervaren. In chaos dreigt de mens te vluchten voor de verandering, vechten voor het oude of bevriezen in zijn huidige toestand en lijkt werkelijke verandering verder weg dan ooit. Maar de mens en daarmee de menselijke maatschappij is een non-lineair systeem, met het vermogen om drastisch te kunnen veranderen, ook in korte tijd, als dit nodig wordt geacht! Als iets dat bewezen heeft is dat wel het afgelopen half jaar. 

Maar wat kunnen we dan doen of laten, anders dan wachten op een volgende pandemie, om de kinderen van deze wereld niet met onze puinhopen achter te laten? Wat is er nodig? Wat vraagt het om deze werkelijke verandering te bewegen? Activisme kost en geeft veel energie, maar bereikt uiteindelijk zelden het doel. Het is goed voor eerste bewustzijn, maar op termijn is samenwerken en gemeenschappelijk belang effectiever. Vechten tegen een systeem van binnenuit, zoals Urgenda in haar laatste vonnis heeft bewezen, heeft effect op hoe het systeem met dingen omgaat, maar verandert het systeem niet echt. Soms is het gewoon nodig een nieuw systeem te bouwen, dat disruptief is voor het oude. Zoals Buckminster Fuller zo mooi verwoord: 

“You never change things by fighting the existing reality. To change something, build a new model that makes the existing model obsolete.”

In ons geval zou dat betekenen het systeem aanpakken dat aan de wortel ligt van onze menselijke leefwijze en de ‘rootcause’ van alle effecten is die we vandaag de dag merken: Onze economische denk- en handelswijze. Dat fictieve economische systeem van lineaire groei dat ten grondslag ligt aan alle handelen vraagt als eerste om aagepakt te worden, maar hoe doe ik dat, vanaf mijn bank, kijkend naar mijn 3-jarige?….

Men zegt wel: transities laten zich niet sturen en managen en dat klopt als je kijkt naar de transitie als geheel. Maar als een individu anders gaat handelen en hierdoor een ander individu een voorbeeld geeft hoe het ook kan, kunnen we als geheel van een steeds groter wordende groep individuen deze beweging inzetten. Dit vraagt echter wel wat:

• Inzicht in eigen handelen en de bereidheid het eigen perspectief en dat van de ander te zien – Bewustzijn van zelf en ander in de context van deze wereld

• Autonomie om eigen handelen, ondanks dat dit niet is wat de omgeving van je zou verwachten, aan te passen – stevig in de schoenen staan en een innerlijke drijfveer hebben om de wereld anders in te willen richten – Zelfsturing.

• Koers, purpose, kompas om zelfsturing richting te geven

Laten dit nu de elementen zijn die juist op dit moment vol in beweging zijn in onze maatschappij. De roep en noodzaak om zelfsturing wordt steeds groter. Het is een trend die niet meer weg te denken is uit deze wereld, of het nu om items gaat in organisaties, om de individuele mens die meer en beter voor zichzelf moet gaan zorgen om geen claim op het zorgsysteem te maken, participatie in de sociale context; iedereen moet meedoen, of techniek, in de vorm van zelfsturende auto’s, Internet Of Things (IOT), procestechnologie of home-automation…. Alles lijkt richting zelfsturing te bewegen. Tegelijkertijd wakkert deze roerige periode een enorme behoefte aan kennis en bewustzijn aan, over onszelf, ons handelen, de gevolgen van hoe we ingericht zijn, de problemen die op ons pad komen, veel mensen zijn zich bewust van een naderende noodzakelijk verandering, maar we weten ook niet wat dat dan zou moeten zijn en hoe dit uit gaat pakken, anders dan dat we een bereidheid hebben om dingen anders te gaan doen. Die onderdelen te onderzoeken waar we eerder nog weinig mee gedaan hebben; van mindfulness tot zelfontwikkeling, van leiderschap tot coaching tot nieuwe organisatievormen, alle leren brengt nieuw bewustzijn voort, soms alleen op mentaal of materieel niveau, maar steeds vaker ook op relationeel en spiritueel niveau.

Mijn bijdrage aan de wereld is hierin gelegen, dat ik ieder dag hoop put uit wat de mens kan en vermag, zie hoe één mens iets kan ontwikkelen waar honderden mensen van kunnen leven en dit wil ondersteunen, door deze ontwikkelende mens te zijn en anderen ertoe te bewegen dit te zijn. Het snijvlak of de doorgang naar een wereld in transitie lijkt daarbij op het scharnierpunt van bewustzijn, autonomie/zelfsturing en koers te liggen. De beslissing dat ik wil leven om het leven na mij niet moeilijker te maken.

Dat is ook een van de redenen waarom ik op dit moment in de tijd bewustzijnontwikkeling als thema bovenaan zet in werk en leven.

Wordt ook lid

Wat kun je verwachten…

Bewustzijn in Actie gaat over hoe echte verandering ontstaat, in mensen, in organisaties en bovenal in en door de manier waarop we de wereld bezien en hoe die zienswijze onze verhalen, gedachten, gevoelens en acties beïnvloeden.

Ik schrijf over wat er onder de oppervlakte speelt: Wie we ten diepste zijn, wat ons drijft, patronen die zich blijven herhalen, de rol van waarneming in verandering, en waarom veel interventies minder diep werken dan we hopen. Daar ben ik mee begonnen, omdat ik zie dat we in leven en werk vaak verfijnder worden in wat we al deden, meer kennis, kunde, vaardigheden ontwikkelen en meer en meer de buitenkant van het leven perfectioneren, zoekt naar iets dat van binnen zit. We zoeken op de verkeerde plaats, perfectioneren de zoektocht, terwijl de kern ongemoeid blijft. Wij zijn die kern. Wij zijn die expressie van het leven zelf waarnaar we op zoek zijn. Dit platform is een plek om dat zichtbaar te maken en te onderzoeken wat het is, hoe dat er voor ons uitziet in ons leven en wat er verandert als je de uitnodigingen oppakt die het leven je geeft.

Dat doe ik op een filosofisch, psychologisch geïnspireerde wijze en verbindt het ontastbare met het wetenschappelijke, verbindt de verbeelding met de materie van het leven zelf.

Je kunt verwachten:

• Reflecties en artikelen op het snijvlak van bewustzijn, systemisch werk en praktijk, die blootleggen wat meestal impliciet blijft

• Scherpe observaties over verandering en ontwikkeling, macht, betekenis en gedrag

• Inzichten die niet direct comfort bieden of geruststellen, maar wel richting

Onder andere:

• Waarom leidt meer bewustzijn niet automatisch tot vrijheid?

• Waarom volgt inzicht zelden vanzelf op echte beweging?

• Waarom blijven organisaties en maatschappelijke systemen functioneren, ongeacht welke idealen of overtuigingen we erop projecteren?

• Wat gebeurt er als je je persoonlijke “zin” en idealen niet meer laat samenvallen met hoe het systeem is ingericht?

• Waarom is je aandacht misschien wel je meest uitgebuite hulpbron, in organisaties, media en zelfs in “ontwikkelingswerk”?

• Waarom is er geen eindpunt waarop alles in je leven, werk of organisatie definitief “klopt”?

En daaronder steeds dezelfde vraag:
Wat is leven, wat is jouw plek en hoe functioneer je in een werkelijkheid die niet afhankelijk is van jouw wereldbeelden en overtuigingen?

Ik publiceer met regelmaat, als iets me triggered of opening biedt voor de verkenning en verbreding van onze menselijkheid. Een deel is gratis toegankelijk, een ander deel met verdiepende teksten, oefeningen en commercieel gepubliceerde werken kan je tegen een kleine vergoeding lezen en gebruiken.

Word abonnee… en doe mee.

Als je op zoek bent naar comfort, ga je dit hier niet vinden. Als je op zoek bent naar helderheid, mogelijk wel.

Gebruik de content, experimenteer met de oefeningen, put plezier en inspiratie uit mijn omwegen en doorgangen en maak deze vliegende rots waarop wij leven er een interessante, wijzere en rijkere plek mee.

Wordt Lid

Bekijk alle publicaties