Dit is mijn zevende post in mijn reeks over mijn overstap naar digitale vrijheid. In deze blog bespreek ik de impact van deze recente AI-toepassingen en hun destructieve consequenties. Toegegeven, dit is geen 'overstap-blog' omdat ik zelf geen dagelijkse AI-gebruiker ben. Daarom deel ik vooral mijn oproep (met praktische tips) om bewuster om te gaan met generatieve AI en waar mogelijk het gebruik te reduceren. Dit om de schadelijke impact van jouw digitale keuzes te beperken.
Wat is generatieve AI?
AI is een containerbegrip voor verschillende technieken waarbij computers op basis van algoritmes "slimme" taken uitvoeren. In deze blog richt ik mij op de meest in het oog springende toepassing: generatieve AI met een chatfunctionaliteit. Bekende voorbeelden zijn: ChatGPT, CoPilot en Claude.
Deze AI-toepassingen bestaan uit verschillende componenten:
een chatinterface waarin je via prompts vragen of opdrachten aan het model stelt;
het model: de rekenregels en programmeercode die jouw prompts analyaseren en antwoorden genereren. Vaak gebaseerd op Large Language Models (LLMs) die zijn getraind op enorme hoeveelheden data om patronen te herkennen en te reproduceren.
de trainingsdata die het model gebruikt om antwoorden te genereren.
Meer weten over AI? De Nationale AI cursus (Öffnet in neuem Fenster) is een aanrader: leuk om te doen, toegankelijk en informatief.
(Öffnet in neuem Fenster)Nieuw leiderschap en besef van urgentie nodig
Vanaf de jaren '70 van de vorige eeuw kreeg de computersector steeds meer impact op processen en de maatschappij. De sector stond niet meer los van andere sectoren maar de bron van veranderingen binnen die andere sectoren. Deze verticalisering wordt door strategie-onderzoekers de vierde industriële golf genoemd. Al in 2019 onderkende Bob de Wit in een artikel (Öffnet in neuem Fenster) voor de Bilderberg Conferentie dat bij deze verticalisering de combinatie van technologieën komt, waardoor belangrijke fundamenten van de huidige samenleving worden aangetast. Hij roept op tot nieuw leiderschap: "In de geschiedenis zijn overgangen naar een volgende maatschappijstructuur gepaard gegaan met conflicten en revoluties. Om ervoor te zorgen dat de transitie naar een toekomstige samenleving minder conflictueus en revolutionair verloopt is nieuw leiderschap en besef van urgentie nodig".
Nu, 7 jaar later, ervaren we de impact van de verticalisering en combinatie van nieuwe technologieën meer en meer. Er wordt ons voorgehouden dat het vooruitgang is, maar de destructieve consequenties zijn enorm terwijl het nodige nieuwe leiderschap ver te zoeken is. Marietje Schaake formuleert het in het boek De Tech Coup als volgt: "de decennia waarin democratieën technologisch vooropliepen en een sterkere positie hadden op het wereldtoneel zijn door politieke leiders niet benut om wereldwijde normen vast te stellen of een duidelijke agenda te formuleren voor behoud van democratische beginselen."
Collateral damage?!
Het gebrek aan nieuw leiderschap, het stellen van kaders, en het maken van afspraken (en wetten) voor de nieuwe toepassingen van AI waarmee we nu worden overspoeld, maakt dat de schadelijke consequenties aanzienlijk zijn.
Het wordt afgedaan als "collateral damage": de nieuwe toepassingen brengen zoveel vooruitgang dat we de schade aan mens, maatschappij en klimaat voor lief moeten nemen. Collateral damage, onbedoelde schade, is mogelijk als eufemisme bedacht door de United States Armed Forces tijdens de Vietnamoorlog (zie Wikipedia) (Öffnet in neuem Fenster) Dat dit de oorsprong van deze communicatietactiek is, zegt al genoeg over de motieven van de techbro's. Marietje Schaake formuleert in De Tech Coup: "in toenemende mate hebben de keuzes die bedrijven maken de machtige rol die ze overal ter wereld spelen onderstreept, van de geopolitiek tot het beheren van satellietconstellaties en het organiseren van verkiezingen" en "digitale technologieën die ooit beoogden mensen overtal ter wereld te bevrijden, hebben in plaats daarvan bijgedragen aan afnemende standaarden, krimpende vrijheden en verzwakte instituties."
Maar weegt die schade op tegen de paar minuten die je bespaart met het sneller kunnen opstellen van een e-mail of de uren en het geld dat je bespaart met het vibecoden van een website?
Hier een beperkte bloemlezing van die schadelijke effecten:
Gestolen trainingsdata: Miljoenen webpagina's en creatieve werken zijn gescraped zonder toestemming of compensatie. Dit is direct in strijd met EU-regelgeving die intellectueel eigendom beschermt. In het rapport Unlawful by Design: Exposing the Human Rights Costs of Generative AI (Öffnet in neuem Fenster) documenteert Amnesty International ernstige risico’s bij het grootschalig ‘scrapen’ (automatisch gegevens van internet halen) en verwerken van data.
Bias (vooroordelen/vooringenomenheid): AI-systemen versterken bestaande discriminatie Council of Europe (Öffnet in neuem Fenster). De bias kan in de trainingsdata zitten doordat wat op internet staat geen proportionele weergave is van de wereld. Over en van mensen die niet digitaal vaardig zijn of geen toegang hebben tot internet staat bijvoorbeeld minder data. Ook kan de bias in het model zelf zitten. In rekrutering discrimineren AI-tools tegen vrouwen en minderheden Bestjobsearchapps (Öffnet in neuem Fenster). De EU AI Act erkent dit als "high-risk" en verplicht bias testing.
Arbeidsuitbuiting: Data-labelers in onder andere Kenia en Colombia werken onder erbarmelijke omstandigheden voor een paar dollar per dag OECD.ai (Öffnet in neuem Fenster). Zij zorgen ervoor dat een AI bijvoorbeeld 'weet' wat een hond is door bij duizenden afbeeldingen aan te geven wat wel en wat geen hond is. Meer toelichting over deze misstanden op PrivacyInternational.org (Öffnet in neuem Fenster).
Milieuschade: Eerder schreef ik (Öffnet in neuem Fenster) al over de impact op het klimaat van ons digitale gebruik waaronder AI. Uit onderzoek van Alex de Vries-Gao (Öffnet in neuem Fenster) blijkt dat AI-systemen in 2025 een CO₂-voetafdruk kunnen hebben van een wereldstad als New York en evenveel water kunnen verbruiken als we wereldwijd in één jaar aan flessenwater drinken.
Manipulatie: AI's "ja-knik"-gedrag ondermijnt kritisch denken. In het Engels is hier de term sycophancy voor: onoprechte vleierij om voordeel te behalen. De chats van bekende AI-toepassingen zijn geprogrammeerd om onze beste vriend te zijn. Roxane van Iperen schrijft in haar indringende essay (Öffnet in neuem Fenster) dat het ons lui maakt en waarschuwt voor een nieuwe generatie 'postgeletterden', mensen die niet meer zelf een tekst kunnen schrijven. Het betekent: je losgemaakt hebben van het zelf schrijven of typen. Zelf doen is verleden tijd. Daarbij vult AI zelf de gaten in als informatie ontbreekt. Zo zijn er al verschillende advocaten op de vingers getikt omdat zij met verwijzingen kwamen naar niet-bestaande jurisprudentie Nos.nl (Öffnet in neuem Fenster).
(Öffnet in neuem Fenster)Van het woord "collateral damage" gaat een soort onschuld uit, alsof de schadelijke consequenties van AI onvermijdelijk zijn. Maar dat is natuurlijk onzin. Juist door middel van AI is prima inzichtelijk te maken wat de impact op mens, maatschappij en milieu is. Er zal dus ook paal en perk aan gesteld kunnen en moeten worden. En op persoonlijke schaal: laatst zei iemand "ik blijf AI (chat) gewoon gebruiken want die data is nu toch al gestolen". Wat kul is, want als ik zeg "ik blijf in deze villa wonen want die paar miljoen heb ik toch al gestolen" werkt dat toch echt niet. Het argument van "de schade is toch al aangericht" is een excuus om verantwoordelijkheid te ontwijken, terwijl bewuste keuzes voor ethische alternatieven juist wél mogelijk zijn.
Op Europees niveau is sinds 2024 de AI-verordening (Öffnet in neuem Fenster) in werking getreden en worden de bepalingen stap-voor-stap van kracht. De AI-verordening stelt regels voor de ontwikkeling en het gebruik van AI-systemen. Ook geeft de wet rechten aan burgers die in aanraking komen met AI-systemen (DigitaleOverheid.nl (Öffnet in neuem Fenster)).
Maar laten we niet wachten tot alle regels in werking zijn en ook daadwerkelijk gehandhaafd worden. We kunnen tegelijkertijd zelf kiezen om AI bewuster in te zetten, ons gebruik van AI beperken en/of ons verzetten tegen de snelheid van de ontwikkelingen en de 'collateral damage'.
Read, Reduce and Resist
Read
Informeer je over AI, wat het is, wat het kan en vooral ook wat het niet kan en wat de consequenties zijn van AI.
Boek De Machtscode van Marietje Schaake (Öffnet in neuem Fenster): In dit heldere pamflet ontleedt technologie-expert Marietje Schaake de machtsstrijd achter AI en laat ze zien hoe Europa en Nederland daar een politiek antwoord op moeten formuleren.
Essay Ik zie wat ik Geloof van Roxane van Iperen (Öffnet in neuem Fenster): een indringend essay over Big Tech als architect van de nieuwe werkelijkheid.
Volg de Nationale AI-cursus (Öffnet in neuem Fenster): online in je eigen tijd, in het Nederlands. Toegankelijk en duidelijk.
Reduce
Mocht je toch een AI-toepassing willen gebruiken, probeer het gebruik dan te beperken en gebruik alternatieven die de collateral damage proberen te beperken:
Zet de AI-optie in jouw zoekmachine uit en stel jouw eenvoudige informatie-vragen aan de zoekmachine.
Gebruik AI bewust voor een specifieke taak waar het voor geschikt is.
Gebruik een ethisch alternatief, bijvoorbeeld Thaura.ai (Öffnet in neuem Fenster) - open-source model met ethische 'guardrailes'. Gebruikt minder energie dan de meest bekende modellen omdat niet alle parameters voor iedere vraag worden gebruikt, enkel die nodig zijn.
Of draai een lokale AI zodat jouw input en data ook niet gebruik worden voor training van het model: Jan.AI (Öffnet in neuem Fenster), OLMO2. Zie hiervoor ook Bits of Freedom (Öffnet in neuem Fenster).
Resists
Er komt steeds meer protest op AI vanuit verschillende bewegingen NOS.nl (Öffnet in neuem Fenster) omdat de destructieve consequenties te groot zijn en de ongebreidelde impact op de samenleving te snel en sterk. Ook Paus Leo XIV laat zich in zijn eerste encycliek 'Magnifica humanitas' (Öffnet in neuem Fenster) kritisch uit over de snelle technologische ontwikkelingen en AI in het bijzonder. Hij roept op tot ontmanteling: "to disarm does not mean rejecting technology, but preventing it from dominating humanity".
Initiatieven voor inspiratie:
Pause.ai (Öffnet in neuem Fenster): een initiatief door vrijwilligers en communities om een wereldwijde pause van de meest krachtige vrij toegankelijke AI-oplossingen in te lassen "until we know how to build them safely and keep them under democratic control".
The AI Resist List (Öffnet in neuem Fenster): inspirerend overzicht van verschillende initiatieven die op verschillende manieren de macht van de grote "AI-empires" willen tegengaan.
En dit artikel (Öffnet in neuem Fenster) met de krachtige felle woorden aan studenten van "The Daily Show" host en standup comedian Ronny Chieng: "I'm here to tell you the mission of your generation is to destroy AI."
Afsluitend
Deze oproep van Ronny Chien is een krachtige afsluiter. Deze zwak ik iets af omdat ik duidelijk wil maken dat ik niet tegen AI ben, maar maar wel tegen de ongebreidelde toepassing ervan zonder vangrails en met destructieve consequenties.
Datum
02.06.2026