2025: het jaar waarin de leugen won

Door Peter Vandermeersch

Politifact is een Amerikaans factcheckplatform dat sinds 2007 politieke uitspraken controleert en jaarlijks één “Lie of the Year” kiest: een uitspraak die volgens de redactie het publieke debat het meest heeft misleid. Dat moment is uitgegroeid tot een vast ritueel in de journalistiek, een symbolisch oordeel over hoe de waarheid dat jaar onder druk stond.

In 2025 gebeurde iets wat Politifact zelf omschreef als uitzonderlijk. Er kwam geen winnaar. Geen ene uitspraak die boven de rest uitstak. In plaats daarvan werd 2025 uitgeroepen tot het “Year of the Lies” (Öffnet in neuem Fenster).

“De hoeveelheid, de hardnekkigheid en de impact van onwaarheden maakten het onmogelijk om er één uit te lichten,” zei Politifact-hoofdredacteur Katie Sanders. Volgens haar gaat het niet langer om losse leugens, maar om een patroon: misleiding als constante achtergrondruis van het publieke debat. Leugens zijn niet langer ontsporingen, maar een strategie. Niet incidenteel, maar structureel.

Dat werd ook zichtbaar in de lezersstemming die Politifact organiseerde. Daarin eindigde niet één bizarre uitspraak bovenaan, maar een reeks claims van wereldleiders die aantoonbaar onjuist waren en tegelijk enorme gevolgen hadden.

De uitspraak van de Israëlische premier dat er “geen hongersnood in Gaza” zou zijn, werd door lezers het vaakst genoemd. Politifact beoordeelde de claim als “Pants on Fire”, de zwaarste kwalificatie. Een redacteur merkte daarbij op: “Dit soort uitspraken doen niet alleen geweld aan de waarheid, ze ontkennen ook het lijden van echte mensen.”

Wat 2025 onderscheidt van eerdere jaren is niet alleen de politieke context, maar het mediasysteem waarin deze leugens circuleren. Een korte video die miljoenen keren wordt bekeken, kan vandaag meer invloed hebben dan een zorgvuldig onderbouwd onderzoeksstuk. De waarheid verliest niet omdat ze zwak is, maar omdat de leugen beter wordt verspreid. Dat mechanisme is cruciaal. Algoritmes belonen emotie, verontwaardiging en bevestiging. Niet correctie, nuance of twijfel.

In zo’n omgeving wordt factchecking steeds meer een vorm van schadebeperking. De correctie komt vaak pas nadat de leugen haar werk al heeft gedaan. Politifact erkende dat expliciet in zijn terugblik op 2025. “We zien dat een factcheck zelden dezelfde mensen bereikt als de oorspronkelijke misleidende claim,” schreef de redactie. “Dat betekent niet dat factchecking zinloos is, maar wel dat het gevecht fundamenteel ongelijk is.”

De menselijke gevolgen van dat ongelijke gevecht lopen als een rode draad door de analyses van dit jaar. Boeren die beleid zien ontsporen door foutieve cijfers, zorgverleners die geconfronteerd worden met patiënten die medische desinformatie geloven, minderheden die doelwit worden van complottheorieën. “Leugens zijn geen woorden in een vacuüm,” zei een Politifact-journalist. “Ze landen altijd ergens.”

Dat Politifact besloot geen Lie of the Year te kiezen, is daarom meer dan een redactionele voetnoot. Het is een signaal. 2025 liet zien dat het probleem niet langer één politicus, één campagne of één uitspraak is. Het probleem is een informatiesysteem waarin waarheid structureel in het defensief is gedrongen. Voor Journalistiek onder vuur betekent dat een pijnlijke maar noodzakelijke conclusie: de strijd gaat niet meer alleen over het ontmaskeren van leugens, maar over het verdedigen van het idee dat waarheid überhaupt nog telt.