2025: een dodelijk jaar voor journalisten

En een waarschuwing voor de Democratie

Door Peter Vandermeersch

Deze blog heet Journalistiek onder Vuur — en helaas is dat niet alleen een metafoor. In veel delen van de wereld staat journalistiek vandaag daadwerkelijk onder vuur, soms letterlijk. Het nieuwe jaarrapport van Reporters Without Borders (Si apre in una nuova finestra) toont opnieuw hoe gevaarlijk het vak is en hoe diep de aanval op de vrije pers ingrijpt in de fundamenten van de democratie.

Elk jaar publiceert RSF zijn overzicht van journalisten die zijn gedood, gevangengezet, verdwenen of gegijzeld. Het rapport over 2025 is meer dan een opsomming van tragedies. Het is een waarschuwing voor wat er gebeurt wanneer haat, ontmenselijking en straffeloosheid vrij spel krijgen, en waarom de toestand van de mondiale persvrijheid centraal blijft staan voor iedereen die zich om democratie bekommert.

Dit jaar kwamen 67 journalisten om het leven door hun werk. Het waren geen toevallige slachtoffers. Ze werden doelbewust getroffen. Tegelijkertijd zitten wereldwijd 503 journalisten in de gevangenis, zijn 135 anderen verdwenen en worden 20 journalisten gegijzeld. Deze cijfers laten een beroep zien dat steeds verder onder druk komt te staan.

Meer dan 40 procent van de dodelijke slachtoffers viel in Gaza, waar Palestijnse journalisten herhaaldelijk werden getroffen tijdens Israëlische militaire operaties. Velen van hen waren duidelijk herkenbaar als verslaggevers. Ook andere regio’s blijven gevaarlijk. In Latijns-Amerika, vooral in Mexico, eisen georganiseerde misdaad en lokale corruptie vele journalistieke levens. In Oekraïne worden zowel lokale verslaggevers als buitenlandse correspondenten het doelwit van Russische aanvallen. In Soedan heeft het wegvallen van staatsgezag ertoe geleid dat journalisten er onbeschermd zijn.

Gevangenschap is een ander middel om kritische stemmen het zwijgen op te leggen. China blijft wereldwijd de grootste gevangenzetter van journalisten. Rusland blijft onafhankelijke berichtgeving over de oorlog in Oekraïne criminaliseren, en in Myanmar behandelt de militaire junta journalistiek als een vorm van verzet.

Daarnaast verdwijnen steeds meer journalisten. Niet minder dan 135 verslaggevers zijn onvindbaar. Veel van deze gevallen doen zich voor in het Midden-Oosten en Latijns-Amerika, regio’s waar de grens tussen staatsmacht en criminele groepen vaak vervaagt. Voor de 20 journalisten die worden gegijzeld, meestal door milities of extremistische bewegingen, is de boodschap duidelijk: de pers wordt een ruilmiddel.

Wanneer journalisten het zwijgen wordt opgelegd door geweld, intimidatie of gevangenschap, verliezen samenlevingen toegang tot betrouwbare feiten. Verantwoording vervaagt. Het publieke gesprek raakt vervormd of gemanipuleerd. Macht wordt steeds minder gecontroleerd.

Geweld tegen journalisten wordt steeds meer genormaliseerd. Politieke leiders zetten de media weg als vijanden. Online haatcampagnes groeien uit tot bedreigingen in de echte wereld. Daders blijven vaak ongestraft. De boodschap die daardoor ontstaat, is dat het schaden van journalisten acceptabel is.

Achter de statistieken schuilt een ongemakkelijke waarheid. De meeste journalisten die in 2025 omkwamen, stierven in hun eigen land, terwijl ze verslag deden van hun eigen gemeenschap. Hun dood herinnert ons eraan dat democratie niet plotseling instort, maar langzaam erodeert wanneer degenen die licht werpen één voor één worden uitgeschakeld.

Het RSF-rapport is dus geen gewoon jaaroverzicht. Het is een signaal dat de mondiale omgeving voor journalistiek verslechtert en dat de gevolgen veel verder reiken dan de pers alleen. Wanneer degenen die feiten verzamelen en controleren worden bedreigd of uitgeroeid, valt de duisternis niet vanzelf. Ze wordt opgelegd. En als democratieën niet reageren, zal die duisternis zich verder uitbreiden.