De Bijbel voor mensen met dyslexie

Zo’n 3-5% van de bevolking heeft dyslexie. Het lezen van de Bijbel, met vaak de kleine letters dicht op elkaar, is voor hen geen aantrekkelijke bezigheid. Er wordt onderzoek gedaan naar verschillende lettertypen en verschillende vormen van zetwerk om dit euvel te verlichten. Zo geeft het Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie (NKD) een aantal aanbevelingen, zoals het gebruik van een schreefloze letter zonder versieringen. Zij adviseren hierbij een aantal standaard lettertypen, zoals Verdana, Tahoma, Calibri en Open Sans. Verder adviseren zij de letters te gebruiken in een iets grote uitvoering (12-14 punts), de regelafstand te vergoten en meer ruimte te laten tussen de regels.

Bij Bijbels is dit allemaal een probleem. Juist vanwege de grote hoeveelheid tekst moet het allemaal compacter om het een handzaam boek te laten blijven. In Bijbels wordt er dan ook meestal met speciale lettertypen gewerkt die heel klein kunnen zijn en dan compact gezet kunnen worden. Daarmee wordt het aantal pagina’s beperkt en blijft het boek handzaam. Deze maatregelen zijn niet bevorderlijk voor de leesbaarheid van een Bijbel voor mensen met dyslexie.

Eén van de oplossingen waar de laatste jaren ook naar gekeken wordt is het ontwikkelen van speciale lettertypen voor mensen met dyslexie. Bij deze lettertypen wordt getracht visuele verwarring te voorkomen. De letters worden hierbij asymmetrischer gemaakt en verzwaard aan de onderkant. Het effect van deze speciale lettertypen is verschillend per persoon.

De Deense grafisch vormgever Klaus Erik Krogh van ontwerpbureau 2K is gespecialiseerd in het vormgeven van Bijbels en heeft hiervoor speciale lettertypen ontwikkeld. Zo zijn de laatste jaren ook in Nederland veel Bijbels verschenen die voorzien zijn van een lettertype dat hij ontwikkeld heeft, dat compact gezet kan worden in een klein lettertype en nog steeds als prettig leesbaar wordt ervaren.

Vijf jaar geleden werd Krogh benaderd door iemand die uitzag naar een leesbare Bijbel voor mensen met dyslexie. Dit zette hem ertoe aan een speciaal lettertype te ontwikkelen dat gebruikt kan worden in het zetwerk van een Bijbel en tegelijk geschikt is voor mensen met dyslexie. Tijdens de ontwikkeling van het lettertype werkte hij samen met Cambridge University, waar al decennia onderzoek gedaan wordt naar leesbeperkingen. Zo ontstond een nieuw lettertype dat hij de naam Grace gaf.

In het Engelse taalgebied verschenen een jaar geleden de eerste Bijbels die gezet zijn met Grace. Nu introduceert ook het Nederlands Vlaams Bijbelgenootschap een speciale editie van de NBV21 die is opgemaakt met Grace. De opmaak is op meer punten aangepast voor dyslexie: De alinea’s zijn korter, geen extra opmaak zoals vet en cursief en de woorden worden niet afgebroken.

Het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap zegt deze Bijbel ter inzage te hebben gegeven aan mensen met dyslexie. Een aantal van hun reactie: ‘Deze Bijbel nodigt écht uit tot lezen’; ‘Deze Bijbel kan ik veel makkelijker lezen. Je leest minder snel over woorden heen. Ik merk dat ik met meer plezier de Bijbel lees’; ‘Door de witregels kun je veel makkelijke navigeren bij het lezen van de Bijbeltekst.’

Op internet zijn verschillende discussies te vinden van mensen in het Engelse taalgebied die gebruik maken van de Engelse bijbels die voorzien zijn van het Grace lettertype. Onder andere de bekende English Standard Version (ESV) is beschikbaar in een uitgave die opgemaakt is met het lettertype: Grace.

Ook vergelijken ze het met andere lettertypen die speciaal zijn ontwikkeld voor dyslexie, zoals het Open Dyslexic lettertype. Hun ervaringen hebben duidelijk een andere toonzetting en uit de discussie valt op te maken dat er niet een eenduidig antwoord is op hun probleem. Ook het Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie is op hun website kritisch over het gebruik van speciale lettertypen voor mensen met dyslexie. Wat werkt bij de één hoeft niet te werken bij de ander. Er is dus geen eenduidige oplossing te bedenken voor mensen met dyslexie, maar we moet veel meer denken aan het spelen met de verschillende variabelen die van invloed kunnen zijn.

Er is een duidelijk verschil in benadering tussen Grace en OpenDyslexic. Grace is op dit moment niet verkrijgbaar voor gebruik door derden, laat staan dat een ieder het kan gebruiken in eigen publicaties of eigen documenten. Alleen als een Bijbeluitgever 2K inhuurt om de vormgeving van de Bijbel te verzorgen kan het voorzien worden van het lettertype Grace. OpenDyslexic daarentegen is open beschikbaar voor iedereen en valt vrij te gebruiken.

Een andere benadering voor mensen met dyslexie wordt gehanteerd door de Online Bijbel apps voor mobiele apparaten. In deze Bijbel app kan gewerkt worden met verschillende lettertypen, die naar eigen voorkeur ingesteld kunnen worden. Bovendien is op verzoek van gebruikers met dyslexie ook het Open Dyslexic lettertype toegevoegd. De grootte van weergave van de letters kan ook ingesteld worden. Op een tablet, zoals een iPad, heeft de persoon met dyslexie dus meerdere mogelijkheden om te zoeken naar een instelling die voor hem/haar een betere leeservaring geeft.

In de Online Bijbel app zijn alle Nederlandse bijbelvertalingen beschikbaar, dus ook de Statenvertaling, HSV, BasisBijbel en ook de NBV21. Daarnaast werkt de app als studiebijbel, waardoor bij de tekst van de Bijbel ook verklarende noten en kanttekeningen gebruikt kunnen worden die ook weergegeven kunnen worden in het Open Dyslexic lettertype. Deze studienoten worden in een duidelijk ander deel van het scherm geplaatst.

Het verschil tussen deze twee uitvoeringen van de NBV21 is uiteraard dat de ene leest vanaf papier en de andere vanaf scherm. De leeservaring hiervan is voor mensen zonder dyslexie al heel verschillend. Ook afhankelijk van het doel dat het lezen heeft. Mensen met dyslexie zullen hierbij hun eigen benadering en ervaring hebben. Zij kunnen voor zichzelf het beste bepalen wat voor hen het beste werkt. Dat er nu twee ontwikkelingen zijn die hen aangereikt worden maakt hun keuze mogelijkheden uitgebreider. Laten we hopen dat het Bijbel lezen voor hen aantrekkelijker wordt.

Video naar aanleiding van dit artikel:

Er is ook een uitvoerige PODcast beschikbaar over “Typografie en de Bijbel t.b.v. mensen met dyslexie”. In deze PODcast wordt ingegaan op tal van aspecten die niet in bovenstaand artikel vermeld worden.

Deze PODcast is beschikbaar voor de donateurs van Gratis Theologieboek.