Jaar van de klap

Intimidatie via rechtszaal bedreigt persvrijheid

Door Peter Vandermeersch

Het jaar 2025 zal de geschiedenis ingaan als het jaar waarin de journalistiek rechtstreeks werd aangevallen door het hoogste ambt in de Verenigde Staten.

Op 16 december diende Donald Trump een schadeclaim van 10 miljard dollar in tegen de BBC, de Britse publieke omroep, met het argument dat een bewerking van zijn 6 januari-toespraak in een Panorama-documentaire hem verkeerd en kwaadwillig zou hebben voorgesteld. Het is de eerste keer dat een Amerikaanse president een Europese nieuwsorganisatie voor een rechter daagt.

De kern van Trumps aanklacht: de BBC zou fragmenten van zijn toespraak zodanig hebben gemonteerd dat het leek alsof hij expliciet opriep tot geweld tijdens de bestorming van het Capitool. De omroep erkende later dat de montage een verkeerde indruk kon wekken en bood excuses aan, maar ontkent dat dit een juridische grondslag voor defamation vormt. Trump vordert 5 miljard dollar voor reputatieschade en nog eens 5 miljard onder Floridas wetgeving rond misleidende handelspraktijken.

Maar hoeveel kans maakt hij werkelijk? In de Verenigde Staten ligt de lat voor publieke figuren extreem hoog. Om van defamation te spreken moet worden bewezen dat de media niet alleen fout zaten, maar dat zij met opzet of met roekeloze onverschilligheid de waarheid hebben genegeerd. Trumps advocaten zullen moeten aantonen dat BBC-journalisten bewust manipuleerden. Dat is juridisch moeilijk.

Bovendien werd de documentaire niet op Amerikaanse televisie uitgezonden; ze was in de eerste plaats bedoeld voor een Brits publiek en pas via streaming en omwegen in de VS te bekijken. De vraag is dus of een Amerikaanse rechter zich überhaupt bevoegd acht en of er sprake is van aantoonbare schade binnen de VS.

Toch past deze rechtszaak naadloos in Trumps bekende playbook. Het eerste element is intimidatie: extreem hoge schadeclaims dienen minder vaak om juridische overwinningen te behalen dan om mediaorganisaties af te schrikken. Het tweede element is framing: Trump beschuldigt de BBC van politieke motieven en positioneert journalistiek als een vijandige kracht in een strijd die hij zelf definieert. Het derde element is strategisch procederen: de keuze voor een rechtbank in Florida is geen toeval, zeker niet nu de Britse juridische termijn allang verstreken is.

De vraag achter de vraag is dan ook wat Trumps echte bedoeling is. Gaat het hem om een foutenrechtzetting? Of gebruikt hij een montagefout als hefboom om een veel bredere boodschap te sturen: dat media die kritisch berichten niet alleen moeten worden tegengesproken, maar financieel en institutioneel onder druk gezet? De gevolgen zijn al zichtbaar. De BBC leed reputatieschade, twee topfiguren stapten op en het vertrouwen in hun journalistiek kreeg een deuk.

Deze zaak gaat niet alleen over de BBC of over één documentaire. Ze raakt aan een fundamenteler punt: onder welke voorwaarden kan onafhankelijke journalistiek functioneren wanneer juridische intimidatie een politiek instrument wordt? De vraag die redacties zich in 2026 moeten stellen, is niet hoe een montagefout kon gebeuren, maar hoe een fout verandert in een wapen.

Het jaar eindigt met een klap die nog lang zal nadreunen. Trumps rechtszaak tegen de BBC is niet het sluitstuk van een conflict tussen een politicus en een reportage, maar het begin van een nieuw tijdperk waarin de grenzen tussen politieke macht, juridische strategie en vrije pers verder verschuiven.

Een versie van dit artikel werd op 27 december gepubliceerd in Trouw. (Abre numa nova janela)