“Vandaag valt het doek over de persvrijheid in Hongkong”

De zwaarste nationale-veiligheidsstraf ooit

Door Peter Vandermeersch

“Vandaag valt het doek over de persvrijheid in Hongkong,” zei Thibaut Bruttin, directeur-generaal van Reporters Without Borders (RSF) maandag. Hij had het over “de volledige instorting van de persvrijheid in Hongkong (Abre numa nova janela) en de diepgewortelde minachting van de autoriteiten voor onafhankelijke journalistiek.”

De reactie kwam er nadat een rechtbank in Hongkong maandag een gevangenisstraf van twintig jaar oplegde aan mediamagnaat Jimmy Lai. Het is de zwaarste straf ooit die in Hongkong werd uitgesproken in een nationale veiligheidszaak, en tegelijk de zwaarste die een media-uitgever of journalistiek verantwoordelijke in de stad trof.

RSF en andere organisaties zien het vonnis, terecht, niet als een individuele strafzaak, maar als een breekpunt voor de media in Hongkong.

Jimmy Lai Chee-ying werd in 1947 geboren in China en kwam in 1960 als tiener zonder middelen naar Hongkong. Hij begon zijn loopbaan als fabrieksarbeider in de textielindustrie en werkte zich op tot succesvol ondernemer in de confectie- en retailsector.

Zijn politieke bewustwording volgde na het bloedig neerslaan van de protesten op het Tiananmenplein in 1989, een gebeurtenis die hij later zelf als beslissend omschreef.

In 1995 richtte hij Apple Daily op, een krant die zich expliciet profileerde als pro-democratisch, populistisch en scherp kritisch tegenover zowel Beijing als de lokale machthebbers. De titel groeide uit tot een van de meest gelezen kranten van Hongkong en gaf stem aan liberale en democratische aspiraties binnen de samenleving.

Met grote koppen, directe taal en een populaire tabloïdvorm bereikte Apple Daily een breed publiek, ver buiten de politieke en economische elite. In tegenstelling tot veel andere media in Hongkong schuwde Apple Daily scherpe kritiek op zowel de lokale overheid als Beijing niet. De krant verdedigde expliciet waarden als persvrijheid, democratie en rechtsstaat, en deed dat zonder de voorzichtigheid die elders gebruikelijk was.

Daarmee werd Lai niet alleen mediamagnaat, maar ook een uitgesproken en polariserend politiek figuur.

Apple Daily moest in 2021 sluiten nadat de Hongkongse autoriteiten op basis van de nationale veiligheidswet leidinggevenden arresteerden en de bankrekeningen van de uitgever bevroren. Daardoor kon de krant geen lonen en productiekosten meer betalen en werd verder publiceren onmogelijk.

Op 24 juni 2021 kochten meer dan een miljoen Hongkongers het laatste nummer van Apple Daily. Het was een collectieve daad van afscheid. De krant werd maar massaal gekocht en bewaard, als tastbare herinnering aan een periode waarin scherpe, confronterende journalistiek

Bijna vijf jaar later is de 78- jarige Jimmy Lai nu dus veroordeeld tot twintig jaar, wat gezien zijn leeftijd gelijk staat met levenslang. Lai zat al sinds december 2020 in detentie en kreeg eerder gevangenisstraffen voor deelname aan verboden herdenkingen en demonstraties, evenals voor fraude.

Samen met een handvol medestanders werd Lai schuldig bevonden aan samenzwering tot samenwerking met buitenlandse mogendheden en samenzwering tot publicatie van opruiend materiaal. Lai pleitte onschuldig.

Volgens de aanklagers bestonden de strafbare feiten uit ontmoetingen met buitenlandse politici, met name in de Verenigde Staten, en uit publicaties die via Apple Daily verschenen. De rechters omschreven Lai als de centrale organisator van deze activiteiten en stelden dat het ging om feiten van uiterst ernstige aard. Slechts een beperkte strafvermindering werd toegestaan op basis van zijn gezondheidstoestand.

Juridische waarnemers benadrukken dat nog nooit eerder in Hongkong zo’n zware straf werd opgelegd in een nationale veiligheidszaak, laat staan tegen een figuur uit de mediasector.

Hiermee plaatsen de autoriteiten in Hongkong een nieuw ijkpunt: journalistieke activiteiten kunnen niet alleen strafbaar worden verklaard, maar ook worden bestraft met sancties die normaal zijn voor de zwaarste politieke of veiligheidsmisdrijven. Dat creëert een afschrikkend effect.

Naast RSF reageerden maandag ook andere internationale organisaties scherp. Human Rights Watch noemde de straf in een reactie “feitelijk een doodsvonnis”, terwijl Amnesty International sprak van “opnieuw een somber ijkpunt in de transformatie van Hongkong van een stad die werd bestuurd door de rechtsstaat naar een stad die wordt geregeerd door angst”.

Verschillende regeringen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, en internationale instellingen, waaronder de Verenigde Naties en de Europese Unie, veroordeelden het vonnis. Maar geen van allen lijkt ook consequenties aan die woorden te verbinden.

De autoriteiten in Hongkong en Beijing wijzen die kritiek van de hand. Zij stellen dat de zaak niets te maken heeft met persvrijheid en dat de uitzonderlijk zware straf de ernst van de misdrijven weerspiegelt. Hongkongs regeringsleider John Lee noemde het vonnis “diep bevredigend en een bevestiging van de rechtsstaat”.